مىنە, بۇگىندە بيىلعى 2020 جىلدىڭ العاشقى توقسانى دا ارتتا قالىپ, ەكىنشى توقساندا ەكونوميكالىق ءوسىم مەن تۇراقتىلىقتى ودان ءارى ساقتاۋ مەن جالعاستىرۋدىڭ ورنىنا Covid-19 ىندەتىمەن كۇرەس العا شىققانى ءمالىم. جالپى پاندەمياعا قارسى ءىس-شارالار تۇتاستاي ەلىمىزدە جانە اقتوبە ايماعىندا ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى ون كۇندىگىندە باستالىپ كەتكەنى ءمالىم. سوعان قاراماستان اقتوبە وبلىسىندا 2020 جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا بۇعان دەيىنگى وڭ كورسەتكىشتەر ساقتالىپ قالعانى, ءتىپتى كەيبىر ولشەمدەر بويىنشا وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا العا شىققانى ءبىر مەرەي.
بۇعان تاياۋدا جىلدىڭ العاشقى توقسانىنىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى جاسالعان تالداۋلار مەن ساراپتامالار ايقىن ايعاق. جالپى العاندا العاشقى توقسان جىل قورىتىندىسىن ايقىنداۋعا تيگىزە الاتىن ەرەكشە ايقىنداۋشى كەزەڭ ەكەنىن ەسكەرسەك, اتالعان ارالىق وڭىردە تەك وڭ قورىتىندىمەن تاڭبالانىپ قالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ەڭ باستىسى وڭىردە بۇل شاقتا تۇراقتى ماكروەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ساقتالىپ قالعانى اتاپ ايتۋعا تۇرارلىق ماسەلە.
ەندى وسى اۋقىمى كەڭ ۇعىمدى ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ جەكە سەكتورلارى بويىنشا قاراستىرىپ كورسەك, ەڭ الدىمەن اۋىزعا ونەركاسىپ سالاسى ءبىرىنشى ورالادى. اقتوبە رەسپۋبليكامىزداعى ونەركاسىپتىك جانە وندىرىستىك الەۋەتى جوعارى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. مۇندا ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار وتە مول شوعىرلانعان. سوڭعى كەزدە بۇلاردىڭ وندىرىستىك قۋاتتارىن ودان ءارى ءوسىرۋ مەن قايتادان جاڭعىرتۋ جانە مودەرنيزاتسيالاۋ جۇمىستارىنىڭ كەڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى بەلگىلەنگەن. بۇل جاۋاپتى ءىس پاندەميا ىندەتى اياقتالعاننان كەيىن قايتادان جالعاسىن تابادى دەپ مالىمدەدى گازەت تىلشىسىنە اقتوبە وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى قايرات بەكەنوۆ.
العا قويىلعان ماقسات – تاياۋ جىلداردا نەگىزىنەن وندىرىستىك كاسىپورىنداردىڭ ءوز قاراجاتتارى مەن مۇمكىندىكتەرى ەسەبىنەن قايتا جاڭعىرتۋ ىسىنە 500 ميلليارد تەنگە قاراستىرۋ بولىپ وتىر. ءوز كەزەگىندە بۇل وتە قوماقتى قاراجات ەكەنى ەشقانداي تالاس تۋعىزبايدى. وسى ورايدا بيىلعى جىلدىڭ ءى توقسانىندا ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 440,5 ميلليارد تەنگە قۇراعانى جوعارى ناتيجە دەۋگە بولادى. ياعني اتالعان دەرەك وتكەن 2019 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا وبلىستىڭ ونەركاسىپتىك 12 ميلليارد تەنگەنىڭ ءونىمىن ارتىق وندىرگەنىن كورسەتەدى.
ەكىنشىدەن, وڭىردە ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتار تارتۋ ماسەلەسى تۇراقتى جولعا قويىلماسا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ جونىندەگى بەلگىلەنگەن جوبالار مەن باعدارلامالار وڭ ناتيجەسىن بەرە قويۋى ەكىتالاي. وسى ورايدا ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ جانە وبلىس ەكونوميكاسىنا تىكەلەي شەت ەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ تىكەلەي مىندەتى ەكەنى حاق. بۇل رەتتە وبلىستا وتكەن جىلى 800 ميلليارد تەنگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتىلعانى رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىنداعى الدىڭعى كورسەتكىشتىڭ ءبىرى بولعانىن ايتقانىمىز ءجون. ال بيىلعى مەجە قانداي بولماق. ءبىز مۇنداي ساۋالدى اقتوبە وبلىسىنىڭ اكىمى وڭداسىن ورازالينگە قويعان ەدىك.
- ءبىز ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن بارىنشا تەرەڭدەتە تۇسۋگە ۇدايى نازار اۋدارىپ كەلەمىز. وڭىردە بىرقاتار شيكىزاتتىق رەسۋرستار مەن ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرىنىڭ باعالارى كورشىلەس وبلىستارمەن سالىستىرا قاراعاندا تومەن ەكەندىگى – وبلىستا بۇعان دەيىن قۇرىلعان يندۋستريالىق ايماقتا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلعانى دا ينۆەستورلاردىڭ مۇددەلىلىگى مەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزا الدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وتكەن جىلى ينۆەستيتسيا تارتۋ ىسىندە ءتاۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزە بىلدىك دەپ سانايمىز دەپ جاۋاپ قايتاردى.
- دۇرىس ەكەن. ال بيىل شە؟ ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتار تارتۋ جونىندەگى وتكەن جىلعى الىنعان اسۋعا جەتۋ مۇمكىندىگى بار ما؟
- بۇعان كەسىپ-ءپىشىپ بىرجاقتى جاۋاپ قايتارۋ قيىن. ەڭ باستى ايتارىم ينۆەستيتسيالىق احۋالدى جاقسارتۋ مەن تەرەڭدەتۋ تۇراقتى باقىلاۋىمىزدا بولا بەرمەك. ءبىزدىڭ بيىلعى ماقساتىمىز نەگىزگى كاپيتالعا 746 ميلليارد تەنگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتۋعا قول جەتكىزۋ بولماق. 2020 جىلعا قول قويىلعان مەموراندۋمدەر اياسى مەن شەڭبەرى وسىنداي ەسەپ جاساۋعا نەگىز قالايدى.
ءوڭىر باسشىسى كەلەسى كەزەكتە قويىلعان ساۋالىمىزعا وراي ءوز وي-تۇجىرىمىن وسىلايشا جەتكىزدى. وسى رەتتە وڭداسىن سەيىل ۇلى كورسەتكەن تارتىلۋعا ءتيىستى قوماقتى ينۆەستيتسيالىق قاراجات وتكەن جىلعى رەكوردتىق دەڭگەيگە جەتە قابىل ەكەنىن ەسكەرسەك, مۇنى ولقى, تومەن دەۋگە استە بولمايدى. ال الەم ەلدەرىنە پاندەميا سالدارىنان تۋىنداعان ەكونوميكالىق داعدارىس بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن وراسان زور شىعىن كەلتىرىپ وتىرعانىن ويعا الساق, بەلگىلەنگەن مەجە قاناعات تۇتۋعا تولىعىمەن تۇراتىنى تالاسسىز. بۇعان قوسارىمىز وڭىردە العاشقى توقساندا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 100 ميلليارد تەنگەگە جۋىق سومانى قۇراعانى. ارينە مۇنى از دەۋگە دە كوپ دەۋگە دە كەلمەيدى. الداعى الىنار مەجەنىڭ جەتىدەن ءبىرى عانا. ەندەشە بۇل ىسكە قامشى باساتىن كەز ءالى الدا دەپ بىلەمىز. ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جونىندە اڭگىمە قوزعاعان كەزدە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ورنى بولەك ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. وسى ورايدا بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ءۇش ايىندا 156,8 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلىپ, از ۋاقىتتىڭ ولشەمىنە سايعاندا ءتاۋىر كورسەتكىش دەي الامىز. وتكەن جىلى ءبىر ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي تۇرعىزعان وڭىردەگى قۇرىلىس ۇيىمدارىنىڭ قارقىنى بيىل قانداي بولماق؟ بۇعان جاۋاپ قايتارۋ تومەندەگىدەي ويلارعا جەتەلەيدى. وڭىردە وسى كەزگە جەيىنگى جاسالعان تالداۋلار مەن ساراپتامالار تابيعي-دەموگرافيالىق ءوسىم الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا جوعارىلاپ كەلە جاتقانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە تۇرعىنداردىڭ ديناميكالىق اعىمى مەن ىشكى كوشى-قون ۇدەرىستەرى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. اتالعان فاكتورلار قازىرگى كەزدە تۇرعىن ۇيگە دەگەن جوعارى سۇرانىستار تۋعىزۋدا. وتكەن جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن 1 ميلليون شارشى مەترلىك بيىك مەجەگە دە سىنداي سۇرانىستار مەن تالاپ-تىلەكتەر قوزعاۋ سالعان انىق.
سوندىقتان بيىل دا سول دەڭگەيدەن تومەن تۇسپەۋ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلعان. سونىڭ ىشىندە وبلىستا بيىلعى 2020 جىلى تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك توپتارىن تۇرعىن ۇيمەن قامتۋعا باسىمدىق بەرۋ باعىتتارى بەلگىلەنگەن. اقتوبە جىل سايىن ءوسىپ-وركەندەپ, تۇرعىندار سانى ۇدايى ءوسىپ كەلە جاتقان قالا. وسى فاكتورلار مۇندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى قارقىندى جۇرسە دە وعان يە بولۋ جانە ساتىپ الۋ كەزەگىندە تۇرعىنداردىڭ جاڭا تولقىنى پايدا بولۋىنا اسەر ەتۋدە. قازىرگى كۇنى ولاردىڭ سانى 30 مىڭ ادامنان اسىپ وتىر. بۇعان قوسا وبلىس ورتالىعىنىڭ ىرگەسى مەن ماڭايىندا تۇراتىن 150 مىڭداي ازامات جەكە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمدەرىن الۋعا وتىنىشتەر بەرىپتى. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى 2002 جىلدىڭ 27 قاڭتارى كۇنى وتكىزىلگەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا الداعى ۋاقىتتا تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسى ۇكىمەت پەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ باسىم باعىتى بولۋى ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. اقتوبە ايماعىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارى كارانتين رەجيمى جاعدايىندا دا بارلىق ساقتاندىرۋ مەن قاۋىپسىزدىك شارالارىن مۇقيات ساقتاي وتىرىپ, جالعاسىپ كەلە جاتقانى وسى تاپسىرماعا ىسپەن جاۋاپ دەسە دە بولادى. مىنە, اقتوبە ايماعىندا سوڭعى ۋاقىتتا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيىندە قولعا الىنعان ءىس-قيمىل باعدارىنىڭ كەيبىر مىسالدارى وسىنداي.
