ءيا, بۇرىنعىدا كىم وتپەدى, كەڭ دۇنيەگە كىمدەر كەلىپ, كىمدەر كەتپەدى. بارىنە ءادىل تورەشى – ۋاقىت. ۋاقىتتىڭ انىق تارازىسى باتىرعا دا, باي-باعلانعا دا, عىلىم ىزدەۋشى مەن دۇنيەنى كوزدەۋشىگە دە تۋرا. تەك ۇلى اباي ايتقانداي «قيال عىپ ءومىر ءسۇرىپ, بوس جۇرگەندى», «بولامىنمەن جۇرگەندە بولاتى قايتىپ, جالىنى ءسونىپ», ولشەۋلى ساف ۋاقىتىن «ەسكەرۋسىز, بوسقا, جارامسىز قىلىقپەن قور ەتكەندى» ەمەس, ەكى دۇنيەنىڭ ازىعى, جاننىڭ پايداسى – ادىلەت, مەيىرىم, ىنساپتى تۋ ەتىپ حارەكەتىن اسىرعاندى ەلەكتەن ۇندى وتكىزگەندەي ىرىكتەپ الارى داۋسىز اقيقات. ال ابايعا ۋاقىت, زامانا تورەشى ەمەس. سەبەبى قازاققا ءدال كەرەك كەزدە ءادىل ۋاقىت ءوزى تولعاتىپ تۋدىرعان «ەدينيتسامىز». سوندىقتان دا ءجۇز, مىڭجىلدىقتار وتسە دە ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردى كوتەرگەن, قايتسە حالقىم ەل بولادى دەپ قالىڭ قازاعىنىڭ قامىن جەگەن, جۇرەك كوزى اشىلعان دانىشپان ابايدىڭ ءوزى دە, «ارتقىعا قالاتىن» اسىل ءسوزى دە «وزگەرمەيدى, ولمەيدى», وزەكتىلىگىن جويمايدى. مەملەكەتتىك كولەمدە جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە جىل سايىن ارنايى اتاپ وتەتىنىمىز دە وسى سەبەپتى.
وركەنيەتتى ەلدەر عانا كوش باستايتىن جاھاندانۋ زامانىندا اباي قازاقتىڭ ءار دەمىنە, ءار كۇنىنە اۋاداي قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» ستراتەگيالىق ءمان-ماعىناسى ايرىقشا ماقالاسىندا جازىلعانداي دانا ويشىل سول زاماندا-اق «اقىل-ويمەن عانا وزاتىن كەزەڭ» كەلەتىنىن, ول ءۇشىن «عىلىم تاپپاي ماقتانباۋ» كەرەكتىگىن, «ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزى ءبىلىم مەن عىلىمدا ەكەنىن» انىق تۇجىرىمدادى. ول عىلىم-ءبىلىمدى تابۋدىڭ ناقتى جولدارىن دا وتىز ەكىنشى قارا سوزىندە كورسەتىپ بەردى.
كەمەڭگەر ويشىل:
«تۇبىندە باياندى ەڭبەك ەگىن سالعان,
جاسىنان وقۋ وقىپ, ءبىلىم العان.
بي بولعان, بولىس بولعان ونەر ەمەس,
ەڭبەكتىڭ بۇدان وزگە ءبارى جالعان»,
– دەيدى. بايانداپ قالمايتىن دۇنيەدە باياندى ەڭبەك – ماحابباتپەن وقۋ وقۋ, ءبىلىم الۋ. سوندا «ارتتاعىعا ءسوزىڭ مەن ءىسىڭ قالىپ, ولسەڭ دە ولمەگەنمەن بولاسىڭ تەڭ».
اباي وسى عىلىم-ءبىلىمدى تابۋدىڭ ەڭ ءبىرىنشى جولى, شارتى – ء«بىلىم-عىلىمنىڭ وزىنە عانا قۇمار, ىنتىق بولىپ, ءبىر عانا بىلمەكتىكتىڭ ءوزىن داۋلەت ءبىلۋ»; ء«بىلىم-عىلىم تابىلسا, ونداي-مۇنداي ىسكە جاراتار ەدىم دەپ, دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىقتى نارسەسىنە كەرەك بولار ەدى دەپ ىزدەمەۋ...» دەيدى. ال ەگەر عىلىمدى ىزدەۋدەگى تۇپكى ماقساتىڭ باس پايداڭ بولسا, «ونداي بىلىمگە كوڭىلىڭنىڭ مەيىرىمى اسىراپ العان شەشەڭنىڭ مەيىرىمى سەكىلدى بولادى» دەپ ەسكەرتەدى.
حاكىم ابايدىڭ بۇل اينىمايتىن تەزيسىنەن سوڭ ءاربىرىمىزدىڭ كوڭىلىمىزدە «كەشەگى ماعجان سەنگەن «سوزدەرىندە جالىن, كوزدەرىندە وت وينار», ەل مۇددەسىن ءوز مۇددەسىنەن بيىك ۇستار قۋاتتى دا ويلى جاستاردىڭ عىلىمعا ماحابباتى قاي دەڭگەيدە, ولاردىڭ بىلىمگە دەگەن مەيىر-ماحابباتىن قالاي ارتتىرسا بولار؟» دەگەن ساۋالدىڭ تۋىندايتىنى انىق. جاۋاپ ابايدىڭ ءوز ومىرىندە تۇر.
«تاربيە تال بەسىكتەن» دەمەكشى, ەڭ اۋەلى اتا-اناسىنان تۋىسىنان وزگە پايىم-پاراساتتى, اقىلى داريا اجەسىنىڭ كەمەل تاربيەسىن كورگەن اباي; ودان سوڭ عاجايىپ جىر-داستانداردى تاڭدى تاڭعا جالعاپ قۇمارلانا ىنتامەن تىڭداپ, بويىنا دارىتقان اباي; كىشكەنە كۇنىنەن ءار نارسەنى «بىلسەم ەكەن, كورسەم ەكەن, ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن» اتانىڭ قانىمەن تاراعان «جانىنىڭ جيبيلي قۋاتى» زور زەرەك اباي عىلىم-بىلىمگە «شىن مەيىرلەنىپ», قانىپ ءوستى. نەبارى 14 جاسىندا-اق باتيني جانە زاھيري عىلىمدى تولىق مەڭگەرگەن ابايدىڭ وسىدان سوڭ دۇنيە-كەرۋەننەن «جىم-جىرت ءوتىپ», «ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرماۋى», وعان دانالىقتىڭ نۇر بولىپ قۇيىلماۋى مۇمكىن بە؟! استە, جوق دەيمىز. ءتىپتى, قاقىسى دا جوق ەدى.
مىنە, سوندىقتان دا «ولشەۋىنە وي جەتپەيتۇعىن», ادامنىڭ «اقىلىنا ولشەۋ بەرمەيتۇعىن مىقتى كوركەم زاكونگە قاراتىلىپ جاراتىلعان دۇنيەنىڭ كورىنگەن ءھام كورىنبەگەن سىرىن» تانىعان, تىرشىلىكتىڭ ءمانى تۋرالى سانسىز سۇراقتارعا تولىمدى جاۋاپ بەرگەن اباي جولى – ەلى ءۇشىن تۋىپ, ەلىنە ەڭكەيگەنشە قىزمەت ەتۋگە دايىن ءور رۋحتى, ۇلتشىل ۇرپاق ءوسىرۋ ماسەلەسىندە – بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن مەكتەپ. وسى ورايدا مۇحتار اۋەزوۆ, بەيسەنباي كەنجەباەۆ سىندى قازاق رۋحانياتىنا زور ەڭبەك سىڭىرگەن كىل مىقتىلاردىڭ قاينار مەكتەبىنەن ءتالىم-تاربيە الىپ, سانالى عۇمىرىن تۋعان ەلىنە ارناپ, ايانباي قىزمەت ەتىپ جۇرگەن «جۇرەك قۋاتى مول تۇلعا», حارەكەتىمەن كوپكە ۇلگى كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي اعا جولداسبەكوۆ: «قازاقستاندا اباي اتىنداعى مەكتەپ كوپ, بىزگە ءوزىمىزدىڭ ءتول مەكتەبىمىز – اباي مەكتەبىن جەر-جەردەن اشۋ كەرەك, اباي عانا ەمەس, بي-شەشەندەر مەكتەبى وتە قاجەت», دەپ ءاردايىم ايتىپ تا, جەرىنە جەتكىزە جازىپ تا كەلەدى. حاكىم ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىندا وسى ءبىر تولعاعى جەتكەن, ورىندالۋىن ۇزاق كۇتتىرگەن يگى باستامانىڭ كۋاسى دە بولىپ قالارمىز دەگەن سەنىمدەمىز.
ۇلى ويشىل م.يۋ. لەرمونتوۆتان اۋدارعان تەلتۋماسىندا:
«بولسام دەگەن تالاپتى ۇمىتقان سوڭ,
قۇر كەۋدەگە ءومىردىڭ نەسى ءدارى؟»,
– دەيدى. ادام بولىپ كەلۋ بار, بىراق ادام بولا ءبىلۋ قيىننىڭ قيىنى. سوندىقتان دا اباي جيىرما بەسىنشى قارا سوزىندە تاعى دا: «قۇدايدان قورىق, پەندەدەن ۇيال, بالاڭ بالا (ادام – ش.س.) بولسىن دەسەڭ – وقىت, مال اياما!» – دەپ, عىلىم مال ايايتىن جول ەمەستىگىن, بۇكىل ينۆەستيتسيانى بالاعا قۇيۋ كەرەكتىگىن جەتكىزەدى. «ايتپەسە ءبىر يت قازاق بولىپ قالادى» دەيدى. «يت قازاق» كىمگە كەرەك, كىمگە پايدا اكەلەدى؟! حاكىم ابايدىڭ بۇل ويىن شاكىرتى شاكارىم اقىن بىلايشا دامىتادى:
«عىلىمسىز ادام حايۋان,
نە قىلساڭ دا عىلىم ءبىل.
عىلىمعا دا كەرەك جان,
اقىلسىز بولسا عىلىم – تۇل».
دەمەك, ادام بولۋ ونەر ەكەن. عىلىم ىزدەمەسەڭ, ەشتەڭە «بىلمەيتىن, بىلەمىن دەپ تالاسپايتىن حايۋان مالدان» دا تومەن بولماقسىڭ دەيدى. ابايدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا «قاشان ءبىر بالا عىلىم, ءبىلىمدى ماحابباتپەنەن كوكسەرلىك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى».
ەندى بىزدە, ءتىپتى, باسقا جول, تاڭداۋ دا جوق.
قۇدايدىڭ ءبىر ەسىمى «بار قىلدىرۋشى» ء(ال-ۋاجيد), سيپاتى «بولدىرتۋشى» (تاكۋين) بولسا, ادام بولىپ كورىنبەي, عىلىم-ءبىلىمدى يگەرۋ ارقىلى بويىڭداعى قۇداي تاعالانىڭ بەرگەن بۇكىل قاسيەتىن جۇزەگە اسىرىپ, ادام بولۋ ونەرىنىڭ شىڭىنا جەتىپ, ءوز جانىڭنىڭ ازىعىن بەرۋدەن باستاپ ەلىڭە, جۇرتىڭا, مىنا دۇنيەگە تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي بولسا دا پايداڭدى تيگىزەسىڭ. نەمەسە «يتتىكپەن كۇن كەشەسىڭ». ويتكەنى حاكىمنىڭ ونىنشى قارا سوزىندە جازىلعانداي «عىلىمسىز احيرەت تە جوق, دۇنيە دە جوق. عىلىمسىز وقىعان ناماز, تۇتقان ورازا, قىلعان حاج ەشبىر عيبادات ورنىنا بارمايدى». ونىڭ ءۇشىن بىزگە پايدا مەن زالالدى, «حاق پەن باتلدى» اجىراتاتىن اقىلدى عىلىم-ءبىلىمدى «اقيقات ماقساتپەن بىلمەك ءۇشىن ۇيرەنبەك كەرەك». بۇل, ياعني اقيقاتىن تابۋعا باعىتتالعان دۇرىس نيەت – عىلىم-ءبىلىمدى تابۋدىڭ ەكىنشى شارتى بولماق.
وسىدان كەلىپ شىعادى, اسىل ءدىنىمىز, سان عاسىرلىق تاريحى بار جاۋھار جازبالارىمىز, قازىرگى تاڭدا حالىققا پسيحولوگيالىق ءىلىم ناسيحاتتاپ جۇرگەن برايان ترەيسي, ەنتوني روببينس, ولەگ تورسۋنوۆ, ليۋدميلا پلەت, امانجول رىسمەنديەۆ سىندى شەتەلدىك جانە وتاندىق كوۋچ-ترەنەرلەر, رۋحاني لەكتورلار ءومىردىڭ قانداي سالاسىندا دا اۋەلى, نيەتتى تۇزەۋ كەرەكتىگىن, تەرىس نيەت بۇرىس امال-ناتيجەگە الىپ كەلەتىندىگىن ايتادى. بۇل تۋرالى كەمەڭگەر اقىن «كيتاب تاسديق» ەڭبەگىندە: «نە ءتۇرلى بولسا دا, يا دۇنيەڭنەن, يا اقىلىڭنان, يا مالىڭنان عادالات, شاپاعات سەكىلدى بىرەۋلەرگە جاقسىلىق تيگىزبەك ماقساتىڭ بولسا, ول جول – قۇدانىڭ جولى», دەيدى.
ولاي بولسا عىلىم-ءبىلىمنىڭ وزىنە شىن عاشىق بولىپ, ءدىن نيەتىڭ دۇنيەگە ەمەس, دۇرىس نيەتپەن «اقيقات ماقساتقا» باعىتتالعاندا حاقتىقتى تاپپاقسىڭ. تاعى دا ۇلى اباي: ء«اربىر حاقيقاتقا تىرىسىپ يجتيھاتىڭمەن كوزىڭ جەتسە, سونى تۇت, ولسەڭ ايرىلما!», دەيدى. بۇل – عىلىم-ءبىلىمدى ۇيرەنۋگە تالاپ قىلۋشىلارعا ءۇشىنشى شارت.
«حاقيقاتقا تىرىسىپ, سونى تۇتقان», «نيھاياتسىز جولعا اياعىن بەرىك باسقان» «قورىقپاس جۇرەك, اينىماس كوڭىل, بوسانباس بۋىنى» بار ادام سوزبۇيدالىققا سالىنبايدى, سان ءتۇرلى ايلاسى بار ءناپسىنىڭ تور-ىلمەكتەرىنە بوي الدىرمايدى, وتىز ءبىرىنشى قارا سوزىندە ايتىلعان «ۋايىمسىز سالعىرتتىق, ويىنشى-كۇلكىشىلدىك, يا ءبىر قايعىعا سالىنۋ, يا ءبىر نارسەگە قۇمارلىق پايدا بولۋ سەكىلدى» اقىل-ويدىڭ كەسەلدەرىنەن قاشىق بولادى. سەبەبى, ولار «جاندى تانگە باس ۇرعىزۋ» «اۋەلى – قۇدانىڭ, ەكىنشى – حالىقتىڭ, ءۇشىنشى – داۋلەتتىڭ, ءتورتىنشى – عيبراتتىڭ, بەسىنشى – اقىلدىڭ, اردىڭ – ءبارىنىڭ دۇشپانى» ەكەندىگىن انىق بىلەدى. «بۇل, شىن مانىندە, ابايشا ايتقاندا «ارلىلاردىڭ, ارتىقتاردىڭ مىنەزى», شاكارىمشە ايتقاندا «شىن مىنەزدى ارلى ادام».
«كىمدە بولسا شىن مىنەز,
بولماس وندا ەكى ءسوز.
ولتىرسە دە كوزبە-كوز,
يمانىن ساتىپ الماس ءبوز»,
دەيدى. شىن مىنەزگە يە جانداردىڭ «اقىلدى, عىلىمدى ساقتايتۇعىن مىنەز دەگەن ساۋىتى» «مىڭ كىسى مىڭ ءتۇرلى ءىس كورسەتسە دە» شىن باعىتتان اينىمايدى, «كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالمايدى». ولار ءبىلىم-عىلىمدى كوبەيتۋ جولىندا «بويىنداعى اۋەلدەن بەرىلگەن ەكى زور قۋاتىن – بەرىك مۇلاحازا قىلۋ, ەكىنشى – بەرىك مۇحافازا قىلۋدى» قولدانادى, نۇرلى اقىلىنىڭ كومەگىمەن ىستىق قايراتىن «ورىندى جەرگە عانا جۇمساتادى, ورىنسىز ىسكە بيلەتپەيدى». بۇل – پايدالى عىلىم-ءبىلىمدى تابۋدىڭ ءتورتىنشى, بەسىنشى, التىنشى شارتتارى بولماق.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: «كوزگە كورىلگەن, كوڭىلگەن سەزىلگەن» «اقىل جەتپەيتىن كەلىسىممەن جاراتىلعان» عالامدى دا تانۋعا, ونى جاراتۋشى ءمىنسىز يەنى دە تانۋعا «جۇرەك كوزىن اشاتىن» باتيني عىلىم ءھام زاھيري عىلىم ارقىلى جەتپەكپىز. سەبەبى دانىشپان اباي ايتقانداي, «عىلىم – اللانىڭ ءبىر سيپاتى, ول – حاقيقات, وعان عاشىقتىق ءوزى دە حاقلىق ءھام ادامدىق ءدۇر». دەمەك, عىلىمعا عاشىقتىق – ادامدىڭ ادامدىق دەڭگەيىنىڭ كورسەتكىشى.
ء«ىستىڭ باسى رەتىن تانىماقتىق» دەپ دانا ابايدىڭ ءوزى ايتقانداي, ناعىز حارەكەت بالاڭ عىلىمدى «ۇيرەنە كەلە ءوزى ىزدەگەندەي بولعانشا, عىلىمعا ءوزى شىنايى ىنتىق-قۇمار بولعانشا وعان باسىندا «زورلىقپەنەن ياكي الداۋمەنەن ءۇيىر قىلدىرۋدان» باستاۋ الماق. ونىڭ سەبەبى, عىلىمدى داۋلەت, «جاڭا ساپانى قالىپتاستىرۋشى» قۋاتتى كۇش, ادامدىق, ىزگىلىك, ادىلەت دەپ بىلگەندە عانا ادامنىڭ اۋەلدەن تاپ-تازا بولىپ بەرىلگەن, الايدا كۇيبەڭ تىرشىلىكتىڭ قامىمەن ارپالىسىپ جۇرگەندە كىرلەپ, توتىعا باستاعان جانى اعارىپ, تازارىپ, حيكمەت-كەۋدەسى ىزگىلىك نۇرىنا شومىلىپ, رۋحى كەمەلدەنە تۇسەدى. رۋحى كەمەل ادام, ابايشا «تولىق ادام» ءوزىنىڭ جاراتىلىس نەگىزىنە – «قۇدايدىڭ جەردەگى ورىنباسارى» دارگەيىنە جاقىنداپ, اينالاسىنا ىزگىلىك نۇرىن شاشىپ, شۋاق بولىپ تارالىپ, مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن وتباسىنان باستاپ تۋعان ەلى, جەرىنە وراسان زور پايداسىن تيگىزەتىنى ايدان انىق, كۇننەن ءراۋشان.
اقىلعا ەركىن وي كەرەك,
ماتاۋدان ويدى ازات قىل.
ادەتتەنىپ ەرتەرەك,
ءورىسىن كەڭىت جىلما-جىل,
– دەپ شاكارىم اقىن ايتقانداي, قوعامدا ءناپسىنىڭ زىندانىنان ازات, عىلىمدى قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ەڭ ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن ەركىن ويلى ازاماتتارى بار ەل عانا وركەنيەتتەر كوشىن باستايتىنى ءسوزسىز.
«حاكىم ابايدىڭ ايتقانى, اللادان تىلەگەنى», قازاقتىڭ نەگىزگى باعىت ەتەر اباي جولى وسى بولماق.
شاحينۇر باقىتبەكقىزى,
قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى
