شورتاندى مەن ايناكول اراشا سۇرايدى

كوكشەتاۋ – ومىراۋىنا سەكسەن كولدەن سەكسەن القا تاققان سۋلى, نۋلى ولكە. سەكسەن مەتافوراسى داۋىلپاز اقىن ساكەن سەيفۋلليننىڭ اۋزىمەن ايتىلعان سوڭ, سونداي ۇعىم قالىپتاسقان. ايتپەسە كوكشەنىڭ كولى كوپ-اق! سوناۋ 1959 جىلى شىققان «تىڭ اي­ماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەگەن جيناقتا كوكشەتاۋ اي­ماعىندا ۇلكەندى-كىشىلى 1515 كول بولعانى جازىلادى. بۇل كول­دەردىڭ 1320-سىنىڭ سۋى تۇششى بولعان ەكەن. قازىردە وسى كول­دەردىڭ قانشاسى قالعانىن ەش­كىم بىلمەيدى. سالالاپ ءبولىپ قاراساڭىز, جازىق دالالىق جانە تاۋلى-قىراتتى جەرلەردىڭ كولدەرى بولىپ ەكىگە بولۋگە بولار ەدى. دالاداعى كولدەردىڭ نەگىزىنەن سۋى تايىز. كولگە قۇياتىن اعىن جوق. سوندىقتان اسا ءبىر قۇرعاقشىلىق جىلدارى دالا كولدەرىنىڭ تارتىلىپ قالاتىنى بار.

بۇل كولدەردىڭ قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەنىڭ ىستى­عىن­دا سۋىنىڭ بۋعا اينالىپ, ۇشىپ كەتۋ مولشەرى ءبىر جىل­دىق جينالعان سۋدىڭ 70-80 پايىزىنا جەتەدى ەكەن. ال ەكىن­شى توپتاعى تاۋلى-قىراتتى جەرلەردىڭ كولدەرى ادەتتە دالا كولدەرىنە قاراعاندا ءبىرشاما تەرەڭ, سۋى ءمولدىر ءارى تۇششى بولادى. مىنە, وسىنداي كولدەردىڭ ساناتىنا بۋراباي باۋرايىنداعى الميساقتان ەل يگىلىگىنە جاراپ كەلە جاتقان كولدەردى جاتقىز­عا­نىمىز ءجون. وكىنىشكە قاراي, بۋرابايعا بارعان جان جاعاسىنا سوقپاي كەتپەيتىن اۋليەكول مەن ايناكول سوڭعى جىلدارى تارتىلىپ, سۋى ازايىپ كەلەدى.

ايناكولدىڭ دە اسىرەلەپ ايت­قان­عا, تولقىندارى قوسىلارعا شاق قالىپ قاناتتاس جاتقان شور­تان­دى كولىنىڭ دە جاعدايى ءماز ەمەس. سوناۋ 1960 جىلدارداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا, شور­تاندى كولىنىڭ دەڭگەيى جەتى مەتر­دەي تومەن تۇسكەن. العاشقى جاعالاۋدان 700-800 مەترگە دەيىن قاشىقتاعان. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بۋرابايدىڭ بۇلا, تازا كەزىندە وسى وڭىرگە ات ءىزىن سالعان بەلگىلى ساياحاتشى ۆ.سەمەنوۆتىڭ ەڭبەگىندە شورتاندى كولىنىڭ ۇزىندىعى 7 ۆەرست, ەنى 5 ۆەرست, تەرەڭدىگى ەكى ارشىن بولعانىن جانە بالىققا وتە باي ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. ەگەر كونە ولشەمدى قازىرگى ۇعىمعا اۋدارساق, 1 ۆەرست – 1,0668 شاقىرىمدى قۇرايدى. ەندى كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىز. سول كەزدەگى كولەمى قانداي, قازىرگىسى شە؟ دەمەك, جىلدان-جىلعا سۋى ازايىپ, اۋەلگى قالىپتان كىشىرەيىپ كەلە جاتىر.

عالىمداردىڭ پايىمداۋىنا قاراعاندا, كولدەردىڭ ءاۋ باس­تاعى دەڭگەيىن ساقتاۋىنا ىق­پال ەتەتىن تابيعي شارتتار بو­لادى ەكەن. ەڭ باستىسى, كول اڭعارىنداعى سۋ قورىنىڭ بۋ بولىپ ۇشىپ كەتەتىن, پايدالانۋعا جۇمسالاتىن مولشەرى كولگە قوسىلاتىن سۋ كوزدەرىنىڭ اعىن مولشەرىمەن تەپە-تەڭ بولۋى شارت ەكەن. كول قاباعى كەمىمەس ءۇشىن اعىن سۋ جينايتىن اۋقىم دا بارىنشا ۇلكەن بولۋى كەرەك.

بۋراباي كولدەرىنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, قار جانە جاڭبىر سۋىمەن قورەكتەنەتىنىندە. بىراق, جىل سايىن نەگە كەمىپ بارادى؟ ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كول جاعالاۋىنا سالىنعان دەمالىس ايماقتارى مەن قاپتاعان كوتتەدج­دەردىڭ كەرى اسەرى. جاعا­لاۋ­دى سۋ وتپەك تۇگىل, دىم وتپەستەي قىلىپ بۋىپ تاستا­عان­نان كەيىن تاۋ ەتەگىنەن سىزداقتاپ اققان قار سۋى كولگە جەتپەي وزەكشەلەرگە, ساي-سالاعا بۇرىلىپ كەتەدى. ادامداردىڭ الدى-ارتىن ويلاماعان شارۋاسى كول سۋىنىڭ قۇردىمعا كەتۋىنە اكەپ سوقتىرۋدا. راس, بۇل كولدەر جەراستى سۋلارى ارقىلى تولىعادى دەيتىن دە پىكىر بار. ارينە, بۋراباي باۋرايىندا باعزى زامان­داعىداي بولماعانىمەن, بىرەر بۇلاقتىڭ بار ەكەنى دە شىن­دىق. دەگەنمەن ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, كولدەردىڭ جەر­­اس­تى ارقىلى بايلانىسىپ جاتۋى, ءبىرىنىڭ سۋىنا ءبىرى قوسىلۋى قيسىنعا كەلە قويمايدى. ولاي بولاتىندىعى, بۇل كولدەر ءبىر-بىرىنەن ءارتۇرلى قاشىقتىقتا, ءارتۇرلى دەڭگەيدە ورنالاسقان. قازىر تەك قار مەن جاڭبىر سۋلارى عانا قورەكتەندىرىپ تۇر. ونىڭ وزىنە قىم-قيعاش سالىنعان اسفالت جولدار مەن بوگەتتەر كەرى اسەرىن تيگىزۋدە.

«سوڭعى جىلدارى الەمدىك كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى بىرقاتار كولدەردىڭ تايىزدانۋى بايقالادى. اۋا رايىنىڭ كۇرت جىلىنۋىنا بايلانىستى بۋلانۋ بۇرىنعى مولشەردەن كوپ. سول سەبەپتى بۋراباي كولدەرى دە تارتىلۋدا. ەكىنشى ءبىر سەبەپ, تابيعاتقا دەگەن تاعىلىق كوزقاراس. بۋراباي كولدەرىن قورەكتەندىرىپ تۇرعان بۇلاق كوزدەرى كول جاعاسىنداعى بەي-بەرەكەت سالىنعان قۇرىلىس­تاردىڭ كەسىرىنەن جابىلىپ قالدى. اعىپ جاتقان بۇلاق سۋلارىنىڭ جولى جابىلىپ, كولگە جەتپەيتىن بولدى. جالعىز بۇلاق سۋلارى عانا ەمەس, كولدەردى قورەكتەندىرەتىن قار جانە جاڭبىر سۋلارى دا دالاعا كەتىپ جاتىر. ۇزاق جىلدار بويى «ششۋچە سۋ ارناسى» كاسىپورنى كۋرورتتى ايماققا قاجەتتى سۋدى وسى كولدەردەن الدى. قازىر دە جازدىڭ كۇندەرى سۋ قاجەت بولعان جاعدايدا كول سۋىن پاي­دالانادى. دەمەك, كولدەردىڭ سۋى­نىڭ تارتىلۋىنا تابيعاتتى قا­دىرلەي بىلمەيتىن ادامداردىڭ دا قاتىسى بار», دەيدى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مينەرالدى رە­سۋرس­­تار اكادەمياسىنىڭ اكا­دە­­ميگى, گيدروگەولوگ ەۆگەني پياتوۆ.

بۇل اۋماقتاعى ايرىقشا اسەم, تازا كول – اۋليەكول. تانا­نىڭ كوزىندەي تولىقسىپ جاتقان سۋ ايدىنىن بۋراباي كولى دەپ تە اتايدى. بۇل كولدىڭ دە سۋ قورى كەمىپ بارا جاتىر. باستى سەبەبى, كول تابانىنداعى شوگىندىلەر. شوگىندى ايدىن كولدىڭ وڭتۇستىك جاق بولىگىندە قالىڭ قابات قۇراعان. ءبىر زاماندا اۋليەكولدىڭ جاعالاۋىندا سۋ وسىمدىكتەرى ەرەسەن قالىڭ ءوستى. كەيىن وسى وسىمدىكتەر ءشىرىپ, كول تابانىنا شوگە باستادى. تابيعاتتىڭ ايداي اسەم اجارىنا كىرەۋكە تۇسپەي تۇرعان ەرتەرەك ۋاقىتتا يماناي مەن سارىبۇلاق اعىندىلارى ارقىلى كول سۋى جىلدان-جىلعا مولايىپ وتىرسا, كەيىن بۇل وزەندەر تارتىلىپ, كولگە قۇيۋىن توقتاتتى. كول سۋىنىڭ تارتىلۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسى. دەمەك, كولدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قوس وزەننىڭ اڭعارىن تازارتىپ, قار, جاڭبىر سۋى كولگە جەتەتىندەي جاعداي جاساۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن عىلىمي ساراپتاما جاسالسا, ءتىپتى وڭ.

تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە كوكشەتاۋدىڭ كوپ كولى ادام ايتقىسىز كەساپاتتى كوپ كوردى. سۋ جينالاتىن اۋماقتار باس-كوزسىز جىرتىلىپ تاستالدى. تابيعاتتىڭ ءوزى يكەمدەپ وتىرعان سۋ اعىندارىنىڭ جولدارى بۇ­زىل­دى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى كۇمىس كولدەردىڭ تابانىن تايىزداندىرىپ, كەيبىرەۋىن قۇرعاتىپ تا جىبەردى. سونىڭ زالالىن قازىر بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەر دە كورىپ جاتىر. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ بۋراباي اۋماعىنداعى كولدەردى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى, كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءلازىم. ەڭ الدىمەن بارلىق كەدەرگى مەن كول سۋىنىڭ ازايۋىنا سەبەپ بولىپ جاتقان كولەڭكەلى جايلار انىقتالعان سوڭ, ەڭ بول­ماعاندا 1960 جىلداردىڭ با­سىن­داعى دەڭگەيگە جەتكىزۋدىڭ جوباسى جاسالعانى دۇرىس. بۇعان دەيىن دە بۋراباي اۋماعىنداعى كولدەردى تازالاۋ تۋرالى تالاي جوبا جاسالدى. ءتىپتى, تەندەردى گەرمانيانىڭ فيرماسى دا جەڭىپ العان ءسات بولدى. بىراق, قانشاما ماڭىزدى شارالار اياقسىز قالدى.

الداعى ۋاقىتتا وسى ىسكە بەل بۋىپ, قۇلشىنا كىرىسكەن قۇرى­لىم­دار ەڭ الدىمەن كوكەيكەستى ماسەلەگە جان-جاقتى عىلىمي تۇرعىدان كەلگەنى ءلازىم. قيىن ءتۇيىندى شەشۋدىڭ كەشەندى جوبالارى ازىرلەنسە دەيمىز. ءاربىر كولدىڭ سۋدى جيناقتايتىن مۇم­كىن­دىگى ەكشەلسە, تازارتۋ جانە باسقا دا جۇمىستاردى قالاي جۇ­ر­گىزۋ كەرەكتىگى تارازى باسىنا تار­تى­لعان سوڭ بارىپ قولعا الىنسا.

كەلەر ۇرپاققا بۋرابايدىڭ باعالى بەينەسىن سول قالپىندا قالدىرۋ ءۇشىن ءدال وسىنداي ماڭىزدى شارۋالاردى قولعا الۋ كەرەك بولىپ تۇر. كول تاعدىرى كوكەيدە جۇرگەنى دۇرىس قوي.

اقمولا وبلىسى