باسەكەگە قابىلەتتى شاكىرت – ۇلت كەلەشەگى

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ  “جاڭا ونجىلدىق - جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى جولداۋى ەلىمىزدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى نەگىزگى ستراتەگيالىق جوسپارىن بەلگىلەپ بەردى. بارلىق سالانى قامتىعان بايىپتى قۇجاتتىڭ ءار تارماعىن جۇيەلى تالقىلاۋعا كىرىسكەن ءوڭىر جۇرتشىلىعى ءبىلىم بەرۋ ماڭىزدىلىعىنا دا ەرەكشە دەن قويعان. وسىعان بايلانىستى الماتى وبلىستىق ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ءلاززات بازارقۇلوۆاعا بىرنەشە سۇراق قويعان ەدىك. – ءلاززات تىلەۋبايقىزى, ەلباسى جولداۋىندا ادام كاپيتالىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جان-جاقتى شارالار قابىلداناتىنى تۋرالى ناقتى ايتىلدى. وسى ورايدا ارينە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ بۇگىنگى تىنىسى مەن كوكجيەكتەگى ماقساتى تۋرالى كوپ اڭگىمە قوزعاۋعا بولادى. بولاشاعىمىزدىڭ بايانى ءبىلىمدى ۇرپاققا بايلانىستى ەكەندىگىن جاقسى تۇسىنەمىز. ەندەشە, كەمەل ۇرپاقتىڭ كەلەشەگىن شىڭداۋدا جەتىسۋ وڭىرىندە تىندىراتىن جۇمىستار از ەمەس شىعار. – ءيا, قوعام دامۋىنىڭ قاي كەزەڭىندە دە ءبىلىم بەرۋ ىسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلاتىنى زاڭدىلىق. وسىعان بايلانىستى ەلباسىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىن­عان “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋحانا” باعدارلاماسى كوپتەگەن يگىلىكتەرگە جول اشتى. جىل سايىن ءبىلىم بەرۋ مە­كەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحني­كا­لىق بازاسىن جاقسارتۋدىڭ اي­ماق­تىق باعدارلاماسى جۇيەلى جۇزەگە اسى­رىلۋدا. دايەكتى دالەل كەلتىر­سەك, 2009 جىلى 86 ءبىلىم بەرۋ نى­ساندا­رىندا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىس­تارى اياقتالىپ, بۇل ماقساتقا بيۋد­جەت­تەن 1840,2 ملن. تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى بويىنشا 53 ءبىلىم بەرۋ نىسانىنىڭ كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى اياقت­ال­دى, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 1248,1 ملن. تەڭگە, جەرگىلىكتى بيۋد­جەت­تەن 898,4 ملن. تەڭگە ءبولىندى. ءنا­تيجەسىندە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جا­ڭادان 4343 جۇمىس ورنى اشىلدى. سونىمەن قاتار, 2009 جىلى جەر­گىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن جالپى قۇنى 2282,2 ملن. تەڭگەگە سارقان اۋدانى, اباي اۋىلىندا, پانفيلوۆ اۋدانى, اۆات اۋىلىندا 180 ورىن­دىق ورتا مەكتەپ, ۇيعىر اۋدانى, سۇڭ­قار اۋىلىندا 300 ورىندىق ورتا مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگى­زىلىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. – الداعى ۋاقىتتا ءبۇلدىرشىن­دەردىڭ مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەسىنە باسا نازار اۋدارىلاتىنى, ارناۋلى “با­لاپان” باعدارلاماسى جاسالا­تى­نى جولداۋدا ايتىلدى. وسى با­عىت­تاعى جۇ­مىستار جايلى تارقاتىپ ايتا كەتسەڭىز. – قازىرگى كەزدە وڭىردەگى 80 بالا­باقشادا 11558 جانە 286 مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتا 9562 ءبۇلدىرشىن تاربيەلەنۋدە. مەكتەپكە دەيىنگى تاربيەمەن 21120 بالا قام­تىلىپ وتىر. وسى جۇمىستى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن وڭىردە بۇرىن جا­بىلىپ قالعان بالاباقشالاردى قاي­تا قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار جۇمىستار ىستەلدى. ءما­سەلەن, 2007-2009 جىلدارى رەسپۋب­لي­كالىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن مەكتەپكە دەيىنگى 23 مەكە­مە قالپىنا كەلتىرىلىپ, ىسكە قوسىل­عانىن, بۇگىندە سابيلەردىڭ قۇتتى مە­كەنىنە اينالعانىن ايتۋعا بولادى. مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردەگى ورىنداردىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلا­نىستى 2010 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 1200 ورىندىق 4 بالاباقشا قۇرىلىسىن سالۋ جوس­پار­لانۋدا. سونىمەن قاتار, جەر­گى­لىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 5120 ورىن­دىق 33 بالاباقشاعا كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ىسكە قوسىل­ماقشى. وبلىستىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەرى جانىنان 77 شاعىن ورتالىق جانە 6 جەكە مەنشىك بالاباقشا اشۋ قاراستىرىلۋدا. جەرگىلىكتى جەرلەردە بالاباقشا­لار­دى قالپىنا كەلتىرۋ, ونىڭ ىشىندە بۇرىن جالعا بەرىلگەن, جەكەشەلەن­دىرىلگەن عيماراتتاردى قايتارۋ, بوس عيماراتتاردى قالپىنا كەلتىرۋ, قاي­تا قۇرۋ ماسەلەلەرى دە بىرتىندەپ شەشىمىن تاۋىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن تالدىقورعان قالاسىندا 900 ورىندىق ينتەللەكتۋالدى مەك­تەپ, جامبىل اۋدانى, قارعالى اۋى­لىندا 550 ورىندىق ورتا مەكتەپ, الاكول اۋدانى, دوستىق كەنتىندە 280 ورىندىق, تالدىقورعان قالا­سىن­دا 280 ورىندىق بالاباقشالار قۇرىلىسىن اياقتاپ ىسكە قوسۋ جانە پانفيلوۆ اۋدانى, جاركەنت قالا­سىندا التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ جانىنان 450 ورىندىق جاپسارجاي قۇرىلىسى جوسپارلان­عانى دا جاس ۇرپاق تاربيەسىنە دەگەن وڭ كوزقاراستىڭ دالەلى. – ايتىلعان ءبىلىم شاڭىراقتارىن زامانا تالابىنا ساي جاراقتان­دىرۋدىڭ جاعدايى قالاي بولادى؟ – قازىرگى كومپيۋتەرلىك تەحني­كالار پاركى 18858 بىرلىكتى قۇرايدى, ءبىر كومپيۋتەرگە شاققانداعى بالا سانى 15,4 وقۋشىدان اينالادى. وتكەن وقۋ جىلدارىندا وبلىستىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن 85 مەكتەبى فيزيكا, حيميا, بيولوگيا كابينەت­تەرى ءۇشىن جالپى قۇنى 537695 مىڭ تەڭگەلىك ينتەراك­تيۆتى وقۋ جاب­دىقتارىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. جالپى, شاكىرتتەردىڭ جان-جاقتى ءبىلىم الۋىنا دەگەن قامقورلىق اياسى كەڭي تۇسكەنىن ايتقان ءجون. – وڭىردە وقۋ ورىندارىنىڭ بازاسىندا مامانداردى قايتا دايار­لاۋ, باسەكەگە قابىلەتتى ۇرپاق تاربيەلەۋ جايى قالاي؟ – ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياسا­تى­نىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى ۇلكەن وقيعا, با­عا­سىز جەتىستىك. الدىمىزدا دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتى تۇر. دەمەك, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ اتقارار قىزمەتى دە اسا جاۋاپ­كەر­شىلىكتى تالاپ ەتەدى. “جول كارتاسى” باعدارلاماسى نەگىزىندە 2009 جىلى 7487 ادام قايتا دايارلىق كۋرستارى­نان ءوتتى. ناتيجەسىندە, جۇمىستان قىسقارتىلعان 5752 ماماندار, بوس ورىنداردى تولىقتىرۋ ماقساتىندا 244 ادام جانە شەتەلدىك ماماندار­دى الماستىرۋ ماقساتىندا 1491 ادام جۇمىسپەن قامتىلدى. بۇعان قوسىمشا قايتا دايارلاۋ كۋرستارىن بىتىرگەن 5406 مامان جۇمىسقا ور­نالاستى. 2009 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن “جول كارتاسى” بويىن­شا كادرلاردى قايتا دايارلاۋعا با­عىتتالعان 632531,1 مىڭ. تەڭگە تو­لىعىمەن يگەرىلدى. اعىمداعى جىلى باعدارلاما شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا 1200 ادام, قايتا دايارلاۋعا 1000 ادام جانە نارىققا قاجەتتى ماماندار بويىنشا قايتا دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ نەگىزىندە 200 ادامدى وقىتۋ جوسپارلاپ وتىر. – ۇلت كەلەشەگى ءبىلىمدى ۇر­پاققا قاشاندا تاۋەلدى. وسى قاعي­داعا ساي شاكىرتتەرگە ءبىلىم بەرۋدەگى جاڭاشىل باعىت, مۇعالىم بەدەلىن كوتەرۋ, دارىندى شاكىرتتەرمەن جۇمىس جۇرگىزۋ بارىسى قالاي؟ مۇعالىمدەردى قولداۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى جانە بىلىكتىلى­گىنىڭ ءوسۋى وبلىس باسشىلارى مەن ءبىلىم باسقارماسىنىڭ نازارىنان تىسقارى قالعان ەمەس. قاشاندا جاقسى ىستەردىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, جاستاردىڭ كەلەشەگىنە الاڭدايتىن وبلىس اكىمى سەرىك ابىكەن ۇلىنىڭ باستاماسىمەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمە­لەرىنىڭ ابىرويىن ارتتىراتىن, مۇعالىمنىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن كوتەرۋگە باعىتتالعان 7 اتالىم بوي­ىن­شا كاسىپتىك-پەداگوگيكالىق باي­قاۋ وتكىزۋ داستۇرگە اينالدى. ءتور­تىنشى جىل قاتارىنان “ۇزدىك جىل مۇعالىمى” بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازى تالدىقورعان قالاسىنان ەكى بولمەلى پاتەردىڭ كىلتىنە يە بولىپ كەلەدى. مۇن­داي تابىسقا بۇعان دەيىن تال­عار, رايىمبەك, سارقان, قاراتال اۋداندارىنىڭ ۇستازدارى يە بولدى. التىن بەسىگىمىز سانالاتىن اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ كوممۋنالدىق ءتو­لەم­دەرى ءۇشىن وتەماقى تولەۋگە دە جان-جاقتى قولداۋ كورسەتىلۋدە. قالا ۇلگىسىندەگى اۋىل مەكتەپتەرىندە ساباق بەرەتىن مۇعالىمدەر جال­اق­ى­لا­رىنا قوسىمشا 25 پايىز ۇستەمە الادى. سونداي-اق, “قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىن وقىتۋدا جوعارى ناتيجە­لەر­گە قول جەتكىزگەن ۇزدىك مۇعالىم­دەرگە كوتەرمەلەۋ گرانتتارىن تا­عايىنداۋ” تۋرالى بايقاۋدا ءبىرىنشى ورىن العان 2 مۇعالىمگە جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن ەڭ تومەنگى جال­اقى­سىنان كەم ەمەس دەڭگەيدە اي سايىن گرانت تاعايىندالدى. اتالعان بايقاۋ بىلتىر ءبىرىنشى رەت ءوت­كىزىلىپ, تالعار اۋدانى №28 ورتا مەك­تەپتىڭ قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇ­عا­لىمى م.بەيسەنباەۆا مەن قاپشاعاي قا­لاسى ورتا مەكتەپ گيمنازياسى­نىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى گ.جاقسىمبەتوۆا يە بولدى. بارىمىزگە بەلگىلى, تاعى ءبىر اششى اقيقات – جوعارى پەداگوگيكالىق ءبى­لى­مى بار جاس مامانداردىڭ اۋىل­دىق جەرلەرگە جۇمىسقا كەلۋگە ىقى­لاس­سىزدىعى. وسى ولقىلىقتىڭ ور­نىن تولتىرۋ ماقساتىندا وتكەن جىلى ءدۇ­نيەگە كەلگەن “ديپلوممەن – اۋىلعا” باعدارلاماسى وڭدى ءنا­تيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە باستى تەتىك بولىپ وتىر. اۋىلعا كەلگەن جاس مامانداردى قول­داۋ ءۇشىن 90 مىڭ 720 تەڭگە الەۋمەتتىك كومەك بەرىلەدى. مۇنداي كومەك قازىردە 511 جاسقا بە­رىلدى. بيىل جۇمىسقا 700 جاس ما­مان ورنالاسۋىنىڭ ءوزى باستامانىڭ ومىرشەڭدىگىنىڭ دالەلى. – ء“تىل – حالىقتىڭ تىرەگى” دەگەن قاعيدا دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەيدى. ەندەشە, وسى ورايدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسى, وزگە تىلدەردى مەڭگەرۋ بارىسى تۋرالى ايتساڭىز. – ءتىل ماسەلەسى بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى ماسەلە. بۇعان مەملەكەتتىك دەڭگەيدە اسا زور ءمان بەرىلىپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ ءبىلىم وشاقتارىندا باستى نازارعا الىنعان. وبلىستا جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن 746 مەكتەپ بار, ونىڭ 392-ءسى قازاق مەكتەبى, 21-ءى ورىس مەكتەبى, 322-ءسى ارالاس, 11-ءى ۇي­عىر مەكتەپتەرى. وبلىستاعى وقۋ­شىلاردىڭ 197737-ءسى قازاقشا, 80717-ءسى ورىسشا, 12597-ءسى ۇيعىر تىلىندە وقيدى. 2009-2010 وقۋ جىلىندا وبلىس­تىڭ 7 اۋدانىنداعى 24 مەكتەپتە (ەڭبەكشىقازاق, جامبىل, قاراساي, قاراتال, كوكسۋ, پانفيلوۆ, تالعار) وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ انا ءتىلى فا­كۋل­تاتيۆ ەسەبىنەن وقىتىلسا, وعان 2291 وقۋشى قامتىلعان. مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىپ ۇيرەنۋگە بەيىمدەيتىن ءتۇرلى ءۇيىر­مە­لەر, فاكۋلتاتيۆ ساباقتار, ءتىل اپتا­لىقتارى, “تىلدەر مەرەكەسى”, “قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ العىرى”, “مىڭ ءبىر ماقال, ءجۇز ءبىر جۇمباق” تانىمدىق ويىندارى تۇراقتى جۇرگىزىلەدى. “قازاقشاڭىز قالاي؟”, “قازاق ءتىلىن ۇيرەنەيىك” اتتى سى­نىپارالىق بايقاۋلار, ۇيىرمەلەر, بۇرىشتار ۇيىمداستىرىلعان. ورىس جانە ارالاس مەكتەپتەردىڭ ورىس تىلىندە وقيتىن وقۋشىلارى اراسىندا ء“تىلىم مەنىڭ تىرلىگىمنىڭ ايعاعى”, “مەملەكەتتىك ءتىل – ماق­تا­نى­شىم”, “مەنىڭ وتانىم – قا­زاق­ستان”, “قازاقستان ەۋروپالىق قو­عامداستىق الەمىندە”, “جاس قايراتى ەلىمنىڭ...” تاقىرىبىنا شىعارما باي­قاۋلارى (وقىتۋ تىلىنە قاراي) وتكىزىلدى. جىل سايىن وقۋشىلار اراسىندا ءداستۇرلى تۇردە وتەتىن “اباي – ءشا­كارىم”, “التىنسارين”, “ساتباەۆ”, “ياساۋيتانۋ” وقۋلارىنا قاتىسۋ­شىلار سانى ءوسىپ, تىلگە, ادەبيەتكە دەگەن وقۋشىلاردىڭ قىزىعۋ­شى­لىعى ارتا تۇسۋدە. جالپى, تاربيە ناۋقاندىق شارا ەمەس, ول وتباسى مەن مەكتەپتىڭ, قوعامدىق ۇيىمدار اراسىنداعى ءوزارا بايلانىس ارقى­لى بالا بويىنا داريتىنىن ۇمىت­پايىق دەگىم كەلەدى. دەمەك, باسەكەگە قابىلەتتى شاكىرت – ۇلت كەلەشەگى ەكەنىنە بارشانىڭ نازارىن اۋدارعاندا عانا ءساتتى بولادى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى.