جاسامپازدىق جولداۋى

مەن ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ جوعارى مادەنيەتتى بولعانىن كورگىم كەلەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆتىڭ 29 قاڭتارداعى حالىققا ارناعان جولداۋىنان ەلى­مىز­دىڭ وركەنيەتتى, حالقىمىزدىڭ ءما­دەنيەتتى بولۋىنا باستاعان ىزگى مۇ­راتتىڭ جولىن كورگەندەي اسەر الدىم. ءبىز كوپ جاعدايدا مادەنيەت تۋرالى ايتقاندا, بۇل سالانى تەك ونەر تۇرىندە كورەمىز. ال ءما­دەنيەت دەگەنىمىز, ءومىردىڭ جانە قوعامنىڭ بارلىق قىرىنان كورىنىپ تۇرۋى كەرەك. بارلىق سالامىزدا مادە­نيەت­تىلىك ورىن السا, ىسىمىزدە كەم­شىلىك تە, ورەسكەل مىنەز-ق ۇلىق تا, ادامزات قۇندىلىقتارىنا ساي كەل­مەي­تىن قولايسىز ارەكەتتەر دە بول­ماي­تىنى انىق. ايتالىق, قاي تىلدە سويلەسەڭ دە, ءتىلدىڭ ءما­دەنيەتىن ساق­تاۋىڭ قاجەت. ماسە­لەن, ەكرانعا شىعىپ, پىكىر ءبىل­دىرسەڭىز, تىڭداپ وتىرعان حالىق ايتىپ تۇرعان سوزىڭە قاراپ, رۋحاني بايلىعىڭدى, ءبىلىمىڭنىڭ ورەسىن انىق بايقايدى. ەگەر قازاق ءتىلىنىڭ مادەنيەتىن ساقتاما­ساڭ, سول حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىل­مەسەڭ, ايتقان ويىڭ دا جۇرەككە جەتپەيدى. ادامدارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ, كوشەدە, مادەني-قوعامدىق ورىنداردا ءوز-ءوزىن ۇستاۋ, ءار ورتادا جاراسىمدى كيىنە ءبىلۋ, كەڭسەلەر مەن عيماراتتاردا ءجۇرىپ-تۇرۋ, دەمالىس ورنىندا تازالىق ساقتاۋ – وسىنىڭ بارلىعى مادە­نيەتتىلىكتىڭ قۇندى نەگىزدەرى. سوڭعى جىلدارى تىلىمىزگە ءجيى ورالاتىن تولەرانتتىلىق ۇعىمى­نىڭ نەگىزىندە دە مادەنيەت جاتىر. ياعني, دىنارالىق بايلانىستى تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ, وزگە ءدىننىڭ ۇستانىمدارىنا, ادەت-عۇرىپتارىنا, قۇلشىلىق ەتۋ تاسىلدەرىنە ءتوزىم­دىلىكپەن قاراۋ – تەك قانا مادەني ورەسى جوعارى حالىقتىڭ قولىنان كەلەدى. الەمدەگى توزىمدىلىگى مىقتى, وزگە ۇلتتار مەن ءدىني ۇيىمداردىڭ وكىلدەرىنە تۇسىنىستىكپەن قارايتىن قازاق حالقى ەكەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بيىل, قازاقستان ەقىۇ-عا ءتور­اعالىق ەتىپ وتىرعان تۇستا ۇستانعان ساياساتىنىڭ ءبىرى – توزىمدىلىك. ءتورت تاعاننان تۇراتىن ۇرانىمىز “سە­نىم. ءداستۇر. اشىقتىق. توزىمدىلىك” ەكەنىن, بۇل ۇعىمداردىڭ ىشىنە قازاقستاننىڭ الەم الدىنداعى ساياسي كوزقاراسى, ىنتىماقتاستىعى, بارلىق ارمان-مۇددەسى سىيىپ تۇرعانىن ايتقانىمىز ابزال. قازاقستان قوعامىن جاراستى­رىپ, بىرلىگىن ساقتاپ وتىرعان دا ادامدارىمىزدىڭ جوعارى مادە­نيەت­تىلىگى. ەلباسى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ قازاق حالقىنىڭ, سونىمەن قاتار, قازاقستاندى مەكەندەگەن وزگە ەتنوستاردىڭ دا مادەنيەتى مەن ونەرىن تەرەڭ ۇعىنا ءبىلۋىمىز كەرەك ەكەنىن ءجيى ايتادى. ويتكەنى, ءبىر حالىقتىڭ جان دۇنيەسىن عانا بىلسەك, سول ۇلتتىڭ سالت-ءداستۇرىن ۇعىنۋمەن شەكتەلەمىز. ال وزىمىزبەن وسى ەلدە بىرگە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەتنوس­تار­دىڭ تاريحىن, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرىن بىلە تۇسۋگە ۇمتىلساق, رۋحاني بايلىعى­مىز مولايا تۇسەتىنى ايدان انىق. مەن ءاردايىم ءاربىر قازاقستان­دىق ازاماتتىڭ جوعارى مادەنيەتتى بولعانىن كورگىم كەلەدى. قازاق­ستان­داعى بەيبىتشىلىكتىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرۋى قازاق حالقىنىڭ دوستىق پەيى­لى, بارلىق تۇرعىنداردىڭ ىن­تى­ماق پەن بىرلىگى, ورتاق كوزقاراسى ەكەنى ءسوزسىز. سونىمەن قاتار, ەڭ باستىسى, تىنىشتىق پەن سىيلاس­تىق­قا قول جەتكىزىپ تۇرعان قۇندى­لىعىمىز – مادەنيەتتى قارىم-قاتىناسىمىز ەكەنى داۋسىز. ادام جاسىنان مادەنيەتتى سويلەۋدى ءۇي­رەنبەسە, ۇلتتىق تاربيەنى الماسا, وزگە ۇلتتىڭ وكىلى ەمەس, ءتىپتى ءوزارا ءبىر ءۇيدىڭ بالالارى دا, ءبىر ۇلتتىڭ ادامدارى دا ءتىل تابىسا المايتىنى بەلگىلى ءجايت. سوندىقتان بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ نەگىزىندە مادەنيەت جاتىر. مادەنيەتتىڭ قاتىسى جوق سالا بولمايدى. ايتالىق, كەيبىر ادام­دار قىلمىسقا دا مادەني ورەسىنىڭ تومەندىگىنەن, ار-نامى­سىنىڭ ازدى­عىنان بارا­دى. ماسەلەن, حالقىنا كىر كەلتىرگىسى كەلمەيتىن, مادەنيەتى جوعارى ادام سىبايلاس جەمقورلىق جاساۋعا بارا ما؟! ارينە, بارمايدى! قوعامداعى ورىن ال­عان كەم­شىلىكتەردى جويۋ – العا باسقان ەلدىڭ ۇستانىمى. وسى ورايدا جولداۋدا ەلباسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە كۇردەلى رەفورما جۇرگىزۋ قاجەت­تىگىن ايتىپ, ناقتى ورگاندارعا تاپ­سىرما بەردى. وسى ورايدا پارلامەنت دەپۋ­تات­­تارى الدىندا دا ۇلكەن ءمىن­دەت­تەر تۇر. ازا­مات­تاردىڭ قۇقىعىن قور­عاۋعا قاتىس­تى, ەلدىڭ 2020 جىلدارعا دەيىنگى سترا­تە­گيا­لىق جوسپا­رى­نا ءساي­كەس ەكو­نومي­كا­نى دامىتۋعا ار­نال­عان ماڭىزدى زاڭداردى جەدەل تۇردە قاراپ, قا­بىلداۋىمىز قا­جەت. ءوزىم مۇشە­سى بولىپ تا­بى­لا­تىن ءماجىلىستىڭ زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رە­فورما كومي­تەتى اۋقىمدى ىستەر ات­قا­رىپ, جاڭا زاڭداردىڭ جۇيەلى تال­قى­لا­نىپ, ساپالى تۇردە قابىل­دا­نۋى­نا اتسا­لىسا­دى دەپ ەسەپ­تەيمىن. مادەنيەتتى ادام ءوزىنىڭ قۇقى­عىن, ەلىمىزدىڭ زاڭدارىن دا جەتىك بىلۋگە تىرىسادى. اعات قىلىقتار, ورەسكەل ىستەر جاساۋعا بارمايدى. ءوزى­نىڭ قانداي ىستەرمەن اينالى­سۋى­نا بولاتىنىن, زاڭعا قايشى كەلە­تىن ارەكەتتەردەن اۋلاق ءجۇرۋدى ءبى­لەدى. ءوزىنىڭ قوعام الدىنداعى جاۋاپ­كەرشىلىگىن انىق سەزىنەدى. ادام كوپ جاعدايدا “بۇل قوعام ماعان قانداي جاقسىلىقتار جاساي­دى؟” دەگەن كوزقاراستان شىعا ال­ماي­دى. ال “مەن ءوز ەلىمنىڭ دامۋى ءۇشىن قانداي ۇلەس قوسۋىم كەرەك؟” دەگەن قارسى سۇراقتى وزىمىزگە قويا بەرمەيمىز. سوندىقتان ءار ادام ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن دا سەزىنۋى ءتيىس. ەلباسى وسى جولداۋىندا ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدار­لا­مالاردى جۇزەگە اسىرۋ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, سالا­مات­تى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, ءبىلىم مەن بىلىك­تىلىكتى ارتتىرۋ, تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندە جەكە-جەكە توقتالدى. وسى سالالار­دىڭ بارلىعى دا زاڭدى جانە مادە­ن­يەتتى تۇردە جۇزەگە اسۋى كەرەك. اي­تالىق, مادەنيەتى جوق جەردە تاۋار ءوندىرۋشىنىڭ ءونىمى دە وتپەيتىنى بەلگىلى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ حالىققا جولداۋىنداعى ايتىلعان ويلاردىڭ تەرەڭ ماعىناسىن اشىپ, ەلىمىزدەگى يگى قادامداردى, ازاماتتىق قوعام قۇرۋداعى جەتىستىكتەرىمىزدى, الداعى كوزدەگەن ەلدىك ماقساتتارىمىزدى ءار­بىر وقىرمانعا, ەلدىڭ بارلىق تۇرعىنىنا جەتكىزۋى كەرەك. ەۋرازيا كەڭىستىگىنىڭ ناق ورتاسىنان ورىن العان ەلىمىزدە ءار ءتۇرلى پارتيالار, ەتنوستار, ءدىني ۇيىمدار, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار ءوز قىزمەتتەرىن جۇرگىزىپ جاتىر. الايدا, ولاردىڭ بارلىعى وزدەرىن جەكە-جەكە ۇيىم نەمەسە وداق تۇرىندە سەزىنبەي, ء“بىز – قازاقستان ازاماتىمىز!” دەگەن اسقاق رۋحتا بولۋى كەرەك. وسى ورايدا ەلباسى 29 قاڭتار كۇنى ءوز جولداۋىندا “كەز كەلگەن پارتيا بول­سىن, قوعامدىق ۇيىم بولسىن بارشا قازاقستان­دىقتاردىڭ مۇددەسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى ەمەس پە؟ سوندىقتان مەن بار­لىق ساياسي پار­تيالار مەن قوعام­دىق بىرلەس­تىك­تەر­گە ەلدىڭ دامۋى مەن ۇلتتىق بىرلىكتىڭ ءتيىم­دى جول­دارىن ىزدەستىرۋگە سەپتەسەتىن ءوزارا ءىس-قي­مىلدىڭ جاڭا ۇلگىسىن ازىرلەۋدى ۇسىنامىن”, – دەدى. ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ بارلىق ساياسي كۇشتەرىنە داعدارىستىڭ قيىن كەزەڭىندە ەلىمىزگە جانە قوعامعا قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن پارتياارالىق ۇنقاتىسۋدى ورنىقتىرۋدى جانە بىرىگۋدى ۇسىنعانىن ايتا كەلىپ: “مەنىڭ باستامام قولداۋ تاۋىپ, جەتى ساياسي پارتيا ەكونوميكالىق داعدارىس جاع­داي­ىندا الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتا­ما­سىز ەتۋ تۋرالى مەموراندۋمدى ءبىر­لە­سە ازىرلەپ, وعان قول قويدى”, – دەپ ول ءۇشىن ۇلكەن ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. مەملەكەت باسشىسى جولداۋىن­دا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قول­داۋ كورسەتۋگە 1 ملرد. تەڭگە ءبولى­نە­تى­نىن جاريا ەتتى. بۇل قارجى قازاق­ستاننىڭ الداعى ون جىلعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىنا جۇمسالادى. ەل بيۋدجەتىنەن وسىنداي كولەمدە قار­جى ءبولۋ جونىندە ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما بەردى. بۇل باستامانى جىك­تەپ ايتار بولساق, ەلىمىزدەگى وڭ وزگەرىستەر, حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ, ءاربىر ازاماتتىڭ ىزگى ارما­نىنا قول جەتكىزۋىنە جاعداي جاساۋ, دوستىق پەن ىنتىماق, ادام قۇقىق­تارىن قورعاۋ, مادەني قۇندىلىق­تارىمىزدى ارداقتاۋ تاقىرىبىن­داعى ماڭىزدى جوبالار ىسكە اساتىنىن انىق بايقاۋعا بولادى. ەلباسى الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق سالاداعى كوزدەلىپ وتىرعان ماقساتتارىمىزدى ايتا كەلىپ, ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق جونىندە وي تول­عا­عان ساتتە: “بىرىنشىدەن, ءبىزدىڭ ەڭ باستى قۇندىلى­عى­مىز – ول وتا­نى­مىز, تاۋەلسىز قازاقستان!” – دەپ قا­داپ ايتتى. بۇل قازاق ەلىندەگى بار­لىق ازاماتتىڭ ەرەكشە ماقتا­نىش­پەن, پاتريوتتىق سەزىممەن ايتاتىن ءسوزى. ودان ءارى پرەزيدەنت مەملەكەت جانە ونىڭ ءاربىر ازاماتى قاي جەردە دە قوعامنىڭ تۇراقتى­لى­عى مەن ەلدىڭ ءال-اۋقاتىنا كەرى اسە­رىن تيگىزۋى ىقتيمال كەز كەلگەن قا­دامعا بار­ماۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى. ويتكەنى, قازىر قازاقستان – الەم نازارىنداعى مەملەكەت. ءوز ءىشىمىز­دەگى ازاماتتارىمىز نەمەسە شەتەلگە ىسساپارمەن بارعان وتانداستارىمىز, سونداي-اق الەمنىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جات­قان جاستارىمىز ءاربىر قادامىن وي­لانىپ باسۋى كەرەك. ءبىر ازاماتتىڭ ءىسى اشكەرەلەنسە, ول ەلدىگىمىزگە سىن بولماق. ياعني, ءار ازامات ءوزى ءۇشىن دە, تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز ءۇشىن دە ءۇل­كەن جاۋاپكەرشىلىكتە بولاتىن كەزگە جەتتىك. بۇگىنگى تاڭدا ويى وزىق, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, قىز­مەتىنە ادال بارلىق قازاقستاندىق وسى ۇستانىمدى ۇعىنىپ وتىر دەپ سەنەمىن. بالاباقشا مەن مەكتەپ, ورتا جانە جوعارى وقۋ ورىندارى, جالپى ءبىزدىڭ قوعام تاربيەلەپ جاتقان وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا وتانعا دەگەن ەرەكشە قۇرمەت سەزىمى قالىپ­تاسۋى ءتيىس. ءار ازاماتتىڭ ءوز شا­ڭىراعىنان ۇلتتىق تاربيە الۋىنا جاعداي جاسالعانى ءجون. جاستاردى حالىق دانالىعىمەن سۋسىنداتۋى­مىز كەرەك. ايتالىق, جەر شارى­نىڭ ءبىر تۇسىنا بارعاندا: “بۇل – قازاقستان ازاماتى”, دەيتىندەي دەڭگەيدى ساقتاپ تۇرۋعا مىندەتتىمىز. بىلىكتىلىگى جوعارى, رۋحاني باي­لىعى مول جاستار ەلدىڭ ەكونومي­كاسىن دا, مادەنيەتىن دە العا دامىتاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ەلباسى وسى جولداۋىندا قوعام­نىڭ بارلىق سالاسىنا, ەلدىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا توقتالدى. الەۋمەتتىك سالاعا جاسالاتىن قولداۋدى ەلدىڭ بارلىق تۇرعىندارى ەرەكشە قۋانىشتى سەزىممەن قابىل­داپ, بۇگىنگى تاڭدا ءجيى ءسوز ەتىپ ءجۇر. ۇلكەن قاريادان باستاپ, كىشكەنتاي بالاعا دەيىنگى قاتىسى بار ماسە­لەلەر تۇگەل قامتىلدى. قازىر ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە جولداۋدان تۋىندايتىن مىندەتتەر, ەلباسى اتاپ كورسەتكەن 2020 جىلعا دەيىنگى ەلدىڭ ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى تۋرالى ماسەلەلەر قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە. وسى جولداۋدا جاريا ەتىلگەن كەشەندى باعدارلامالار ويداعىداي ورىندالسا, الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىنا ءسوزسىز ەنىپ, ودان دا جوعارى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الامىز. ەلىمىزدەگى قازاق حالقىنىڭ, سوعان قوسا بارشا ەتنوستاردىڭ رۋحاني-مادەني قۇندىلىقتارى – قازاق­ستاننىڭ بايلىعى. وسى ءبىر ورتاق ادامي بايلىق ەلىمىزدىڭ الداعى ون جىلداعى وركەندەۋىندە, ودان ءارى جالعاساتىن تاريحي كەزەڭدەرىندە تەك ىنتىماق پەن بىرلىگىن ارتتىراتىن جۇرەككە ۇيالاعان ۇلى قاسيەتتەرى بولا بەرۋىن تىلەيمىن! ليۋدميلا حوچيەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.