جاقىندا جاھانتوردان قۇس تىلىندە سويلەسەتىن اۋىل جايىندا وقىعان ەدىم. كۋشكوي (قازاقشا ماعىناسى – قۇس اۋىلى) دەپ اتالاتىن بۇل اۋىل تۇركيانىڭ تاۋلى ايماعىندا ورنالاسقان ەكەن.
بايلانىس ناشار ءھام تۇرعىندار توبە-توبەنى مەكەن ەتكەندىكتەن دە بولار, ولاردىڭ قۇس تىلىندە, ياعني, ىسقىرىق ارقىلى سويلەسىپ كەلە جاتقاندارىنا 400 جىلعا جۋىقتاپتى. «بۇل – ءبىزدىڭ انا ءتىلىمىز. وسى ءتىلدىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن جەردە, كەز كەلگەن قاشىقتىققا قاراماستان سويلەسىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى قينالماي تۇسىنەمىز» دەيدى ساي-سالانىڭ اراسىنداعى اۋىل تۇرعىندارى.
بۇگىندە 10 مىڭداي ادام سويلەيتىن بۇل ءتىل يۋنەسكو-نىڭ مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلىپ, مەكتەپتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ساباق رەتىندە وقىتىلىپ, جىل سايىن ءداستۇرلى تۇردە فەستيۆال وتكىزىلەدى ەكەن.
قۇس ءتىلى تۋرالى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟! بالكىم, ءبىزدىڭ بابالارىمىز دا باعزىدا قۇس تىلىندە سويلەسكەن شىعار. بالا كەزىمىزدە اتا-اجەلەرىمىز: «بالالار, ىسقىرۋعا بولمايدى, جەل شاقىراسىڭدار» دەپ تىيىم سالسا دا, اۋىلداعى قاراسيراقتار ءبىر-ءبىرىمىزدى ىسقىرىق ارقىلى تانىپ, ىسقىرىق ارقىلى تابۋشى ەدىك. قازىرگى بالالار ىسقىرىقتىڭ نە ەكەنىن بىلە مە ەكەن, ءوزى؟!
ەرنار اۋەزوۆتىڭ جولىن جالعايتىن قازاق جاستارى نەگە جوق؟
وسى ءبىر تۇستا اڭگىمە اۋانىن قۇس تىلىنەن قۇستىڭ تۇرىنە, جالپى, اڭ-قۇس تاقىرىبىنا بۇرعىم كەلىپ وتىر. ءبىر بايقاعانىم, قازىرگى قازاقتىڭ كوبى قۇس تانۋدان قالعان سەكىلدى. قارقىلداعان قارعانى, شىقىلىقتاعان ساۋىسقاندى, كوزگە كوپ تۇسەتىن كوگەرشىندى, ارا-تۇرا جاندى جادىراتىپ, ءبىر مەزەت جارق ەتە قالاتىن قارلىعاشتى, تاعى دا بىرەر قۇستاردى تانىسا تانيتىن شىعار. قالعان قۇستاردى تۇستەپ تانيتىن ادامدار سيرەپ بارادى.
(سۋرەت: تىلەۋبەك شاياحمەت)
«وكىنىشكە وراي, جاستاردى ايتپاعاندا كەكسە اقىندارىمىزدىڭ وزدەرى تۋعان ايماقتىڭ وسىمدىكتەر الەمى تۋرالى سۇراي باستاساڭىز تاياز ءبىلىمىن تانىتىپ, دالاعا سويلەيدى. قۇستان تانيتىنى – قارعا مەن ساۋىسقان, ءارى كەتسە, بۇركىت, بەرى كەتسە, شىمشىقتى بىلەدى, اعاشتىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تال, گۇلدىڭ ءبارى ءبىر گۇل.
(سۋرەت: تىلەۋبەك شاياحمەت)
كەشەگى اسپانعا قاراپ الداعى ايدا نە بولاتىنىن بولجايتىن سۇڭعىلا قازاقتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى كوكتەمدە اۋەلى قاي گۇل ءبۇر اشاتىنىن, كۇزدە ەڭ سوڭعى بوپ قاي اعاشتىڭ جاپىراعىنىڭ تۇسەتىنىن, قاي ءشوپتىڭ نە قاسيەتى بارىن بىلمەيدى. نە اۋىل قازاعى, نە قالا قازاعى بىلمەيدى. مۇنى وزىمىزدەن بۇرىن سىرت كوز سىنشى ورىس اعايىندار بايقاپ ءجۇر, اۋدارماشىلار اڭعارىپ ءجۇر» دەپ قىنجىلعانى بار ەدى قازاق دالاسىنداعى قۇستار جايىندا بىرنەشە توپتاما جازىپ, كىتاپ شىعارعان, بەلگىلى اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ اعامىز.
(سۋرەت: ۆالەنتين زەنكوۆ)
اۋىلدا بالا كەزىمىزدە كوكتەمدە سارى الا قازداردى, ارا-تۇرا بابىسەكتەردى كورۋشى ەدىك. قازىر قالادامىز, كوپ كورمەگەن سوڭ قۇستاردىڭ زاتى تۇرماق, اتىن دا ۇمىتا باستايدى ەكەنسىڭ. اقىن ءسوزىنىڭ جانى بار. ورىس اعايىندارىمىزدىڭ تابيعاتتى, ونىڭ ىشىندە اڭ-قۇستاردى ايالاۋعا كەلگەندە بىزدەن وق بويى وزىق تۇرعانى راس. الىسقا بارماي-اق, ءوزىم تۇرىپ جاتقان شىعىس قازاقستاندى الايىق. بىلۋىمشە, ءبىزدىڭ وبلىستا قۇستارمەن شۇعىلدانىپ, ىندەتە زەرتتەپ, ساناق جۇرگىزىپ, ولاردىڭ تاعدىر-تالايىنا الاڭداپ جۇرگەن بىردە-ءبىر قازاق ورنيتولوگى جوق.
(سۋرەت: ۆالەنتين زەنكوۆ)
ال وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ورىس حالقىنىڭ قۇستارعا سونشالىقتى قۇشتار, قاناتتىلارعا وزگەشە قامقورلىقپەن, ەرەكشە مەيىرىممەن قارايتىنىنا قاراداي قاراپ قىزىعاسىڭ. قاشان كورسەڭ, قىس دەمەي, جاز دەمەي, جاۋىن-شاشىن, بوران دەمەي, تاۋ-تاستى, قۇز-قيانى ەرىنبەي, جالىقپاي ارالاپ, اڭ-قۇستى تىزىمگە الىپ, سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, سوڭىنان كىتاپ-البومدار شىعارىپ جۇرەتىنىنە كادىمگىدەي سۇيسىنەسىڭ. بۇل رەتتە ب.ششەرباكوۆ, س.ستاريكوۆ, يۋ.كوتۋحوۆ سەكىلدى وبلىستاعى ورنيتولوگتار ەسىمىن قۇرمەتپەن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. ءبىز اڭعارعان تاعى ءبىر دۇنيە, قازاق فوتوگرافتارىنىڭ كوپشىلىگى تازا اۋاعا شىعىپ, تابيعاتتى سۋرەتكە تۇسىرۋگە قۇمبىل بولعانىمەن, تاۋ كەزىپ, تاس باسىپ, اڭ-قۇستى فوتوعا تارتۋعا كەلگەندە كەجەگەسى كەيىن تارتاتىن سەكىلدى. ءبىر قاراعاندا, ءبىر قاراعاندا ەمەس-اۋ, شىنىندا, ارنايى ۋاقىتتى ءبولىپ, ءبارىن تاستاپ, تاۋ-تاستى شارلاپ, اڭ-قۇستى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ عاجابىنان گورى ازابى كوپ جۇمىس ەكەنى دە راس. قازاق فوتوگرافتارى وسى ازاپقا (دۇرىسىندا, عاجاپ قوي) شىدامايتىن سەكىلدى, ء«اي, قويشى سونى» دەپ جاندارىن قيناعىسى كەلمەيتىن سياقتى. جۋىقتا, وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا وڭىرىمىزگە ەسىمى بەلگىلى جازۋشى, بىلتىر 80 جاسقا تولعان وسكەمەندىك ورنيتولوگ بوريس ششەرباكوۆقا حابارلاستىم. وبلىستاعى اڭ-قۇستىڭ جايىن سۇراستىرىپ, ءسوز اراسىندا ءوزىمدى كوپتەن تولعاندىرىپ جۇرگەن «قازاق نەگە قۇستارعا قىزىقپايدى؟ وبلىستا نەگە قازاق ورنيتولوگتارى جوق؟» دەگەن ساۋالىمدى قويدىم. «قازاقتار تابيعاتقا, ونىڭ ىشىندە اڭ-قۇستاردى زەرتتەۋگە كوپ قىزىقپايدى. كەيدە ديسسەرتاتسيا ءۇشىن جازادى. سوڭعى جىلدارى عىلىم اكادەمياسىندا نۇرداۋلەتوۆ دەگەن جىگىت تۇياقتىلاردى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانىپ ءجۇر» دەپ قىسقا قايىردى قارت ورنيتولوگ.
الايدا بۇگىندە نۇر-سۇلتان قالاسىندا تۇراتىن, بۇرىندارى وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جاراتىلىستانۋ جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارعان, كەيىن پرورەكتور قىزمەتىن اتقارعان بوتانيك- عالىم, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى انار مىرزاعاليەۆا قازاقتاردىڭ ورنيتولوگياعا قىزىقپاۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن الدىمىزعا تارتتى. «شىعىستا ورنيتولوگيامەن شۇعىلداناتىن قازاقتاردىڭ جوقتىڭ قاسى ەكەنى راس. ماسەلەن, ءوزىم ەڭبەك ەتكەن امانجولوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ورنيتولوگيا بيولوگيا فاكۋلتەتىندە زوولوگيا كۋرسىنىڭ ىشىندە وقىتىلادى. كونستانتين پروكوپوۆ دەگەن كىسى ساباق بەرەدى. شاكىرتتەردى دە سول كىسى تاڭدايدى. عىلىمدى كوتەرۋ ءۇشىن ءار عالىمنىڭ ءوزىنىڭ عىلىمي مەكتەبى بولۋى كەرەك. ءوزىم قۋانىشبەك سىبانبەكوۆ دەگەن كىسىنىڭ مەكتەبىنەن ءوتتىم. ول كىسى ءبىراز شاكىرتتەر تاربيەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتە جاراتىلىستانۋ جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتىن باسقارعان ۋاقىتتا بيولوگيا كافەدراسى ارقىلى «قازاق بالىق شارۋاشىلىعى» ينستيتۋتىنىڭ تاپسىرىسىمەن قازاق بالالارىن بالىق شارۋاشىلىعىنا دايىندادىق. ۋنيۆەرسيتەتتە ءوزىمنىڭ دە عىلىمي مەكتەبىم بولدى, شاكىرتتەرىمنىڭ الدى دوكتورانتۋردا وقىپ جاتىر. قازىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ عالىمدارىنا ءوز عىلىمي مەكتەپتەرىن دامىتۋعا قولداۋ قاجەت, ولارعا قامقورلىق جاساۋ كەرەك. قامقورلىق بولماعان جاعدايدا عىلىمي مەكتەپ جويىلادى, ساباقتاستىق ۇزىلەدى. قازاق جاستارىنىڭ ورنيتولوگيا سالاسىنا بارماۋىنىڭ ءبىر سەبەبىن وسىدان ىزدەگەنىڭىز ءجون شىعار» دەيدى بوتانيك-عالىم.
ارينە, قازاق ورنيتولوگياسى ءسوز بولعاندا زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ قۇسشى ۇلى ەرناردى تەبىرەنە ەسكە الامىز.
(سۋرەتتە: ەرنار اۋەزوۆ ورتادا)
ەرناردى ەسكە العاندا ونىڭ 1968 جىلى الاكول ارالدارىنان رەليكتى شاعالا دەپ اتالاتىن, الەمنىڭ ءۇش-اق جەرىن مەكەن ەتەتىن عاجايىپ قۇستى تاۋىپ, تاۋىپ قانا قويماي, 1972 جىلى وعان تۇقىم ستاتۋسىن بەرىپ, كەيىن «الاكول» تابيعي قورىعىنىڭ اشىلۋىنا سەبەپكەر بولعان جانكەشتى ەڭبەگى ويعا ورالادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ەرناردىڭ ەسىمىن دە, قانشا جىل عۇمىرىن ارناعان ەسىل ەڭبەگىن دە ەل ۇمىتىپ بارادى. ەرناردىڭ جولىن جالعاپ جۇرگەن قازاق جاستارى دا ىلۋدە بىرەۋ.
بىلتىر ءبىر ارىپتەسىمىز: «جالپى, الاكولدىڭ ارالدارىنا نەمەسە كورنەكتى ءبىر جەرىنە ەرنار مەن شاعالاسىنىڭ اتى بەرىلىپ, پوەتيكالىق ءمۇسىن ورناتىلسا, وزىمىزگە دە, وزگەلەرگە دە (تۋريستەرگە) ماڭىزدى مالىمەت بولار ەدى. الاكولدى تۋريزم ورتالىعىنا اينالدىرۋ ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆ پەن شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى دانيال احمەتوۆ وسى ۇسىنىستى جەرگە تاستاماي, جۇزەگە اسىرسا يگى ەدى» دەپ ورىندى ۇسىنىس جاساعان بولاتىن. وتكەن جىلى الاكولدىڭ شىعىس قازاقستان اۋماعىنداعى بولىگىندە تۋريستەرگە ارنالعان مۋزەي اشىلعان ەدى. كەلەشەكتە وسى مۋزەيدىڭ ءبىر بولمەسى ەرنار اۋەزوۆكە, ونىڭ تاپقان شاعالاسىنا ارنالسا عيبراتتى ءىس بولارى انىق.
152 قۇس ءتۇرى قورعاۋعا ءزارۋ
ال 283 مىڭ شارشى شاقىرىمنان استام اۋماقتى الىپ جاتقان, ورمانعا, وزەن-كولگە باي, جەرى شۇرايلى, تابيعاتى شىرايلى شىعىس قازاقستاندا اڭ-قۇس اتاۋلى قالاي ءوسىپ-ءونىپ جاتىر؟ قانداي اڭ-قۇس تۇرلەرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇر؟ قايسىسى ازايدى, قايسىسى كوبەيدى؟ ەڭ اۋەلى وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسى ۇسىنعان مالىمەتتەرگە كوز جۇگىرتەلىك. باسقارما بەرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە وبلىس اۋماعىندا جابايى جانۋارلاردىڭ 94, قۇستاردىڭ 335 ءتۇرى مەكەندەسە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگەن, قۇرىپ بارا جاتقان جانە سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ, قۇستاردىڭ 50 ءتۇرى كەزدەسەدى. سوڭعى بەس جىل كولەمىندە ايماقتاعى اڭ مەن قۇستار سانى ءبىرشاما وسكەن ەكەن. ماسەلەن, جابايى تۇياقتىلار سانى وڭىردە 2015 جىلى 24 834 بولسا, 2019 جىلى 28 334 (12,3 %) بولىپتى. تەرىسى باعالى اڭدار 310 839-دان 321 208-گە ارتسا (3,2 %), ايۋ 2296-دان 2654-كە (13,4 %) كوبەيىپتى. وسى جىلدار مۇعدارىندا قاراعاي جانە ورمان قۇستارى 160 882-دەن 191 368-گە (15,9 %), سۋدا جۇرەتىن جابايى قۇستار 985 403-تەن 1323399-عا, ياعني, ءبىر ميلليونعا (25,5 %) ۇلعايىپتى. ءيا, باسقارما ۇسىنعان رەسمي دەرەكتەرگە كوز سالساڭىز, كادىمگىدەي كوڭىلىڭىز مارقايادى. قۇددى, اينالامىزدىڭ ءبارى اڭ-قۇسقا تولىپ, اققۋ ۇشىپ, قاز قونىپ جۇرگەندەي.
(سۋرەتتە: بوريس ششەرباكوۆ)
ال وبلىستا تالاي جىلدان بەرى ورنيتولوگيامەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن, سانالى عۇمىرىن وسى سالاعا ارناعان, 300-دەن استام ەكسپەديتسياعا قاتىسىپ, 20 مىڭنان استام شاقىرىم جول جۇرگەن, ساۋىر, ماڭىراق جوتالارىن, زايسان قازانشۇڭقىرىن, باتىس التاي, وڭتۇستىك التاي, ەرتىس بويى مەن قالبا سىلەمدەرىن زەرتتەگەن بوريس ششەرباكوۆتىڭ ءسوزىن تىڭداساڭىز, كەرىسىنشە كوڭىلىڭىز تۇسەدى. وسى ماقالانى ازىرلەۋ بارىسىندا ورنيتولوگتىڭ سان جىلعى توككەن تەر, ەتكەن ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى دەۋگە ابدەن تۇرارلىق 1140 بەتتىك, سالماعى 10 كەلىدەن اساتىن «ۆوستوچنىي كازاحستان – سەردتسە ەۆرازي» اتتى ادەمى سۋرەتتەرمەن ادىپتەلگەن كىتابىن شولىپ شىقتىم. وسى ەڭبەگىندە قارت ورنيتولوگ شىعىس قازاقستاندا وسىمدىكتەردىڭ 3 مىڭنان استام ءتۇرى وسەتىندىگىن, 600-گە جۋىق ومىرتقالى جانۋارلار تىركەلگەندىگىن, قازاق التايىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردىڭ 150 ءتۇرى بار ەكەندىگىن كەلتىرىپ, وبلىس بويىنشا 152 قۇس ءتۇرى قورعاۋعا ءزارۋ بولىپ تۇرعاندىعىن تىلگە تيەك ەتەدى. وڭىردە سوڭعى 20-30 جىل كولەمىندە بۇركىت, سۇڭقار, دۋاداق, قاراتورعاي, بوزتورعاي سەكىلدى قۇستاردىڭ سانى مۇلدە كەمىپ كەتكەنىن جانى اۋىرا وتىرىپ جازادى. «2003 جىلى قىسقا مەرزىمدى ەكسپەديتسيامەن زايسان ءوڭىرىن ارالاپ, 2 مىڭ شاقىرىمداي جول ءجۇردىم. سول كەزدە وسىنشاما اۋماقتان ۇساق قۇستاردىڭ 4-5 ءتۇرىن, ءبىر-ەكى اقباس تىرنانى, 20-عا تارتا دالا بۇركىتىن كەزدەستىردىم. بىردە-ءبىر بۇركىت پەن سۇڭقاردى كورگەن جوقپىز.
(سۋرەتتە: سۇڭقار)
قۇستارسىز كوك اسپان دا كوڭىلسىز, كىربىڭ تارتادى ەكەن. الايدا 2010 جىلى زايسان قازانشۇڭقىرىنا قىزىل كىتاپقا ەنگەن قاراباۋىر بۇلدىرىق پەن قىلقۇيرىق بۇلدىرىقتىڭ ورالعانىن كورىپ, قاتتى قۋاندىق.
(سۋرەتتە: قاراباۋىر بۇلدىرىق)
2005 جىلى وسكەمەننەن بورودۋليحا اۋدانىنا بارىپ قايتقاندا جول بويىنان ونشاقتى قارعا, ۇزاق, بىرنەشە كوگەرشىن مەن كەزقۇيرىقتى ۇشىراستىردىق. اينالانىڭ ءبارى تىم-تىرىس. ورمان دا تىپ-تىنىش. قايدا بارساڭىز, داۋىستارى جۇيكەگە تيەتىن شىقىلىقتاعان ساۋىسقان, قارا قارعا مەن ۇزاق. كۇيكەنتاي مەن بۇركىتتەردى بۇگىندە ەمگە تاپپايسىز. قازاقستان ازەلدەن بوزتورعايدىڭ وتانى ەدى. بۇگىندە كوك جۇزىنەن ولاردىڭ ءۇنىن دە سيرەك ەستيسىز. جيىرما جىل بۇرىن اينالانى دۋمانعا بولەپ ءجۇرۋشى ەدى» دەيدى ب.ششەرباكوۆ.
تەكەلى وزەنى بار, تاۋ تەكەنىڭ ءوزى قايدا؟!
وبلىس ورتالىعى – وسكەمەننىڭ ىرگەسىندەگى ۇلان اۋدانىندا سىبە كولدەرى دەپ اتالاتىن عاجايىپ بەس كول بار. وسى ماڭدا الىستان مۇنارتىپ كورىنەتىن, جاپ-جاسىل قاراعاي قىمتاعان كوكتاۋ دەپ اتالاتىن تاۋ بار. وسى تاۋدا ەرتەرەكتە تاۋ تەكە مەن بۇلاندار كوپ بولعان ەكەن.
«كوكتاۋ شاتقالدارىن ءبىر كەزدەرى ءسىبىر تاۋ تەكەسىنىڭ مەكەندەگەنى راس. وسى تاۋدىڭ وڭتۇستىك-باتىس جاعىندا تەكەلى دەگەن كىشكەنە وزەن بار. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە تاۋ تەكە جوق, بىراق وزەن اتى قالدى. مۇنى جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا بىلمەيتىن شىعار.
ءبىراز جىل بۇرىن ومىردەن وزعان بەلگىلى اقىن, ۇلان اۋدانىنىڭ تۋماسى سەرىك عابدۋللين 1953 جىلدارى تاۋ تەكەلەر شىمقورا اۋىلىنىڭ ماڭىنا, ايىرتاۋعا, بەرىكتاس شوقىسىنا دەيىن كەلگەنىن ايتىپ ەدى. 80 جىلدارى قالبانىڭ سامىرسىندى ورماندارىندا بۇلان دا بولعان, ءبىر جىلدارى التايدان مارال دا كەلگەن. سىبە كولدەرى اۋماعىندا بۇرىن ارقار دا كوپ بولعان. سوڭعى وتىز جىلدا 15-20 باس قانا قالدى. عالىمدار وسى ولكەنى مىڭداعان جىلدار بويى مەكەن ەتىپ كەلە جاتقان قالبا ارقارىنىڭ ەرەكشەلىگىن تولىق زەرتتەگەن جوق. تەك قانا قالبانىڭ سامىرسىندى ورمانىن مەكەندەيتىن بور ءتيىنى دەيتىن تىرشىلىك يەسى دە قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى. 20 جىل بۇرىن قالبا تاۋلارىندا سۇڭقارلار دا بولعان. جالپى, قالبا بورىندا اعاش پەن بۇتالاردىڭ 60 ءتۇرى بار. ءبىر قۋانارلىعى, سوڭعى ون بەس جىلدا تاۋ ورماندارىندا ساياق جۇرەتىن مارالدار كوزگە تۇسە باستاپتى. كوكتاۋ تابيعاتى ولارعا قولايلى-اق. تاعى ءبىر كوڭىل سۇيىنتەر دۇنيە, 15-20 جىلدىڭ ءجۇزى بولدى, قالبا بويىنا قارا لايلەكتەر قايتا ورالدى.
(قارا لايلەك)
90 جىلداردىڭ ورتاسىندا ورمان القاپتارىنا العاش رەت ورمان كەپتەرى كەلدى. بۇل قۇس ءتۇرى بۇعان دەيىن مۇندا بولماعان. ەگەر وسى اۋماقتا مەملەكەت تاراپىنان قورعالاتىن قورىق اشىلار بولسا, سىبە وزەندەرىنىڭ ورمانى مەن تاۋىنا ەجەلگى اڭدارى ءالى-اق ورالارى انىق. ءبىز وتكەن عاسىردىڭ 70-ءىنشى جىلدارى وسى اۋماققا كەكىلىكتەردى جىبەرگەنبىز. الايدا سول جىلى قىس قاتتى بولىپ, قىرىلىپ قالدى. تاعى دا اكەپ جىبەرۋگە بولاتىن شىعار» دەگەن ورنيتولوگ ب.ششەرباكوۆ 90 جىلدارى وسكەمەن پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ وقىتۋشىسى ۆ.فيلليپوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن سىبە ۇلتتىق پاركىن قۇرۋ باستاماسى كوتەرىلگەنىمەن, ەلدەگى ەلەڭ-الاڭ جاعدايعا بايلانىستى يگى باستاما اياقسىز قالعانىن جەتكىزدى.
تابيعات جاناشىرى بۇل ءىستى قازىر قايتا قولعا الۋعا بولاتىنىن ايتادى. ونىڭ ويىنشا, پارك قۇرىلسا, بىرىنشىدەن, ءوڭىردىڭ تابيعاتى ساقتالادى, ەكىنشىدەن, سول ماڭداعى اۋىلدار دامىپ, تۇرعىندارى جۇمىسپەن قامتىلادى, ۇشىنشىدەن, تۋريستەر كەلەدى.
سوڭعى دۋاداق 1949 جىلى جويىلعان
قازاقتىڭ عاجايىپ اقىندارىنىڭ ءبىرى جۇماتاي جاقىپباەۆتىڭ:
جەتپەسپىن سوناۋ ارمانعا,
جەتكەنمەن مەندە قۇدىرەت.
اقىننىڭ ءتىلىن العان با؟
اقىماق عالام ءبىر رەت, – دەپ كەلەتىن ولەڭ شۋماقتارى بار ەدى. اقىن ايتپاقشى, اقىماق عالام اقىننىڭ عانا ەمەس, بوريس ششەرباكوۆ سەكىلدى شىنايى تابيعات جاناشىرلارى, عالىم-ورنيتولوگتاردىڭ دا ءتىلىن ءبىر رەت بولسىن السا عوي, ارمان-تىلەگىن ورىنداسا عوي دەپ ويلايسىڭ كەيدە. ارمان دەگەننەن شىعادى, قارت ورنيتولوگ ءبىر جىلدارى وسكەمەننىڭ ءدال ىرگەسىندەگى شەشەك اسۋىنان 110 گەكتار جەر الىپ, وقۋشىلارعا ارنالعان ەكولوگيالىق قورىق اشپاقشى بولىپتى. سول ماڭايدىڭ فاۋنا مەن فلوراسىن مۇقيات زەرتتەپ, ەكولوگيالىق سوقپاقتار ازىرلەپ, ءتىپتى سۋىرلارعا دەيىن اكەپ جىبەرىپتى. نە دەگەن جانكەشتىلىك دەسەڭىزشى. ورنيتولوگتىڭ جارى لاريسا ششەرباكوۆا س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرىمەن بىرگە وسى اۋماقتا وسىمدىكتىڭ 150 ءتۇرى بار ەكەنىن انىقتاپتى. سول ماڭداعى اڭدار مەن قۇستار دا تىزىمگە الىنىپتى. «قالا شەتىندەگى قورىق قازاقستاندى بىلاي قويعاندا, تمد ەلدەرىندە جوق ەدى. عاجاپ يدەيا ەدى بۇل. ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلارعا, جالپى, قالا تۇرعىندارىنا تاپتىرماس جەر بولاتىن ەدى» دەپ وكىنەدى ادەمى يدەياسىنىڭ جۇزەگە اسپاي قالعانىنا قاپالانعان كەيىپكەرىمىز.
ايتا بەرسەك, 80 جاستان اسقان ورنيتولوگتىڭ ارمانى كوپ. بالكىم, كوپ ارمانىنىڭ ءبارى جۇزەگە اسپاسا دا, ءبىرى جۇزەگە اسار. وسكەمەندە, قالانىڭ قاق ورتاسىندا جاستار پاركى (قازىرگى قايسەنوۆ ساياباعى) دەپ اتالاتىن تاماشا جەر بار. مۇندا اعاشتىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەدى. ء«بىزدىڭ قالاداعى ساياباقتار ءبىر قاراساڭ ادەمى, ءبىر قاراساڭ, جۇتاڭ. جۇتاڭ بولاتىنى, قۇستار جوق.
(سۋرەت: ۆ.زەنكوۆ)
جاستار پاركىنە ەۋروپا ەلدەرىندەگىدەي ءتيىن جىبەرسە عوي, شىركىن! سونىمەن قاتار ساياباقتا بۇلبۇل سەكىلدى ءانشى قۇستاردىڭ جۇمىرتقا باسۋىنا جاعداي جاسالسا جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى, مۇنداي قۇستاردىڭ قالا اۋماعىنان بوي كورسەتپەگەنىنە 10-15 جىل بولدى. ورالتۋ كەرەك ولاردى. ول ءۇشىن ساياباق ىشىندە تىعىز, قالىڭ توعايلار بولۋى قاجەت. قالادا قارلىعاش تا ازايىپ كەتتى. 1968 جىلدان بەرى ەرتىس الابىنان سارى شىمشىق پەن سۋىق تورعايدى كورگەن ەمەسپىن. وسكەمەندەگى سول جاعالاۋداعى سۋ جاعاسىنان, اسىرەسە كۇز مەزگىلىندە تاۋقۇدىرەت, شاۋكىلدەك, بودەنە سەكىلدى قۇستاردى كورۋ ادەپكى كورىنىس ەدى. 1970 جىلدان بەرى بۇل اياۋلى قۇستار كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. بالىقشى قۇس تا مۇلدە جوعالدى.
سوعىس جىلدارىنان بۇرىن ەرتىس بويى تولعان دۋاداق ەدى. قىزىلسۋ وزەنى بويىندا, قاناي, ۇلان اۋىلدارى, ق ۇلىنجون مەن ۇلكەن بوكەن دالاسىندا توپ-توبىمەن جۇرەتىن ەدى, جارىقتىقتار!
سوڭعى دۋاداق ۇلان اۋدانىنداعى ايىرتاۋدا 1949 جىلى قىستا جويىلدى. قاراپايىم قاراتورعايدى كورمەگەلى دە قاي زامان؟! قايسىبىرىن ايتايىن» دەيدى اڭ-قۇستى جانىنداي جاقسى كورەتىن اقساقال.
عالىمدار قازاقستاندا ۇيا باسپايدى دەپ جۇرگەن 25 قۇستىڭ ۇيا باساتىنىن دالەلدەپ, «مارقاكول» قورىعىن قۇرۋعا اتسالىسقان, ريددەر قالاسى ماڭىنداعى «باتىس-التاي» قورىعىن اشۋ باستاماسىن كوتەرگەن ورنيتولوگ وڭىردەگى سيرەك كەزدەسەتىن اڭ-قۇستار مەن وسىمدىك تۇرلەرىن ساقتاۋ ءۇشىن شىعىس قازاقستان اۋماعىندا ءالى دە بىرنەشە كەشەندى جانە زوولوگيالىق قورىقشالار اشۋ قاجەت دەپ سانايدى.
(سۋرەتتە: باتىس التاي قورىعى, شىعىس قازاقستان, ريددەر)
بوريس ششەرباكوۆتىڭ پايىمىنشا, ەرتىس وزەنى بويىندا (وسكەمەننەن ءشۇلبى سۋ قويماسىنا دەيىنگى اۋماق) كەشەندى ماۋسىمدىق قورىقشا, باتىس التايدا (دوڭگەلەك توبە (كرۋگلايا سوپكا) مەن تاۋلى ءۇلبى اۋدانى اۋماعى جانە يۆانوۆ جوتاسىنداعى گروماتۋحا شاتقالى مەن ايۋ سوقپاعى ارالىعىندا) ەكى كەشەندى قورىقشا, وڭتۇستىك التايدا (نارىن مەن بۇقتىرما وزەندەرىنىڭ قۇيىلار تۇسى) زوولوگيالىق قورىقشا, زايسان قازانشۇڭقىرىندا (قارا بۇيرەك, شەكەلمەس شوقىلارى, قيىن كەرىش, اشۋتاس تابيعي ەسكەرتكىشتەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, ماڭىراق جوتاسىندا (تارباعاتاي زوولوگيالىق قورىقشاسى اۋماعىنا جاقىن تولاعاي توبەسىن) قورعالاتىن اۋماق, ساۋىر جوتاسىندا (وبالى وزەنى جازىعى, ونىڭ تومەنگى اعىسى, كەندىرلىك وزەنى, ونىڭ قالقا وزەنىنە قۇيار تومەنگى اعىسى, سايقان جوتاسىنىڭ بەتكەيلەرى اۋماعى) كەشەندى قورىقشا, الاكول ويپاتىندا (قاراكول وزەنىنىڭ باستالار تۇسى مەن ساسىقكولدى مىڭ كول مەكەنىمەن قوسا العانداعى اۋماق) زوولوگيالىق قورىقشا, اباي اۋدانىندا (ارقات تاۋى مەن دالا وزەندەرى) كەشەندى قورىقشا جانە قالبا سىلەمدەرىندە (سىبە ءماسسيۆى جانە ايىرتاۋ توبەسى سارتىمبەت كولىمەن بىرگە) كەشەندى قورىقشا مەن زوولوگيالىق قورىقشا قۇرۋ كەرەك. ويتكەنى, بۇل اۋماقتاردا جىلدان جىلعا قۇرىپ, جويىلىپ بارا جاتقان, قىزىل كىتاپقا ەنگەن, اسا سيرەك كەزدەسەتىن, ونىڭ ىشىندە تەك ءبىزدىڭ وبلىستى عانا مەكەندەيتىن, ياعني, ەندەميكالىق وسىمدىكتەر, اڭدار مەن قۇستار بار.
ءتۇيىن
الەمدى جايلاعان اتى جامان ىندەت تۋرالى قازىر ءارتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر عوي. سول كوپ پىكىرلەردىڭ اراسىنان «بۇل – اللا تاعالانىڭ ادامدارعا جىبەرگەن سىناعى. ىندەت دۇنيە جۇزىنە تاراپ, ادامدار ۇيدەن شىقپاعاننان كەيىن تابيعي بالانس قالپىنا كەلە باستادى, تابيعات تىنىعىپ, تازارىپ, جاڭارىپ, جاندانىپ جاتىر» دەگەن ءسوزدى وقىعاندا كادىمگىدەي ويعا قالعانىمىز راس. راس, قازىر تابيعات جارىقتىق تىنىعىپ, اڭ-قۇستارى الاڭسىز اسىر سالىپ ءجۇر. بالكىم, وسى جاعداي ادامداردىڭ تابيعاتقا دەگەن كوزقاراسىن تۇبەگەيلى وزگەرتەر, جاناشىرلىق سەزىمىن ارتتىرا تۇسەر دەپ ءۇمىت ەتەمىز. ءسوز سوڭىن ابايلىق اقىن مەرعالي يبراەۆتىڭ مىنا ءبىر جىر شۋماقتارىمەن تۇيىندەگىمىز كەلەدى.
تاۋىعىڭدى ايتپا, باۋىرىم,
تاۋىڭدا قىران قالدى ما؟!
ىنگەندى ايتپا بوزداعان,
كەتەدى قايدا قولداعى.
قويىڭدى ايتپا, قوزداعان,
قىرىڭدا كيىك بار ما ءالى؟!
قويمايمىن تەككە سۇراۋدى,
كوڭىلدە كۇدىك بار مىنا.
سيىرىڭدى ايتپا, بۇزاۋلى,
سايىڭدا سۋسار قالدى ما؟!
كەلىپ ەپ, دەمەپ ءۇمىتتى,
شىققان جوق سۇلۋ قىرعا ءالى.
تەكەڭدى ايتپا, ءتۇبىتتى,
تاۋتەكە تاستا ءجۇر مە ءالى؟!
دەمەيمىن ءبارىن مانسۇقتا,
اعاڭنىڭ جايىن ۇق مىنا.
«جيگۋلي» ماعان تاڭسىق پا,
جىلقىڭنان جۇيرىك شىقتى ما؟!
ءماز بولما, ءىنىم, شايلىققا,
ورماندى وتقا بۇتاسا.
ۇيدەگى بايلىق - بالىق پا,
تۇزدەگى بالىق جۇتاسا؟!
شىعىس قازاقستان وبلىسى
