قازىر وسىنداي مəندەگى پىكىردى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ باسشىلارىنان باستاپ, اۋزى دۋالى, ءسوزى ءۋəلى ساراپشىلارعا دەيىن جارىسا ايتۋدا. بىراق, 2008 جىلعى əلەمدىك داعدارىسقا دەيىن دە بۇدان بەتەر بولجامدار جاسالعانى ءمəلىم. سوعان قاراماستان ادام بالاسى جەر بەتىنەن ءتۇپ تامىرىمەن جويىلىپ كەتپەدى. اۋىرتپالىقتى سەزىندى, دەگەنمەن سىناقتان ءوتتى. جاڭا سىن-قاتەر ماماندار ايتقانداي سونشالىقتى قاۋىپتى مە؟ Əلدە وسى ارقىلى ساياسي تەحنوكراتتار ۇپايلارىن تۇگەندەۋدى كوزدەي مە؟
كەز كەلگەن سىناق مۇمكىندىكتەردى پىسىقتايتىن ورايلى كەزەڭ. داعدارىس اتاۋلىنىڭ بارلىعى وتكىنشى قۇبىلىس. دەسەك تە ونىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى - ەكونوميكاداعى كەمشىلىكتەردى ايقىن كورۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. مامانداردىڭ پىكىرى وسىعان سايادى. جاھاندىق توقىراۋدى بىرەۋلەر وڭاي ەڭسەرسە, كەيبىرى قيىندىقتارمەن ۇزاققا دەيىن ارپالىسۋعا ءمəجبۇر. بۇل رەتتە ەرتە قامدانعاننىڭ اسىعى الشىسىنان تۇسەتىنى əلەمدىك تəجىريبە كورسەتىپ وتىر. مۇناي نارىعىنداعى قۇبىلمالى تەربەلىستەر, شيكىزاتتان ارىلاتىن سəت كەلگەنىن اڭعارتقانداي. الايدا, بۇل ءبىرىنشى بەلگى ەمەس. وسىنىڭ الدىنداعى دۇنيەجۇزىلىك رەتسەسسيالار ەكونوميكانى شيكىزاتقا نەگىزدەۋ ءتيىمسىز ەكەنىن سان مəرتە بايقاتتى. وكىنىشتىسى سول, ونىڭ ءوزى بۇگىنگە دەيىن ساباق بولماي تۇر. قولداعى تابيعي رەسۋرستاردى يگەرۋدەن بولەك, ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ مəسەلەسى ءəلى كۇنگە دەيىن جولعا قويىلماعانى جاسىرىن ەمەس. قوش, سونىمەن قازاقستان يستەبليشمەنتى پاندەميا جاعدايىندا داعدارىسقا قارسى شارالاردى بەكىتكەنى بەلگىلى. شاعىن جəنە ورتا بيزنەستى قولداۋعا باعىتتالعان جۇمىستار جونىندە وسىعان دەيىن قاۋزاعان ەدىك. ەندى وتاندىق اگروونەركəسىپتىك كەشەننىڭ جاعدايىنا ۇڭىلسەك.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ توتەنشە جاعداي كەزىندە حالىقتى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتۋعا باسا مəن بەرىلەتىنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە ءتيىستى تاپسىرما جۇكتەگەن-ءدى. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىنىڭ فلاگمانى اۋىل شارۋاشىلىعى سەگمەنتى ەكەنى ايتپسادا تۇسىنىكتى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى شارۋالار پەستيتسيدتەر, تىڭايتقىشتار, ساپالى تۇقىم جəنە جانار-جاعار مايدان تارىقپاۋ كەرەكتىگىن جەتكىزىپ, ءتيىستى قاراجاتپەن قامتۋعا جاۋاپتى ورگانداردى مىندەتتەدى. بيىل كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا قارجىلاندىرۋ 3 ەسەگە ارتىپ, 170 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. دەگەنمەن وسى سالادا كەزەك كۇتتىرمەيتىن پروبلەمالار دا بار. مۇنى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى راستادى.
«اۋىلشارۋاشىلىق ازىق-ت ۇلىگىن تاسىمالدايتىن كولىكتەر كارانتيندىك ايماقتارعا ۇزدىكسىز وتكىزىلۋى قاجەت. ول ءۇشىن "جاسىل ءدəلىز" ارقىلى وتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن رۇقساتنامالار جەدەل بەرىلۋى ءتيىس. بۇل كوكتەمگى جۇمىستارعا كىرىسەتىن فەرمەرلەرگە دە قاتىستى. وسىعان دەيىن ايماقارالىق كەلىسىمنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ايتقان ەدىم. اۆتوكولىكتەردىڭ بىرنەشە ساعات بويى وبلىسارالىق بەكەتتەردە ايالداپ تۇرعانى جونىندە فاكتىلەر بار. وسى جاعدايدى مەملەكەتتىك كوميسسياعا باقىلاۋعا الۋدى سۇرايمىن» دەگەن بولاتىن مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت كەلتىرگەن ولقىلىقتى وتاندىق شارۋالاردا قۋاتتادى. مəسەلەن, ديقاندار قاجەتتى رەسۋرستاردى (تۇقىم, جانارماي جانە ت.ب.) ساتىپ الۋ ءۇشىن باسقا ايماقتىڭ اۋماعىنا وتۋگە ءماجبۇر. كارانتين جاعدايىندا بۇل كوپتەگەن قيىندىقتار تۋدىرادى. سول سەكىلدى قوجالىق يەلەرىنە تىڭ تەحنيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىن مامانداردى وزگە ايماقتان شاقىرۋدان باسقا امال جوق. Əيتسە دە شەكتەۋ سالدارىنان قاجەتتى مامانداردىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋ الگوريتمى ويلاستىرىلماعان دەپ ناليدى فەرمەرلەر.
دəلىرەك ايتساق, اقمولالىق شارۋالار كورشى وبلىستارمەن تۇقىم جəنە تىڭايتقىشتاردى جەتكىزۋ بويىنشا كەلىسىمشارتقا وتىرعان. سونداي-اق اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىن قوستانايدان ساتىپ العان كاسىپكەرلەر دە بار. الايدا وبلىس اراسىندا قوزعالۋ ءتارتىبى قاراستىرىلماعان. بۇعان قوسا اكىمدىكتەر جانىنداعى جەدەل شتابتار جاعدايعا بەيىمدەلمەك تۇگىل, وبلىسقا كىرىپ-شىعۋ جۇمىسىن رەتتەۋگە دəرمەنسىز.
«ايماقتاردان شارۋالار حابارلاسىپ, رۇقساتناماعا قاراماي بەكەتتەردەن وتكىزبەي جاتىر دەپ حابارلاسۋدا. مۇنداي ماسەلەنى شەشۋگە تارىسامىز. دەسە دە ءوز تاراپتارىڭىزدان قالالىق, وبلىستىق اكىمدىكتەرىمەن بىرلەسىپ ماسەلەنى شەشۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز» دەدى ونلاين رەجىمدە وتكەن جيىندا قازاقستان شارۋالار وداعىنىڭ توراعاسى جيگۋلي دايراباەۆ.
سالاداعى تاعى ءبىر وزەكتى مəسەلە - نەسيەلەردى كەيىنگە شەگەرۋ. 1-ساۋىردەگى جاعدايعا سايكەس, «قازاگرو» ۇلتتىق باسقارۋشى حولدينگى» اق ەنشىلەس ۇيىمدارىنا جالپى سوماسى 5,5 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى تولەمدەردى شەگەرۋ بويىنشا وتىنىمدەر كەلىپ ءتۇستى. سونىڭ ىشىندە نەبəرى 100 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن 58 ءوتىنىم عانا ماقۇلدانعان. «اتامەكەن» ۇلتتىق كəسىپكەرلەر پالاتاسى شەگەرىم بەرۋ مəسەلەسى ۇزاق قارالاتىنىن ايتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ قارجىلىق احۋالى قيىنداپ بارادى دەپ دابىل قاعۋدا.
قۇراما شتاتتاردا جۇمىسسىزدار كوبەيدى
اقپان-ناۋرىز ايى ارالىعىندا اقش-تا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 45 جىل ىشىندە بولماعان مەجەگە جەتتى. كوروناۆيرۋس SARS-CoV-2 پاندەمياسى سالدارىنان قۇراما شتاتتاردا جۇمىسسىزدار سانى ەل حالقىنىڭ 4,4%-دى قۇرادى. ءبىر اي بۇرىن بۇل كورسەتكىش 3,5% دەڭگەيىندە بولعان. بۇل سوڭعى 45 جىل ىشىندەگى ەڭ ءىرى تەرىس كورسەتكىش دەپ حابارلايدى AFP اقپارات اگەنتتىگى.
امەريكالىق ۇكىمەتتىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, ناۋرىزدىڭ باسىندا ەلدە 701 مىڭ جۇمىس ورنى جابىلعان. بۇل 2009 جىلداعى قارجى داعدارىسىنداعى كورسەتكىشتەن دە جوعارى دەپ جازادى اگەنتتىك. ال ناۋرىزدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا 10 ملن امەريكالىق جۇمىسسىز قالدى. اقش ەڭبەك مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 16-22 ناۋرىز ارالىعىندا 3,3 ملن ادام جۇمىسسىز مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىش بەرسە, ايدىڭ سوڭىندا بۇل سان 6,65 ملن ادامعا جەتتى.
جۇقپالى ىندەتتىڭ كەسىرىنەن امەريكادا ءىرى كاسىپورىندار جۇمىسىن توقتاتۋعا ءماجبۇر. داعدارىستىڭ سالقىنىن جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ترامپ باستاعان اق ءۇي əكىمشىلىگى 2 تريلليون دوللار كولەمىندە قارجىلىق كومەك پاكەتىن قابىلدادى. بۇدان باسقا حالىققا تىكەلەي قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ, جۇمىسسىزدىق بويىنشا ساقتاندىرۋ شارتتارىن جەڭىلدەتۋ, سونداي-اق كونتسەرندەر مەن ورتا بيزنەس كاسىپورىندارىنا ميللياردتاعان سوما كولەمىندەگى نەسيەلەۋ كوزدەلگەن.
«قىپشاقتان جاپا شەككەن» پۋتين ۆيرۋستى قايتىپ جەڭبەك؟
سوڭعى كەزدەرى رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ باسى داۋدان ارىلار ەمەس. جۋىردا مەملەكەتتىك ارنالاردىڭ بىرىنەن رەسەي باسشىسى اڭداماي سويلەپ, وپىق جەدى. پۋتين: «كەزىندە پەچەنەگتەر مەن قىپشاقتاردان دا ءزəبىر كورىپ, اقىرى ولاردى جەڭگەن ەدىك. بۇل ۆيرۋستى دا جەڭەمىز», - دەپ عالامتوردا ءتۇرلى ءəزىل ارالاس سۋرەتتەردىڭ شىعۋىنا تۇرتكى بولدى. بىراق, ۆەب زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, رەسەيلىكتەردىڭ جاعدايى مəز ەمەس. ايتالىق, ءسəۋىر-ماۋسىم ارالىعىندا رەسەي ەكونوميكاسى 18%-عا, ال حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 17,5%-عا قۇلدىراۋى مۇمكىن دەپ بولجاپ وتىر زەرتتەۋ ينستيتۋتى. ساراپشىلار بيۋدجەتتەگى تۇزەتۋلەر مەن قولداۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى قاجەت ەكەنىن ايتادى.
«كوروناۆيرۋس جاعدايىنداعى رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ ۇردىستەرى جانە ىقتيمال داعدارىسقا قارسى شارالار» بولجامى وپەك+ ءوندىرۋدى قىسقارتۋ تۋرالى كەلىسىمى بويىنشا مۇناي نارىعىنداعى «باعا سوعىسىنا» نەگىزدەلگەن.
وسى جىلدىڭ قورىتىندىسىنا سəيكەس, كورشىلەستەرىمىزدىڭ ءىجو 3,8%-عا قىسقارۋى مۇمكىن. دەسە دە 2021 جىلى ەكونوميكا عىلىمىنداعى بەينەلى V قالپىنا كەلىپ, ءىجو 4-4,8%-عا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. وپتيميستىك ستسەناريگە سەنسەك, بيىل داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ بۇكىل پاكەتى ىسكە اسىرىلىپ, شاعىن بيزنەس قىزمەتى جىلدىڭ ورتاسىنان قالپىنا كەلەدى. سونداي-اق باسقا دا قولداۋ شارالارى وڭ نəتيجە بەرەدى دەپ ءتۇسىندىردى ۆەب-ءتىڭ ەكونوميستەرى.
«البەتتە, ەگەر دە بارلىق داعدارىسقا قارسى شارالار ۋاقىتىندا جۇزەگە اسپاسا نەمەسە شەكتەلسە, وندا بولجامىمىز تولىق راستالمايدى. ەكونوميستەردىڭ سوزىمەن ايتقاندا, بەينەلى V-نىڭ ورنىن L اۋىستىرسا, باياۋ ەكونوميكالىق ءوسىم بايقالۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ بار» دەدى ەكونوميست الەكسەي كلەپاچ.
«كəرى قۇرلىق» 37 ملرد ەۋرو ءبولدى
ناۋرىزدا ەۋرووداق كەڭەسى بلوكتاعى ەكونوميكالاردى كوروناۆيرۋستىڭ ىقپالىنان قورعاۋ ماقساتىندا 37 ملرد ەۋرونى ءبولۋدى ماقۇلدادى. ونىڭ ىشىندە 8 ملرد ەۋرو پاندەميادان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن كاسىپورىندار مەن كومپانيالارعا ۇلەستىرىلەدى.
ناۋرىزدىڭ ورتاسىندا ەۋروپالىق ورتالىق بانكتىڭ باسقارۋشىلار كەڭەسى قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قولداۋ ءۇشىن 750 ملرد ەۋروعا باعالى قاعازداردى ساتىپ الۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋعا شەشىم قابىلدادى.
سونىمەن قاتار ەو-نىڭ ەكونوميكا جانە قارجى جونىندەگى كەڭەسى ەۋروكوميسسيانىڭ تاريحىندا العاش رەت پاندەمياعا قارسى تۇراقتىلىق پەن ءوسىم پاكتىسىن توقتاتۋعا بەل بۋدى. بۇل شەشىم وداق مەملەكەتتەرىندە بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ ءليميتىن الىپ تاستاپ, ۇكىمەتكە بيزنەسكە شەكتەۋسىز نەسيەلەر بەرۋگە جول اشادى.
