بۇۇ دەرەگىنشە, الەمدە ءاربىر بەسىنشى ايەل ءوز وتباسىندا قورلىق كورەدى, سوققىعا جىعىلادى. قىلمىستىڭ وسى ءتۇرى Covid-19 پاندەمياسى كەزىندە ەڭ ءجيى كەزدەسەتىن قىلمىسقا اينالدى. مىسالى, ەرلى-زايىپتىلاردىڭ ءبىر-بىرىنە اگرەسسيا كورسەتۋ دەرەكتەرى كورشى قىتايدا ءۇش ەسە ارتىپتى. فرانتسيانىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى كريستوف كاستانەردىڭ ايتۋىنشا, ادامدار قوزعالىسىن شەكتەۋدىڭ قاتاڭ شارالارى قابىلدانعالى وتباسىلارداعى كۇش قولدانۋ وقيعالارى 30% ءوستى. تەك رەسمي مالىمەت بويىنشا ءاربىر ءۇش كۇن سايىن ءبىر فرانتسۋز ايەلىن ءوز ەرى ولتىرەدى. اقش, ۇلىبريتانيا, كيپر, يتاليا, يسپانيا جانە باسقا دا دامىعان ەلدەردە «قاۋىرت جەلىلەرگە» قوڭىراۋ شالعان زارلى داۋىستار سانى شامامەن ۇشتەن بىرگە ۇلعايىپتى. برازيليادا وتباسىندا قورلىق پەن تالكەك كورەتىن نازىك بولمىس يەلەرىنىڭ سانى 40-50% ۇلعايدى.
قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارى وتباسىنداعى داۋ-جانجالدىڭ قازاقستاندا دا ءورشي تۇسكەنىن تىركەدى. قيت ەتسە, جۇدىرىق الا جۇگىرەتىن, اقىلىن اراققا ايىرباستاعان ەسەر ەرمەن جالعىز قالعان انالاردىڭ جانە بالالاردىڭ تاعدىرى الاڭداتادى. ساراپشىلاردىڭ بايلامىنشا, كۇردەلى جاعدايدى شەكتەن تىس سترەسس, بۇرىن ەلەۋسىز قالدىرىلعان ەسكى وكپە-رەنىش, كۇتپەگەن قارجىلىق قيىندىقتار ۋشىقتىرا ءتۇستى.
وسى ورايدا تاياۋدا اقتوبەدە قاسكۇنەمنىڭ ءوز جارىن سوققىعا جىعىپ, بەتىن ءتىلىپ تاستاۋى جۇرتتىڭ توبە شاشىن تىك تۇرعىزىپ, قاتتى تىكسىنتتى. بۇل جەردە جابىرلەنۋشىلەردى اجىراسۋ دا قۇتقارمايدى: اقتوبەنىڭ سول 28 جاسار تۇرعىنى كۇيەۋىمەن 2018 جىلى رەسمي قوش ايتىسىپتى. سوعان قاراماستان ءزالىم بۇرىنعى جۇبايىن ونىڭ جۇمىس ورنىنا – دۇكەنگە كەلىپ ساباعان كورىنەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاسقالا اۋدانىنىڭ اقتاۋ كەنتىندە 9 ساۋىرگە قاراعان ءتۇنى جان تۇرشىگەرلىك وقيعا بولدى. جانىپ كەتكەن ۇيدەن ءۇش جاننىڭ – اناسى مەن 2 قىز بالانىڭ مۇردەسى تابىلدى. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى دەرەۋ ول ءۇيدىڭ وتاعاسىنا – 1986 جىلى تۋعان سەرىك دەگەنگە ىزدەۋ جاريالاپ, تاۋىپ, قولىنا كىسەن سالدى. ول بۇعان دەيىن دە وتباسى مۇشەلەرىنە ۇدايى تىزەسىن باتىرىپ كەلىپتى. ون جىلداي قورلىققا شىداعان اۋىل تۇرعىنى, مەكتەپ كىتاپحاناشىسى بولىپ ىستەگەن ايەل اقىرى شىداماي, ايىرىلىسۋعا بەل بۋادى. بىراق ازاتتىق ەمەس, اجال تاپتى.
وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ توراعاسى, باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىمەن اڭگىمەلەستىم. ول شاريعاتقا سايكەس, ايەلگە قول كوتەرۋگە, ءتىپتى ەلدىڭ كوزىنشە ونىڭ نامىسىنا ءتيىپ, بالاعاتتاۋعا بولمايتىنىن ايتادى. يسلام دىنىندە «ايەل – اللانىڭ اماناتى» دەگەن قاعيدا بار!
«دىنىمىزدە ايەلگە دەگەن قۇرمەتكە باسا ءمان بەرىلگەن. ايەل ەتىپ العاننان كەيىن ونىڭ جانىنا, ار-ۇجدانىنىڭ تاپتالماۋىنا, ىشەتىن تاماعىنا, كيەتىن كيىمىنە دەيىن ەر-ازامات جاۋاپتى دەلىنگەن. شاريعاتقا ساي اسىرەسە ادامدى بەتىنەن ۇرۋعا بولمايدى. «مۇسىلماننىڭ ءجۇزى قاعبادان ابزال» دەگەن ءسوز بار. اسىل دىنىمىزدە ەر كىسىنىڭ ايەلى الدىندا
2 مىندەتى بار: ءبىرىنشىسى – حۋقۋقۋن ءماليا. ياعني مال-داۋلەتكە قاتىستى مىندەتى. ايەلىنىڭ, سونىمەن بىرگە بالالارىنىڭ ناپاقاسىن تاۋىپ بەرۋى, تاماعىن توق ەتۋى, كيىندىرۋى, كۇتىپ باعۋى. ەكىنشىسى – حۋقۋقۋن عايرا ءماليا. بۇل دۇنيە-م ۇلىكتىك ەمەس مىندەتى دەگەن ءسوز. وعان ەكى نارسە جاتادى: بىرىنشىدەن, ايەلىمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولۋى, ەكىنشىدەن, ايەلىنە زيان تيگىزبەۋى», دەپ ءتۇسىندىردى باس ءمۇفتيىمىز.
قازىرگىدەي سىندارلى كەزەڭدە جاراتقان يە باسقا سالعان سىنعا شىداس بەرمەگەن, شاڭىراعىن ءوز قولىمەن كۇيرەتكەن, وتباسىن تاستاپ كەتكەن جاننىڭ ەكى دۇنيەنىڭ قىزىعىن كورۋى نەعايبىل. بالانىڭ كوزىنشە اناسىن ۇرىپ جاتسا, ونداي اكەگە بالانىڭ جاقسى قاراماسى, قارتايعاندا كۇتىمگە الماسى ءسوزسىز. ەڭ قورقىنىشتىسى سول, ەرتەڭ ول جاسوسكىن ەر جەتە كەلە, ۇيادا كورگەنىن ىستەپ, تاڭداپ قوسىلعان سىڭارىن سوققىعا جىعۋدى ادەتكە اينالدىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان كوكەيكەستى ماسەلەنى تەك كۇڭىرەنە ايتۋمەن شەكتەلۋگە بولمايدى. پارمەندى قيمىل, تەگەۋرىندى تىرلىك قاجەت.
بىرىنشىدەن, مەملەكەتىمىزدە داعدارىس ورتالىقتارى قىزمەت اتقارىپ, جابىرلەنۋشىلەردى قۇتقارۋعا ىقپال ەتۋدە. ءوزىم مۇشە پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وسى ءىستى قولداپ, قۇپتاپ كەلەدى. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ اتسالىسۋىمەن «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتان زارداپ شەككەندەر ءۇشىن ءىس-قيمىل الگوريتمى» اتتى جادىناما ازىرلەندى. وندا جابىرلەنۋشىلەر ازاپتان ازات بولۋى ءۇشىن نە جاساۋى, قايدا قوڭىراۋ شالۋى كەرەكتىگى قادام-قادام بويىنشا ناقتى جازىلعان. ونداي جانداردى تىڭدايتىن جانە كومەك بەرەتىن ۇيىمداردىڭ بايلانىس تەلەفوندارى كورسەتىلگەن.
ەكىنشىدەن, الدا قازاقستاندا اكە ينستيتۋتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان تىڭ شارالار كەشەندى تۇردە قولعا الىنعانى ءجون. بۇل ءۇشىن ءار اۋىلدا, كەنت پەن قالادا «اكەلەر كەڭەسىن» قۇرۋعا بولادى. وعان جاستاردان باستاپ, ورتا جانە ەگدە جاستاعى ەرلەر, اقساقالدار كىرسە, ياعني ءار ۇرپاق وكىلى ومىردە كورگەن, كوڭىلگە تۇيگەن ىزگى ۇلگى, وڭ تاجىريبەسىن ءىزىن باسقان بۋىنعا تابىستاسا يگى. اق جولدان اداسقان ازاماتتار دا وسى كەڭەستەردە القالاي وتىرىپ, اقىل تىڭداپ, كەڭەس الىپ, اعالىق قامقورلىق كورە الار ەدى. مۇنداي پسيحولوگيالىق قولداۋ توپتارى باتىستا كەڭ قولدانىلادى.
الدىن الۋ پروفيلاكتيكاعا جۇمىس ىستەيتىن تەتىكتەر قوعامدى ساۋىقتىرۋعا جانە حالىق اراسىندا ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار مەن رۋحاني ۇستىنداردى نىعايتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرە الادى.
مەن Qazaqstan Ardagerleri قاۋىمداستىعى جانە ءوز اتىمنان اسقار تاۋداي, اسقاق شىڭداي ايباتتى, اسىل بارشا اكەلەر قاۋىمىنا جۇگىنگىم كەلەدى.
قادىرلى اكەلەر! ۇعىنىسۋ ورنىنا ۇرىنىسۋدى, كەلىسۋ ورنىنا كەرىسۋدى, كەشىرىم ورنىنا كەك ساقتاۋدى قويۋ كەرەك. قازىرگى كۇردەلى شاقتا وتباسىڭىزدىڭ مۇشەلەرىن قورلاماي, قولداڭىز, قورعان بولىڭىز. ورتاق قىزىعۋشىلىق تۋدىرار ەرمەك تابىڭىز. بالالارىڭىزعا اكەلىك ۇلاعاتتى تاربيە بەرۋگە ۋاقىت ءبولىڭىز. جاقىندارىڭىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, مەيىرىم شۋاعىن توگىڭىز. سوندا ءسىزدىڭ دە جۇرەگىڭىز جىلۋعا, جانىڭىز نۇرعا, كەۋدەڭىز جىرعا بولەنبەك جانە كوڭىل شىن جەلپىنەدى, اينالاعا ەرەكشە ءوڭ كىرەدى, ءومىردىڭ سازدى, نازدى ىرعاعىنا تەربەلەدى.
باقىتبەك سماعۇل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى,
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ مۇشەسى
