قازاقستاننىڭ ورتالىق ءارى سولتۇستىك ايماقتارىندا وتكەن قىس سالىستىرمالى تۇردە جۇمساق, تەمپەراتۋرالىق جاعدايى ادەتتەگىدەن مەيلىنشە جوعارى بولدى. بۇل ەگىن ەگۋ جۇمىستارىنا ەرتەرەك كىرىسۋ قاجەتتىگىن بايقاتادى. باستى مىندەت – ىلعالدى ساقتاۋ ءارى ارامشوپتەرمەن كۇرەسۋ.
جازدىق بيداي جانە جالپى داقىلدى سەبۋدىڭ ءتيىمدى مەرزىمى جازداعى جاۋىن-شاشىنعا تىكەلەي بايلانىستى. ەگەر ماۋسىمدا جاۋىن-شاشىن مول بولسا, ەگىن سەبۋدىڭ ەرتە مەرزىمى (5-15 مامىر) ەگىننىڭ شىعىمدىلىعى مەن بيدايدىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتەدى. جازعى جاۋىن-شاشىن ۇلەسى تامىزعا تيەسىلى بولعان جاعدايدا, مامىردىڭ سوڭىندا سەبىلگەن ەگىننەن عانا جوعارى ءونىم مەن ساپانى كۇتۋگە بولادى. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستاندا جاز مەزگىلىندەگى جاۋىن-شاشىننىڭ جاۋ مولشەرىن مىسال رەتىندە الساق, ورتا ەسەپپەن 1961-1995 جىلداردىڭ 18%-ى جازعى ماۋسىمداعى جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋىنىڭ باسىمدىلىعى بولسا, جىلداردىڭ 36%-ى – شىلدەدە, 21%-ى تامىزدا بايقالدى جانە جىلداردىڭ 25%-ى جازعى جاۋىن-شاشىننىڭ باسىمدىلىعى بايقالمادى. سول سەبەپتى بۇل جىلدارى ەگىندى 20 مامىر – 4 ماۋسىم ارالىعىندا سەپكەن ءتيىمدى بولدى. ال كەيىنگى 23 جىلداعى جاعداي كەلەسىدەي: جىلداردىڭ 24%-ى جازعى ماۋسىمداعى جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋىنىڭ باسىمدىلىعى, 48%-ى شىلدە, 13%-ى تامىز ايىندا بايقالدى, جىلداردىڭ 15%-ى جازعى جاۋىن-شاشىننىڭ ءتۇسۋىنىڭ باسىمدىلىعى بايقالمادى. وسىلايشا, سوڭعى كەزدە جازعى جاۋىن-شاشىننىڭ باسىم بولىگى شىلدەدە تۇسكەنى بايقالادى, سوندىقتان ەگىن سەبۋ ناۋقانى 17-18 مامىر – 4 ماۋسىم ارالىعىندا جۇرگىزىلدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ءونىم ساپاسىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان فاكتورلار اراسىندا سۇرىپتى دۇرىس تاڭداۋ جانە تۇقىم ساپاسى ەرەكشە ورىن الادى. ەگىن شىعىمىنىڭ 30-40%-ى وسى فاكتورعا تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ۇمىتپاعان ابزال. سولتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ 24 تۇقىم شارۋاشىلىعىندا عالىمدارىمىز جاساعان ساراپتاما ناتيجەسى كورسەتكەندەي, تەكسەرىلگەن بارلىق ۇلگىدە سپورا تاسۋشىلىق باكتەريا مەن ساڭىراۋقۇلاق پاتوگەنى تۇقىمدىعىنىڭ جوعارى ەكەنى انىقتالدى. وكىنىشكە قاراي بيىل تۇقىم ماتەريالىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ ءوسۋ قۋاتى تومەن. اگرونوم ماماندار اراسىندا: «بارلىق قىرىنان سۇرىپتالعان, ال ءوسۋ قۋاتى تومەن تۇقىمدى تولىققاندى دەۋ قيىن» دەگەن قاعيدات بار. تۇقىمدىق ماتەريالداعى مۇنداي كەمشىلىكتەردى جويۋ بىلىكتى ءتاسىلدى تالاپ ەتەدى. مۇندا اۋا جىلۋىمەن قىزدىرۋ, دارىلەۋ سياقتى ءداستۇرلى شارالارمەن قاتار, ءوسۋدى ىنتالاندىرعىشتارمەن وڭدەۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە تۇقىمدىق ماتەريالدىڭ ساپاسىن تەرەڭدەتە زەرتتەۋگە قاجەتتى بارلىق كەڭەس بەرۋ كومەگىن كورسەتۋگە دايىن, بۇل ءۇشىن ءتيىستى زەرتحانالىق بازامىز جانە جوعارى بىلىكتى عالىمدارىمىز جەتكىلىكتى.
ەلىمىزدە وتاندىق سەلەكتسيانىڭ ساپالى سۇرىپتارىنىڭ جەتىسپەۋى سالدارىنان ونى سىرتتان, ەڭ الدىمەن رەسەيدەن اكەلۋگە ءماجبۇرمىز. وسى سەبەپتى قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى رەسەيلىك سەلەكتسيانىڭ جازدىق بيداي سۇرىپتارىنىڭ ۇلەسى 60%-عا جەتىپ وتىر. اتالعان جاعداي ەلىمىزدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىرىپ قانا قويماي, تابيعي-كليماتتىق بەيىمدەلمەگەن جاعدايدا شەتتەن اكەلىنگەن تۇقىمنىڭ بازالىق سيپاتتاماسىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى, ياعني مۇنداي سۇرىپ تۇقىمىنىڭ ءپىسىپ جەتىلۋ مەرزىمى شامادان تىس سوزىلىپ كەتەدى. مۇنداي ماسەلەنىڭ بەلەڭ الۋى استىق جيناۋ مەرزىمىن كەيىنگە شەگەرۋگە اكەلەدى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە كليماتتىڭ وزگەرۋى سالدارىنان ەگىستىكتى جيناپ ۇلگەرمەي, قاردىڭ استىندا قالدىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بولماق. وكىنىشكە قاراي بۇل سوڭعى جىلدارى ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالىپ وتىر.
ءبىز وتاندىق تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماسەلەلەرىنە نەمقۇرايدى قاراۋدىڭ كەلەڭسىز سالدارى تۋرالى ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. وسى سالانى عىلىمي تۇرعىدان دامىتۋعا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ءارى رەتتەۋ شارالارىن كۇشەيتۋ, سەلەكتسيالىق جۇمىستارعا گەندىك ينجەنەرياعا نەگىزدەلگەن زاماناۋي ادىستەرىن كەڭىنەن ەنگىزۋ, زەرتتەۋدىڭ اتالعان ادىستەرىن يگەرگەن جاس عالىمداردى دايارلاۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە مارتە ۇسىندىق. الايدا بۇل ماسەلەلەردىڭ ءبارى شەشىمىن كۇتىپ تۇر, ال سالدارى ەسكپورتتىق الەۋەتتىڭ جويىلۋىنا عانا ەمەس, ەلىمىزدى وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋدە دە كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى انىق. اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى مەن تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ارنايى رەسپۋبليكالىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ جانە ىسكە اسىرۋ دۇرىس بولار ەدى.
بيىلعى كۇزگى-قىسقى مەزگىلدىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرى اۋرۋ قوزدىرعىشتارى مەن وسىمدىك زيانكەستەرىنىڭ توپىراقتا ساقتالۋىنا قولايلى جاعداي جاسادى. سوندىقتان بارلىق جەردە كۇردەلى فيتوسانيتارلىق جۇمىستار قاجەت. مۇنداي جىلدارى سەپتوريوز جانە وسىمدىكتەر تاتى اۋرۋى جاپپاي دامىپ, تارالادى. وسىعان وراي جوعارىدا اتالعان جانە باسقا دا اۋرۋلارعا قارسى ءتيىستى پرەپاراتتارمەن الدىن الا قورلانۋ دۇرىس بولار ەدى. سونداي-اق وڭدەۋ مەرزىمدەرىن دۇرىس تاڭداۋ دا اسا ماڭىزدى. بۇل ماسەلەدە اۋرۋلاردىڭ دامۋ كەزەڭدەرىن انىقتاۋدىڭ ءداستۇرلى ادىستەرىمەن قاتار, ەگىس القاپتارىن قاشىقتان زوندتاۋعا نەگىزدەلگەن جاڭا تسيفرلى تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىنە سۇيەنۋ قاجەت. سونىمەن قاتار مۇنداي ءادىس اۋرۋلاردىڭ دامۋ ساتىلارى مەن زيانكەستەردىڭ تارالۋىن جەدەل انىقتاپ قانا قويماي, ۋاقىتتى, قاراجات پەن رەسۋرستاردى بارىنشا ۇنەمدەۋدى كوزدەيتىن ءدال وڭدەۋدى قارقىندى جۇرگىزۋ ءۇشىن سول القاپتاردىڭ شەكاراسىن ناقتى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل باعىتتا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىمەن جاقسى جۇمىس تاجىريبەسى بار.
مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋدا ەڭ جوعارى ناتيجەنى ىلعالدى جىلدارى الۋعا بولادى. الايدا مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى قولدانۋعا ءاربىر القاپتىڭ اگروحيميالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, ساۋاتتىلىقپەن كەلۋ كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق دامىعان ەلدە ءدال ەگىنشىلىك جۇيەسىنىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە مينەرالدىق تىڭايتقىشتاردى سارالاپ قوسۋ قولدانىسقا ەنگىزىلۋدە. ءبىز دە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى پايدالانۋدىڭ وسىنداي ادىسىنە كوشۋىمىز كەرەك, سەبەبى ول رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋدىڭ جانە ەڭ جوعارى وندىرىستىك جانە ەكونوميكالىق ناتيجە الۋدىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. بۇل ءۇشىن, ەڭ الدىمەن, ءاربىر ەگىستىك القابىنىڭ ناقتى اگروحيميالىق كارتاسىن جاساپ, توپىراقتاعى نەگىزگى حيميالىق ەلەمەنتتەردىڭ اركەلكى مولشەرىنىڭ دەڭگەيىن انىقتاپ الۋ قاجەت. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەت شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە توپىراقتىڭ حيميالىق قۇرامىن انىقتاۋعا جانە سونىڭ نەگىزىندە اگروحيميالىق كارتا جاساۋعا بارلىق قاجەتتى كومەكتى كورسەتۋگە دايىن. وقۋ ورنىنا ەۋروستاندارت بويىنشا جابدىقتالىپ, اككرەديتاتسيالانعان قازاقستان-گەرمانيا توپىراق-اگروحيميالىق زەرتحاناسى دا بار.
قورىتىندىلاي كەلە, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بيىلعى جىلعى كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ ءار وبلىسى بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلى ۇسىنىستار ازىرلەگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. بۇلار وڭىرلەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە باسشىلىققا الۋ ءۇشىن جىبەرىلەدى.
اقىلبەك كۇرىشباەۆ,
«س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى» اق باسقارما توراعاسى
