29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنىنە دە بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇكىلالەمدىك ماڭىزى بار وسىناۋ داتانىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە قازاقستاننىڭ ءرولى زور ەكەندىگى ءمالىم. سەمەي سىناق الاڭىن جابۋدان باستاپ, وزگە دە يادرولىق قارۋلاردىڭ ادامزات ومىرىنە قاۋىپ تۋدىرماۋىن تىنباي ايتىپ كەلە جاتقان ەلباسى ەڭبەگىن الىس-جاقىن شەتەل جۇرتى وڭ باعالاۋدا.
قازاقستان باسشىسىنىڭ قادامى سەمەي جەرىندە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ قولداۋ تاۋىپ, حالىق بەلسەندىلىگى ارتىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا «ەكولوگيا. رادياتسيا. دەنساۋلىق» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتۋى. بيىل 29 تامىزدا سەگىزىنشى رەت جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان بۇل كونفەرەنتسيا وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 6 مەملەكەتىنەن جانە ەلىمىزدىڭ عالىمدارى مەن ارناۋلى ماماندارىنىڭ باسىن قوساتىن جيىن جونىندە سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تولەباي راقىپبەكوۆتى سوزگە تارتتىق.
29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەنگەنىنە دە بىرنەشە جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. بۇكىلالەمدىك ماڭىزى بار وسىناۋ داتانىڭ دۇنيەگە كەلۋىندە قازاقستاننىڭ ءرولى زور ەكەندىگى ءمالىم. سەمەي سىناق الاڭىن جابۋدان باستاپ, وزگە دە يادرولىق قارۋلاردىڭ ادامزات ومىرىنە قاۋىپ تۋدىرماۋىن تىنباي ايتىپ كەلە جاتقان ەلباسى ەڭبەگىن الىس-جاقىن شەتەل جۇرتى وڭ باعالاۋدا.
قازاقستان باسشىسىنىڭ قادامى سەمەي جەرىندە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ قولداۋ تاۋىپ, حالىق بەلسەندىلىگى ارتىپ وتىر. سونىڭ ءبىرى – سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا «ەكولوگيا. رادياتسيا. دەنساۋلىق» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياسىنىڭ تۇراقتى ءوتىپ كەلە جاتۋى. بيىل 29 تامىزدا سەگىزىنشى رەت جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان بۇل كونفەرەنتسيا وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 60 جىلدىعىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ 6 مەملەكەتىنەن جانە ەلىمىزدىڭ عالىمدارى مەن ارناۋلى ماماندارىنىڭ باسىن قوساتىن جيىن جونىندە سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تولەباي راقىپبەكوۆتى سوزگە تارتتىق.
– تولەباي قوسيابەك ۇلى, «ەكولوگيا. رادياتسيا. دەنساۋلىق» اتتى كونفەرەنتسيانىڭ 8-ءشى رەت جالعاسقانى ونىڭ ماڭىزدىلىعىن بىلدىرسە كەرەك. بۇل حالىقارالىق باسقوسۋ ءوزىنىڭ ءاۋ باستا الدىنا قويعان ماقساتىنا قانشالىقتى قول جەتكىزە الدى؟
– حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا ماقساتتارى – ەلىمىزدە جانە شەتەلدەردە رادياتسيا اسەرىنىڭ مەديتسينالىق-بيولوگيالىق زارداپتارىن تۇبەگەيلى زەرتتەۋ. وسى زەرتتەۋلەر ناتيجەلەرىنە وراي بولاشاقتا ماسەلەلەرگە باسىمدىق بەرىلۋىن انىقتاۋ. ىستەن شىققان يادرولىق وتىندى كومۋگە اتسالىسىپ, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. قولىمىزدان كەلگەنشە چەرنوبىل جانە «فۋكۋسيما-1» اتوم ستانسالارىنداعى اپاتتار تۋدىرعان زارداپتار مەن ەكولوگيالىق قولايسىز ايماقتار تۇرعىندارى دەنساۋلىعىنا قوعامدى تارتۋ. كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار نەگىزىنەن دۇنيە جۇزىندەگى رادياتسيالىق مەديتسينا م ەن ەكولوگيا ماسەلەلەرىن جانە ولاردى شەشۋدىڭ جولدارىن دا تالقىلادى.
ەلىمىزدەگى جالپى گەنەتيكا جانە تسيتولوگيا ينستيتۋتى, قر ۇلتتىق بيوتەحنولوگيالار ورتالىعى, كۋرچاتوۆتاعى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتى, قر ۇلتتىق يادرولىق ورتالىعى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, سەمەيدەگى رادياتسيالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, «نەۆادا-سەمەي» حالىقارالىق انتيادرولىق قوزعالىسى وكىلدەرى, جاپونيا, رەسەي, قىرعىزستان, فينليانديا, ءۇندىستان ەلدەرىنىڭ مەديتسينا عالىمدارى اتالمىش كونفەرەنتسيانىڭ تۇراقتى مۇشەلەرى.
ءبىر ايتا كەتەرلىگى, بيىلعى جيىنداعى ءتۇرلى ۇيىمدار مەن جوبالاردى باسقارۋشىلار ءبىزدىڭ جوو-نىڭ ءار جىلدارداعى تۇلەكتەرى. ولار ەلىمىزدىڭ مەديتسينا عىلىمىنا, دەنساۋلىق ساقتاۋدى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان ماماندار.
باسقوسۋ ماقساتىنىڭ تاعى ءبىر پاراسى – ەكولوگيالىق جايسىز اۋماقتا تۇراتىندارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋدى جەتىلدىرۋ, ماسەلەلەردى عىلىمي جۇيەمەن رەتتەۋ, ارنايى باعدارلاماعا ەنگىزۋ. «رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك», «ەكولوگيالىق قولايسىز اۋماقتارداعى كلينيكالىق مەديتسينانىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى», «ەكولوگيالىق قولايسىز اۋماقتاردا تۇراتىن حالىق دەنساۋلىعىن وڭالتۋ» سەكىلدى ناقتى باعىتتاردىڭ جۇمىسىنا باعا بەرىلەدى.
وسى كونفەرەنتسيا اياسىندا قازاقستان, اقش, جاپونيا, ەۋروپا, رەسەي, ۋكراينا, تاجىكستان, بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ ءىرى عالىمدارىنىڭ قاتىسۋىمەن رادياتسيالىق ەكولوگيا جانە قاۋىپسىزدىك, كلينيكالىق مەديتسينا جانە ەكولوگيالىق جاعىمسىز اۋماقتاردا تۇراتىن تۇرعىنداردى وڭالتۋ مەن ەمدەۋ جانە الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جايتتار تالقىلانادى. تىڭدالعان جانە تالقىلانعان باياندامالار مەن ۇسىنىستار مەديتسيناداعى عىلىمي-تاجىريبە اينالىمىن بايىتا تۇسەتىندىگىمەن قۇندى.
– بۇل جيىنعا شەتەل عالىمدارىنىڭ تۇراقتى قاتىسىپ, زور بەلسەندىلىك تانىتىپ كەلە جاتقاندىعى دا ءتانتى بولارلىق جاعداي. سىناق زارداپتارىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ كەلە جاتقان عالىمدار قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىپ, نەندەي تۇراقتى تۇجىرىم جاسادى؟ باستاپقى باسقوسۋلارداعى باياندامالار جەمىس بەردى مە؟
–سەمەي پوليگونىندا 40 جىل بويى جۇرگىزىلگەن وراسان يادرولىق قارۋ سىناقتارى جۇزدەگەن مىڭ تۇرعىننىڭ ساۋلەلەنۋگە ۇشىراۋىنا جانە قازاقستاننىڭ اۋقىمدى جەرىنىڭ رادياتسيالىق بەلسەندى زاتتارمەن لاستانۋىنا اكەلدى. اۋەلدە يونداۋشى ساۋلەلەنۋگە ۇشىراعان تۇرعىندار اراسىندا ىسىك جانە گەنەتيكالىق اۋرۋلار تارالۋىنىڭ قاۋپىن انىقتاۋ قاجەت بولدى. بۇدان باسقا سوماتيكالىق اسەرلەر, ونىڭ ىشىندە, ەڭ باستىسى, قان اينالىمى مەن ەندوكريندى جۇيەلەر بار. قازىرگى ۋاقىتتا ساۋلەگە ۇشىراعان اتا-انالاردان دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتىڭ اعزاسىنداعى پاتولوگيالىق وزگەرىستەردىڭ تۋىنداۋىنا رادياتسيا اسەرىن زەرتتەۋ ماسەلەسى پايدا بولىپ وتىر.
«حالىق دەنساۋلىعىنا جاعىمسىز اسەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەكولوگيالىق قاۋىپتى مينيميزاتسيالاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن تەحنولوگياسىن جاساۋ» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسى بويىنشا ءبىزدىڭ عالىمدار ادام بويىنداعى يونداۋشى ساۋلە اسەرى ولاردىڭ 2-3 ۇرپاعىنا مۋلتيفاكتوريالدى جالعاساتىندىعىن زەرتتەپ كەلەدى.
الدىن الا ناتيجەلەر بويىنشا يوندى ساۋلە تۇرعىندار اراسىندا وستەوپوروز, گينەكولوگيالىق اۋرۋلار, ايەلدەردىڭ ءسۇت بەزدەرى اۋرۋلارى, ەندوكريندىك جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, قان اينالىمى جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارى, يممۋندىق جۇيەنىڭ بۇزىلۋى جانە دە ارتەريالدى گيپەرتونيا, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءزار شىعارۋ جۇيەسى اۋرۋلارىنىڭ جيىلەۋىن ارتتىراتىندىعى انىقتالعان.
رادياتسيا زاردابىن ىقشامداي وتىرىپ قاۋىپتى جاعدايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ادامدار دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ باعىتىندا جاڭا يننوۆاتسيالىق ادىستەر ءازىرلەۋدەمىز. رادياتسيا اسەرلەرىنىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن پراكتيكاعا ەنگىزۋ بۇگىنگى كۇننىڭ ستراتەگيالىق باعىتى بولىپ تابىلادى. الدىن الۋ ءىس-شارالارىن نىعايتىپ, سكرينينگتىك زەرتتەۋلەردى جەتىلدىرۋدى, نەگىزگى الەۋمەتتىك ماڭىزدى اۋرۋلاردى ەمدەۋدى ودان ءارى دامىتا تۇسپەكپىز. بۇل باعىتتا ءبىزدىڭ جوو 2011-2015 جىلدارداعى «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرۋدى كوزدەيدى.
«ەكولوگيا جانە رادياتسيا» تاقىرىبى سەمەي مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ نىساناسىنىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى.
– ءسىزدىڭ باستاماڭىزبەن شەتەلدىك ينستيتۋتتارمەن بايلانىستى ارتتىرىپ, وزىق تاجىريبەلەرىن ۇيرەنۋگە قاتىستى بىرنەشە جوبالار جاسالعانىن بىلەمىز. سونىڭ ىشىندە يادرولىق سىناقتاردان زارداپ شەككەن جەردى زالالسىزداندىرۋ مەن ەل دەنساۋلىعىن ساۋىقتىرۋعا قاتىستى قادامدار دا جوق ەمەس ەكەن. تاجىريبەلى عالىم رەتىندە ءسىزدى وسى ماسەلەگە قاتىستى قانداي ساۋالدار مازالايدى؟
– وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ءبىلىم, عىلىم جانە پراكتيكالىق قىزمەت سالالارىنداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ ماقساتىمەن 20 شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتپەن جانە عىلىمي مەكەمەلەرمەن كەلىسىمشارت جاسالدى. ولاردىڭ قاتارىندا جاپونيا, اقش, سينگاپۋر, يزرايل, كورەيا, ءۇندىستان, ت.ب. ەلدەردىڭ ماقتاۋلى وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس قالىپتاسقان. مىسالى, ناگاساكي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەديتسينا فاكۋلتەتى وسى كونفەرەنتسياعا جىل سايىن قاتىسۋمەن بىرگە, «سەمەي يادرولىق پوليگونى تۇرعىندارى اراسىندا قالقانشا بەز وبىرىنىڭ ەتيولوگياسى» تاقىرىبىن بىرلەسە زەرتتەپ كەلەمىز. كەلەسى ارىپتەسىمىزبەن «مير-كازاحستان» بىرىككەن جوباسىنداعى يادرولىق سىناقتان رادياتسياعا شالدىققانداردى راديولوگيالىق جانە راديوەكولوگيالىق جاعدايلاردى مۋلتيورتالىقتىق زەرتتەۋدە بىرلەسەمىز. سونداي-اق, «رادياتسيالىق مەديتسينا» جانە «بيوفيزيكا» ماماندىقتارى بويىنشا ماگيسترلەردى دايارلاۋدىڭ بىرىككەن باعدارلاماسى اياسىندا ءبىلىم الۋشىلار وقۋدان كەيىن قازاقستان جانە اقش ديپلومىنا يە بولادى.
سەمەي مەملەكەتتىك مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتى زارداپ شەككەن اۋماق حالقىن ودان ءارى وڭالتۋ ماقساتىندا وسى ماسەلەلەرمەن اينالىسۋدى ءوزىنىڭ مىندەتى دەپ سانايدى. وسى باعىتتا بارلىق دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتى تارتا وتىرىپ, ءبىز ادامدار دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جانە نىعايتۋعا – جوعارى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە ۇلەسىمىزدى قوسقىمىز كەلەدى. بۇل كونفەرەنتسيا مىنبەرى ناقتى باعىتتاعى اشىق اڭگىمەگە تارتۋ, پىكىر ءبىلدىرۋ, سۇحباتتاسۋ, ماسەلەلەر شەشىمىن ىزدەۋ مۇمكىندىگى. بۇل باعىتتا تابىستار مەن جەتىستىكتەر بار.
قورىتا ايتارىم, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇگىنگى تاڭدا بارشا ادامزاتتىڭ كاۋىپسىزدىگى جولىندا يادرولىق قارۋدىڭ دۇنيە جۇزىندە تارالماۋىن ۇزدىكسىز ايتىپ كەلە جاتقان بىردەن-ءبىر مەملەكەت باسشىسى. ءبىزدىڭ كونفەرەنتسيامىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيگە ۇلاسۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى بەدەلىنىڭ زور ىقپال ەتكەنىن ماقتانىشپەن ايتا كەتكىم كەلەدى.
اڭگىمەلەسكەن
قايرات زەكەن ۇلى.
سەمەي.
