– اعا, اڭگىمە, ەسسە, پوۆەستى ادەبيەتتىڭ جەڭىل جانرلارىنا جاتقىزساق, روماننىڭ جۇگى بۇلاردان الدەقايدا سالماقتى ەكەنى ءسوزسىز. ءسىز وسى جانرلاردىڭ بارىنە قالام تارتقان بەلگىلى جازۋشىسىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن وننان اسا كىتابىڭىز, ءۇش رومانىڭىز جارىق كورىپتى. ونىڭ ۇستىنە ءومىرىڭىزدىڭ ون جەتى جىلىن گازەت قىزمەتىنە ارناعان ايتۋلى, اقمىلتىق جۋرناليست ەكەنىڭىزدى دە جاقسى بىلەمىز. ءسىزدىڭ باسپاسوزدەگى, ادەبيەتتەگى العاشقى قادامىڭىز قالاي باستالىپ ەدى؟
– ورتا مەكتەپتى جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىندا ون التى جاسىمدا ءبىتىردىم. قوستاناي وبلىسىنداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا كومسومولدىق جولدامامەن بارىپ, ەكى جىل ەڭبەك ەتىپ, سول كەزدە ىرگەسى جاڭادان قالانا باستاعان رۋدنىي قالاسىن سالىستىم. ودان سوڭ الماتىعا كەلىپ, وقۋعا ءتۇسىپ, قازمۋ-دىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنمىن. داۋلەتوۆا دەگەن ۇستاز اپايىمىز بار ەدى. سول كىسى بىزگە كۋرس جۇمىسىن جازۋعا تاپسىرما بەردى. «اپاي, قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن تازا ساقتاۋ جونىندە جازسام بولا ما؟» – دەپ سۇراپ ەدىم, «بولادى, جاقسى تاقىرىپ», – دەپ قۇپتادى. سونىڭ الدىندا عانا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «قاراعاندى» رومانىن, ۋنيۆەرسيتەتتە وزىمىزگە ساباق بەرەتىن ۇستازىمىز, پروفەسسور تەمىرعالي ءنۇرتازيننىڭ «مۇرات» پوۆەسىن وقىپ شىققانمىن. قادىرلى جازۋشىلارىمىز سول شىعارمالارىندا انا تىلىمىزدە بالاماسى بار بولسا دا كەي سوزدەردى, اتاۋلاردى ورىسشا قولدانعاندارى كوڭىلىمە قونباي, سولاردى قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ قويعانىم بار ەدى. بەلينسكيدەن, ابايدان, باسقا دا كلاسسيكتەردەن دايەكسوز كەلتىرىپ, ولاردىڭ ادەبي ءتىل ارقاشان تازا ساقتالۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمىن باسشىلىققا الىپ, كۋرس جۇمىسىمدى تەزدەتىپ جازىپ شىقتىم.
اپايىمىزعا ول قاتتى ۇنادى. «وتە ورىندى, وزەكتى ماسەلە كوتەرىپسىڭ. سەن وسى جازعانىڭدى گازەتكە ىڭعايلاپ, ماقالا ەتىپ, ءبىر جەرگە ۇسىنساڭ قايتەدى؟», – دەپ كەڭەس بەردى. اپايدىڭ ايتقانىن ىستەدىم دە, سول كەزدەگى تارالىمى كوپ, جۇرتتىڭ ءبارى قىزىعىپ وقيتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپارىپ بەردىم. مەنىڭ سول «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى» دەگەن ماقالام شىققان بويدا ۇلكەن ايقاي-شۋ تۋعىزدى. ماعان «ورىس ءسوزىن بوتەن ءسوز دەيدى, بۇل – ۇلتشىلدىق» دەگەن تۇرعىدا ساياسي سالماعى اۋىر كىنا تاعىلدى. ەلىمىزدەگى ەڭ باستى باسىلىم, سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى «كوممۋنيست» جۋرنالىنىڭ بەتىنە دەيىن سىنعا ۇشىرادىم. ول كەز وداقتا ورىس ۇلتىنىڭ دا, ءتىلىنىڭ دە داۋىرلەپ تۇرعان كەزى ەدى عوي, بۇل سوزدەرگە ءاردايىم « ۇلى» دەگەن انىقتاۋىش قوسىلىپ قانا ايتىلاتىن. سودان جەلتوقسان ايىندا الماتىدا ۇلكەن ءبىر عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ, بالتىق جاعالاۋىنان كەلگەن عالىمدار «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورىن ىزدەپتى. كەزدەسكەن بويدا: «بوداۋباەۆ قازىر قايدا؟» دەپ سۇراپتى. ودان: «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ ءجۇر» دەگەن جاۋاپ الىپ, «سوندا ول نەبارى ەكىنشى كۋرس شاكىرتى مە, ءبىز «كوممۋنيست» جۋرنالىنداعى ماقالانى وقىپ, ونى جاس عىلىم كانديداتى نەمەسە دوكتورى بولار, مۇمكىن ەندى تۇرمەدە وتىرعان شىعار دەپ ويلاپ ەدىك» دەپ تاڭىرقاسىپتى. ودان كەيىن ءبىر-بىرىنە قاراپ:
– ءبىزدىڭ اسا قۇرمەتتى, بەدەلدى جۋرنالىمىز, سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باستى ورگانى ەندى ستۋدەنتتەرمەن كۇرەسۋگە شىققان با؟ – دەپ كۇلكىگە قارىق بولىپتى.
– وتىز جەتىنشى جىلى تالاي ارداقتىمىزدىڭ وسىنداي ءارتۇرلى ساياسي ايىپتارمەن تۇرمەگە قامالعانىن, جەر اۋدارىلعانىن, اتىلىپ كەتكەنىن بىلەمىز عوي.
– بۇل ەندى 37-ءشى ەمەس, 59-شى جىل عوي. قانشا ايتقانمەن, ستالين ولگەننەن كەيىنگى جىلىمىق كەزەڭ.
– ءسىزدىڭ سول ماقالاڭىز تۋرالى قازمۋ-دە جۋرناليستەردىڭ تالاي بۋىنىنا ساباق بەرگەن ۇستاز, پروفەسسور ءابىلفايىز ىدىرىسوۆ اعامىزدىڭ جامبىل وبلىستىق «اق جول» گازەتىنە ءبىر بەت بولىپ شىققان ەستەلىك-ەسسەسى مەندە بار, اعا. كوشىرتىپ العانمىن. مىنە, قولىمدا.
رەداكتور ءابساتتار بولدەكباەۆ كومانديروۆكادا جۇرگەندىكتەن, گازەتتىڭ ءسىزدىڭ ماقالا شىققان كۇنگى سانىنا قول قويعان جاۋاپتى حاتشى ءابىلفايىز اعامىز «كىشى تسك-نىڭ», ياعني رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنا شۇعىل شاقىرتىلىپ, جازباشا سوگىس الادى. وعان قاتتى شۇيلىككەن ءبىرىنشى حاتشى نيكولاي دىحنوۆ: «ەندى اۋەزوۆتىڭ, مۇقانوۆتىڭ, نە مۇسىرەپوۆتىڭ بىرىنە تەزدەتىپ جاۋاپ جازدىرتىپ, مىنا ماقالانىڭ ۋىتىن قايتارۋ كەرەك, ولاي ەتپەسەڭىز گازەتتەگى جۇمىسپەن ءبىرجولا قوشتاساسىز» دەيدى. مۇحاڭ جول جۇرگەلى وتىرعانىن, عابەڭ شۇعىل جۇمىس ۇستىندە ەكەنىن ايتىپ, باس تارتقان سوڭ سابەڭە بارعانىن, جاعدايدى تۇسىنگەن سابەڭنىڭ: «مەنىڭ دە شۇعىل جۇمىسىم از ەمەس, بىراق «لەنينشىل جاس» ءۇشىن, بوداۋباەۆ ەكەۋىڭنىڭ, ول ءوزى جازا بىلەتىن بالا ەكەن, بولاشاقتارىڭا قيانات بولماۋى ءۇشىن ءسابيت اعالارىڭ تاعى ءبىر تەرىن ارتىق توگەدى دە. گازەتكە, ساعان تيىسپەيمىن, بىراق بولات بالانى ءبىراز شىقپىرتۋعا تۋرا كەلەدى» دەپ, «بۇل قاي جاتىرقاۋ؟» اتتى كولەمدى ماقالاسىن قالاي جازىپ بەرگەنىن بايانداي كەلىپ: «سابەڭ «شىقپىرتقان» بولات بوداۋباەۆ, سول زاڭعار جازۋشىنىڭ «قامشىسى» شيپا بولىپ, كەيىن بەلگىلى قالامگەرگە اينالدى. ول قازىر رەسپۋبليكامىزعا تانىمال پۋبليتسيست-جازۋشى!» دەپ اياقتاپتى اڭگىمەسىن.
– ءيا, ءابىلفايىز اعامىزدىڭ ول ەسسەسى ء«بىرتۋارلار بولمىسى» اتتى كىتابىنا دا كىردى. سوندا ايتىلعانىنداي, سابەڭنىڭ قامشىسىنىڭ دا شيپاسى ءتيدى مە ەكەن, وقۋدان شىعارىلماي, تۇرمەگە دە تۇسپەي, امان قالدىم. «لەنينشىل جاستىڭ» باسشىلارى, قىزمەتكەرلەرى وزدەرىن سىنعا ۇشىراتىپ, ءبىراز اۋرەگە تۇسىرگەن مەنى سىرتقا تەپپەي, قايتا ىشتەرىنە تارتا ءتۇستى. ەكىنشى كۋرستىڭ باسىندا, وقۋ جىلى جاڭا باستالعان كەزدە رەداكتسياعا بارعانىمدا گازەتتىڭ وقۋشى, ستۋدەنت-جاستار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىز: «سەنى ىزدەتەيىن دەپ وتىر ەدىم, جاقسى كەلدىڭ», دەپ ماعان كۇتپەگەن ۇسىنىس ايتتى. «ماسكەۋدە شىعاتىن كەيبىر ورتالىق گازەتتەردە قازىر «شتاتتان تىس ءبولىم» دەگەن بار. ءبىز دە سول ۇلگىمەن «لەنينشىل جاستا» شتاتتان تىس ءبولىم قۇرماقپىز. سول بولىمگە باسشىلىق جاساپ, جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ساعان تاپسىرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز» دەدى. ۇسىنىس ۇناعانمەن, «قولىمنان كەلمەي جۇرسە, قايتەمىن؟» دەگەن كۇدىگىمدى جاسىرعان جوقپىن. «ەڭ باستىسى ءوزىڭنىڭ ىنتاڭ. شىن نيەتىڭمەن كىرىسسەڭ, قولىڭنان كەلەدى دەپ ويلايمىز. ءبىز دە سىرتتا قالماسپىز, كومەكتەسەمىز», – دەپ جىگەرلەندىردى.
شتاتتان تىس ءبولىمنىڭ قۇرامىنا وزىممەن بىرگە وقيتىن ماتكەرىم اكىمجانوۆتى, ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن, رۋدنىيدا ءبىر بولمەدە جاتىپ, جۇمىس ىستەگەن, وقۋعا مەنەن ءبىر جىل بۇرىن تۇسكەن نۇرماحان ورازبەكوۆتى ۇسىندىم. العاشقى ماتەريالىمىز «ستيپەنديا العان كۇن» دەگەن اتپەن شىقتى. سول كۇنگى دۇڭگىرشەكتەرگە تۇسكەن «لەنينشىل جاس» تەز ارادا ساتىلىپ كەتتى. ماتكەرىم ەكەۋمىز قول قويىپ جازعان «پاتەر كورگەن جەرىڭ بار ما؟» اتتى كەلەسى ماقالادا ستۋدەنت جاستار ومىرىندەگى شەشىمىن تاپپاعان ەلەۋلى, تۇيتكىلدى پروبلەمالاردى ءسوز ەتكەنبىز. بۇل ماقالا كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا الماتىداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى پرورەكتورلارىنىڭ, پارتيا, كاسىپوداق, كومسومول كوميتەتى باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قارالىپ, ستۋدەنتتەردىڭ ماتەريالدىق, تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان, كوپ تارماقتان تۇراتىن ەلەۋلى شەشىم قابىلداندى. (بۇل, ۇمىتپاسام, رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ باسشىلىعىنا وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزدىڭ كەلگەن كەزى ەدى). ءسويتىپ ءبىر جىل ىشىندە ستۋدەنت-جاستار ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن بىرقاتار ماتەريال جاريالادىق.
– ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان جىلدار ادام ءومىرىنىڭ قايتالانبايتىن قىزىق شاعى عوي. كىمدەرمەن بىرگە وقىدىڭىز؟
– وكىنىشكە قاراي, قيمايتىنداي دوس بولعان رىمعالي نۇرعاليەۆ, ماتكەرىم اكىمجانوۆ, قوعاباي سارسەكەەۆ, ەسەنباي دۇيسەنباەۆ, ءالديحان قالدىباەۆ, قاراۋىلبەك قازيەۆ سياقتى ازاماتتار ومىردەن ءوتىپ كەتتى. مەنى قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىنەن «لەنينشىل جاستىڭ» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ شاقىرىپ العاندا ماتكەرىم ءوزى تۇراتىن ەكى بولمەلى پاتەردىڭ ءبىر بولمەسىن ماعان بوساتىپ بەرىپ, ءوزى ايەلىمەن, كىشكەنە قىزىمەن, بالدىزىمەن تورتەۋى جىلدان اسا ءبىر بولمەدە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ تۇرعان ەدى. ونىڭ ماعان ء«ۇي العانشا بىزبەن بىرگە تۇرا بەر» دەگەنىنە قاراماستان, وزىمە قاشان ءۇي تيەتىنى بەلگىسىز بولعاندىقتان, كەيىنىرەك پاتەرگە شىعىپ كەتكەن ەدىم. مۇنداي جايلار ۇمىتىلا ما؟
– ءسىزدىڭ جاستىق شاعىڭىز بەن ودان كەيىنگى ومىرىڭىزدە «كوكتەم اۋىلى» دەگەن قاۋىمداستىق پا, قوعامداستىق دەيمىز بە, سونىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتىپسىز بىردە...
– ارقانى كەڭگە سالىپ اڭگىمەلەسەتىن, ءبىراز ۋاقىت كورمەي قالساق ساعىنىساتىن دوستارىمىز بولدى. الماتىداعى جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار بىزدەردى «كوكتەم اۋىلى» اتاندىرعان ەدى. ونىڭ قالىپتاسۋ, قۇرىلۋ تاريحى بىلاي. 1971 جىلى الماتىداعى بۇرىنعى لەنين, قازىرگى «دوستىق» داڭعىلىنىڭ بويىنداعى تازا كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءبىتتى. ءۇيدىڭ ءنومىرى – 107. استىڭعى ءبىرىنشى قاباتى – نەشە ءتۇرلى بۇيىمدار ساتىلاتىن «كوكتەم» دۇكەنى. الگى «كوكتەم» دەگەن ءسوز تۇندە وت بولىپ جانىپ, جارقىراپ, الىستان كورىنىپ تۇرار ەدى. سول ۇيدەن پارتيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە «جولىمىز بولىپ», قالامگەرلەر قالداربەك نايمانباەۆقا, شارىبەك ەسمۇرزاەۆقا, ايگىلى ءفوتوتىلشى نۇرعوجا جۇبانوۆقا, ماعان (ول كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارىمىن) پاتەر ءتيدى. سول كەزدە مەنىڭ وتباسىمدا قۋانىش بولدى. ماسكەۋدەن پلەحانوۆ اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ, ديسسەرتاتسيا قورعاپ كەلىپ, قازپي-دە ساباق بەرىپ جۇرگەن جۇبايىم حابيبا ۇلدان كەيىنگى ەكىنشى قىزىمىزدى دۇنيەگە اكەلدى. ءسابيىمىزدىڭ قىرقىنان شىعاراتىن تويىنا جوعارىدا اتالعان ازاماتتاردى جۇبايلارىمەن قوسا شاقىردىق. تويدى باسىنان اياعىنا دەيىن باسقارىپ, قىزىقتى وتكىزگەن شارىبەك توي سوڭىنا تامان «ەندى وسىنداي تاماشا وتىرىستارىمىزدى بۇدان ءارى دە جالعاستىرايىق» دەدى. ءبارىمىز قۋانا كەلىستىك. وسى ءداستۇر ءارى قاراي جالعاسىپ, «كوكتەم اۋىلى» دەگەن ات وسىدان شىقتى. ءسال كەيىنىرەك ءبىزدىڭ وسى قاۋىمعا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى ابدەش قالمىرزاەۆ جۇبايى ۇرزادامەن, «قازاقستان» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەرىك سىزدىقوۆ جۇبايى روسيتامەن قوسىلعان ەدى. جالپى, بۇل قاۋىم – ءوز مۇشەلەرىن رۋحاني جاعىنان وسىرۋمەن, تاربيەلەۋمەن, جاندى بايىتۋمەن اينالىساتىن قاۋىم ەدى.
– «لەنينشىل جاس» گازەتىنەن كەيىنگى ەڭبەك جولىڭىز «سوتسياليستىك قازاقستان» («ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە جالعاسقان جوق پا؟
– ساپەكەڭ, ساپار بايجانوۆ ماعان: «Cەنى وزىمە ورىنباسار ەتىپ شاقىرسام دەپ ءجۇر ەدىم, بىراق قازىر ول ورىن بوس ەمەس. كەلەشەكتە ونداي مۇمكىندىك تۋى مۇمكىن. ال ازىرگە رەداكتسيالىق القانىڭ مۇشەسى, ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ كەلە تۇرساڭ. وسىعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەگەن ۇسىنىس ايتتى.
– سەنەن نەسىن جاسىرايىن, – دەپ ءسوزىن جالعادى, – ونى ءوزىڭ دە بىلەسىڭ دەپ ويلايمىن, «سق» («ەق») ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىنىڭ بيىك مارتەبەسىنە, قوعامداعى ورنىنا وراي ءوز مۇمكىندىگىن ءالى تولىق اشىپ كورسەتە الماي كەلە جاتقان گازەت قوي. كەيدە ونىڭ تۇتاس ساندارىندا كوز توقتاتاتىن, تۇشىنىپ وقيتىن نارسەلەر بولماي قالادى. داعدىلى شەڭبەردەن شىعىپ كەتە الماي كەلەدى. ادەبيەت, ونەر, مادەنيەت ماسەلەلەرىن دە تاق-تۇق, سيرەك جازادى. وسى قالىپتى وزگەرتسەك. جاڭا سەرپىن, جاڭا لەپ اكەلسەك گازەتكە. ەگەر مەن ۇسىنعان قىزمەتكە كەلەر بولساڭ ەكى ادەبي قىزمەتكەرىڭدى ءوزىڭ تاڭداپ, ءوزىڭ شەشەسىڭ. ءبولىمنىڭ دايىنداعان دۇنيەلەرىنىڭ سانىنا, كولەمىنە شەك قويىلمايدى. تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتۋ, تارتىمدى, تۇراقتى جاڭا ايدارلار اشۋ, ولاردى قالاعانداي ەتىپ, جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرۋ – تولىق ەركىڭدە. وسىنى تەزىرەك ويلانىپ, بىرەر كۇندە جاۋابىن بەرسەڭ, – دەدى.
مەن كەلىستىم. ساپەكەڭ سوزىندە تۇردى. مەن دە ايانىپ قالمادىم. ەكى جارىم جىل ىشىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە ادەبيەت پەن ونەرگە بايلانىستى تولىپ جاتقان جاڭا ايدارلار اشتىق. ادەبي بايقاۋلار وتكىزدىك. تالاي ادامداردىڭ: «سق» پارتيالىق گازەتتەن ادەبي گازەتكە اينالىپ كەتكەن بە ءوزى؟» – دەگەن سياقتى ۋاجدەرىن ەستىپ جۇردىك. وسى كۇنى كلاسسيكاعا اينالعان م.ماقاتاەۆتىڭ «چيلي, شۋاعىم مەنىڭ», ج.مولداعاليەۆتىڭ «قىران دالا», «سەل», ت.بەردياروۆتىڭ «ەسكى پاروۆوز», ف.وڭعارسىنوۆانىڭ «ساق بولىڭدار, ادامدار», م.ايتحوجينانىڭ اقىن ساراعا ارنالعان «ەشكىولمەستەگى ەسكەرتكىش» سياقتى پوەمالارى «سوتسياليستىك قازاقستاندا» ەش قىسقارتىلماستان تۇتاستاي جاريالاندى.
1976 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ونەر ادامدارى تۋرالى 1975 جىلعى جاريالانعان گازەتتەگى وچەركتەرىمە جىل قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى سىيلىعى بەرىلگەنىن, ال ءوزىمدى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىنە جاۋاپتى قىزمەتكە شاقىرىپ جاتقانىن ەستىگەن ساپەكەڭ قولىمدى قىسىپ, قۇتتىقتاپ تۇرىپ, شىن جۇرەگىنەن شىققان جىلى سوزدەرىن ايتقان ەدى.
– ەكى جارىم جىلداي جۇمىستى بىرگە ىستەدىك. ارامىزدا ەشقاشان رەنجىسەتىن جاعداي بولعان جوق. جۋرناليستەر وداعىنىڭ سىيلىعى دا, ورتالىق كوميتەتكە جۇمىسقا شاقىرىلۋىڭ دا – گازەتىمىزگە سىڭىرگەن جاقسى ەڭبەگىڭنىڭ ناتيجەسى. باسقا جەرگە شاقىرسا «بارما» دەر ەم, جىبەرمەۋگە تىرىسار ەدىم. بىراق ورتالىق كوميتەتتىڭ ءجونى بولەك. جولىڭ بولسىن, ەڭبەگىڭ ءاماندا جانا بەرسىن. ەندى وزىڭە جانە ءبىر تىلەك: ورنىڭا جۇمىستى ءوزىڭ سياقتى بەرىلىپ ىستەيتىن ادام تاۋىپ, ۇسىنىپ كەت, – دەپ تاعى ءبىر سالماقتى مىندەت جۇكتەدى. مەن بىرەر كۇن ويلانىپ, وزىمەن دە كەلىسىپ, مەنەن كەيىن «لەنينشىل جاستىڭ» قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان, سوڭعى ۋاقىتتا وبلىستىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى ءوز ورنىما ۇسىندىم.
كەيىنگى جىلدارى ءبىر كەزدەسكەندە ساپەكەڭ:
– سەن ماعان گازەتكە ەكى ادام الدىردىڭ: ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى جانە اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى. ەكەۋى دە ناعىز ويلاعان جەردەن شىقتى, – دەپ شىن ريزالىق سەزىمىن بىلدىرگەن ەدى.
– ماتكەرىم اكىمجانوۆتىڭ «ەگەمەن قازاقستاندا» ءسىز حاقىندا, ءسىزدىڭ رومانىڭىز تۋرالى جازعان «اشارشىلىق اناتومياسى» اتتى ەسسەسىن وقىعان ەدىم. سوندا ول بىلاي دەپتى: «مەنىڭ كۋرستاستارىمنىڭ ىشىندە جاس كەزىنەن باستاپ-اق جۇرتتان وزىپ, بيىكتەرگە كوتەرىلگەن, ءومىر بويى جاۋاپتى ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارىپ, ابىرويعا بولەنگەن دوسىمىز – بولات بوداۋباي ەدى... ايتىلۋعا ءتيىستى اقيقات – بولات سول ۇلكەن قىزمەتتەرگە جەتۋ ءۇشىن ەشۋاقىتتا جانىن جالداپ جانىققان ەمەس. وزىنە تاپسىرىلعان ىسكە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. ادىلەت جولىنان تايمادى. ۇلتى ءۇشىن, ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى».
ەندى ءوز ومىرىڭىزدەگى وسى ايتىلعان كەزەڭدەر تۋرالى قوسىمشا ماعلۇمات بەرە كەتسەڭىز.
– ءيا, ماتكەرىم مەنىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن كەيىنگى اتقارعان بارلىق قىزمەتتەرىمە شولۋ جاساپ, قىسقاشا بولسا دا سيپاتتاما بەرىپتى. مەملەكەتتىك باسپا كوميتەتىندە كىتاپ شىعارۋ جانە تاراتۋ سالاسىن باسقارعاندا, «جالىن» باسپاسىندا ديرەكتور بولعاندا تالاي تالانتتاردىڭ جولىن اشتىم, قازىر ولار (اتتارىن اتاماي-اق قويايىن) – ەلىمىزگە بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار. ءسويتىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى ويلاماعان جەردەن ءبىر كۇنى «جوعارى جاق» شاقىرىپ, رەسپۋبليكالىق كىتاپ ساۋداسى بىرلەستىگى – «كازكنيگاعا» باسقارۋشى بولىپ بارۋىم قاجەتتىگىن ايتتى.
– قازاق كىتاپتارىنىڭ تارالىمى ماندىماي قويدى. وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋىمىز كەرەك, – دەگەن مىندەت قويدى ولار مەنىڭ الدىما.
ول مەكەمەنى سوعان دەيىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنەن بارعان سامسونوۆ دەگەن باسقارعان ەدى. جاڭا قىزمەتكە كەلگەن بويدا ماعان بىردەن وعاش كورىنگەنى – كورشى رەسپۋبليكالاردىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارى «وزبەككىتاپ», «قىرعىزكىتاپ» بولىپ اتالادى ەكەن دە, ءبىز «كازكنيگا» دەپ اتالادى ەكەنبىز. «نەگە بۇلاي؟» دەپ سۇراعانىمدا, ءبىر كەزدەرى ماسكەۋدەگى رەسمي ورىنداردا سولاي بەكىتىلىپ كەتكەن دەگەن جاۋاپ ەستىدىم. «قازاقكىتاپ» دەگەن اتاۋدى قايتا بەكىتتىرۋ ءۇشىن جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتى.
قازاق كىتاپتارىنىڭ تارالىمى نەگە از دەگەن ماسەلەنى تۇپتەپ زەرتتەدىم. سەبەپتەرىن انىقتادىم. باسپالاردان كەلەسى جىلى شىعاتىن كىتاپتاردىڭ تارالىمى كۇزدە بەكىتىلەتىن. وبلىستىق كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى الماتىعا شاقىرىلادى. «قازكىتاپتا» ءار باسپانىڭ كەلەسى جىلعا ارنالعان تاقىرىپتىق جوسپارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قارالىپ, ولارعا ەنگەن ءار كىتاپ بويىنشا وبلىستاردىڭ ۇسىنىستارى جينالادى. ولار قازاقشا كىتاپتارعا تاپسىرىستى مەيلىنشە از بەرەدى ەكەن. رەسپۋبليكانىڭ ءبىراز وبلىستارىنداعى كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلىعىنا قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەيتىن ادامدار, وزگە ۇلت وكىلدەرى قويىلىپتى, ونداي ۇجىمداردىڭ كەيبىرىندە قازاقشا وقي الاتىن ءبىر ادام دا بولماي شىقتى. ونداعان جىل بويىنا قازاقستاننان تىس جەرلەرگە بىردە-ءبىر قازاق كىتابى جىبەرىلمەي كەلىپتى. وسىنىڭ ءبارىن تۇگەل وزگەرتىپ, جاڭاشا ۇيىمداستىرۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ىستە ماعان كوپ جىل بويى كىتاپ ساۋداسى سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان ءوز ءىسىنىڭ ناعىز بىلگىر مامانى, سول كەزدەگى ورىنباسارىم شولپان راحمەتوللاقىزى سارىمساقوۆا جاقسى كومەكتەستى. قازاقتار كوپ تۇراتىن كورشى رەسپۋبليكالارعا, رەسەيدىڭ كورشى وبلىستارىنا, قىتايعا, موڭعولياعا ءبىزدىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمى مەن جازۋشىلار وداعى بىرلەسىپ جاساقتاعان ارنايى بريگادالار جىبەردىك. سونداي ساپاردىڭ قايسىبىرىنە قاسىمىزعا فاريزا وڭعارسىنوۆا, كوپەن امىربەكوۆ سىندى قالامگەرلەردى, سول كەزدە كوپشىلىككە ەندى تانىلا باستاعان جاس ءانشى بەكبولات تىلەۋحانوۆتى قوسىپ الىپ, جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قالداربەك نايمانباەۆ ەكەۋمىز دە بارىپ قايتتىق. وسى سياقتى كوپتەگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە قازاقشا كىتاپتاردىڭ تارالىمى كۇرت كوتەرىلدى, پوەزيا جيناقتارى ورتاشا ەسەپپەن ون بەس مىڭ داناعا, پروزالىق شىعارمالار قىرىق-الپىس مىڭ داناعا دەيىن جەتتى. قازاق تىلىندەگى بالالارعا ارنالعان شىعارمالار ءجۇز مىڭعا دەيىنگى تارالىممەن باسىلىپ ءجۇردى. رەسپۋبليكامىز سول جىلدارى كىتاپ تاراتۋ كورسەتكىشتەرى جونىنەن وزبەكستان مەن بەلورۋسسيانى باسىپ وزىپ, رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپ, تۇراقتاعانىن ايتا كەتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق.
– اعا, ءسىز جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا قازاق ادەبيەتىنە كەلىپ قوسىلعان قۋاتتى تولقىننىڭ, قايراتتى لەكتىڭ وكىلىسىز. ءسىزدىڭ جازعان شىعارمالارىڭىز جۇرتشىلىققا جاقسى تانىس. جالپى ءوز شىعارماشىلىعىڭىزعا, جازۋشىلىق ەڭبەگىڭىزگە ريزاسىز با؟
– وتكەن ءومىر جولىما كوز تاستاسام, بارلىق شىعارمامدى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ جازىپپىن. ولار وقۋشىلار تاراپىنان دا, ءباسپاسوز بەتىندە دە جوعارى, جاقسى باعا العانىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن شىنايى كوركەم تۋىندىلاردا زامانا شىندىعى ايقىن كورىنەدى. مەن دە ءومىر بويى سول دەڭگەيگە ۇمتىلۋمەن كەلەمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جازعاندارىمنىڭ ىشىنەن ءۇش رومانىمدى بولە-جارا ايتقىم كەلەدى. ونىڭ العاشقىسى – «ەسكى داپتەر شەرتكەن سىر», وعان وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارىندا ەلىمىزدە بولىپ وتكەن وقيعالار, قازان توڭكەرىسى, قازاق دالاسىنداعى وزگەرىس نىشاندارى, كەدەيلەرگە, ايەلدەرگە ەسە-تەڭدىك ءتيۋى, جەر-جەردە مەكتەپتەر اشىلۋى, شيەلەنىسكەن كۇرەس ۇستىندە جامال, شەگەباي, الدابەرگەن, كارىم سياقتى اسىل بوزداقتاردىڭ قىرشىنىنان قيىلىپ, مەرت بولعانى, اۋەل باستا حالىقتى باقىتقا جەتكىزەمىز دەگەن ۇراندى بەتكە ۇستاپ كەلگەن كەڭەس ۇكىمەتى كەشىكپەي-اق قالىڭ ەلدى اشارشىلىققا ۇشىراتىپ قىرىپ تىنعانى وزەك بولدى. ەكىنشىسى – اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ تۋرالى «تۇلعا» اتتى رومان. وعان وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىقتان كەيىنگى حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى, ونەرىمىز, ادەبيەتىمىز قالاي دامىعانى, احمەت جۇبانوۆ, شاكەن ايمانوۆ, مۇقان تولەباەۆ, قانابەك بايسەيىتوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, نۇرعيسا تىلەنديەۆ, ءشامشى قالداياقوۆ سياقتى ونەر ساڭلاقتارىنىڭ ءومىرى وزەك بولدى. ءۇشىنشىسى – ۇلت مۇراتى جولىندا ايانباي كۇرەسۋمەن كەلە جاتقان, وسى كۇنگى ابىز تۇلعا, ەل اعاسى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ تۋرالى «تاڭعالامىن ءومىردىڭ عاجابىنا» اتتى قوس تومدىق رومان. بۇل سوڭعى ەكى شىعارما قىزمەتتى ءبىرجولا قويىپ, زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن جازىلدى.
مەن ءۇشىن قازىر زامانداستارىمنىڭ: «ەركەعاليدىڭ كومپوزيتور ەكەنىن ءبىلۋشى ەدىك, سونىمەن بىرگە ونىڭ ناعىز قوعام قايراتكەرى بولعانىن ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدان وقىپ بىلدىك», دەگەن نەمەسە سوڭعى قوس تومدىق رومانىم جونىندە: «عاجاپ كىتاپ, قىزىق وقىلادى, حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن تاعدىرشەشتى وقيعالارى, تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى, سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزىنىڭ قالاي كەلگەنى, سودان كەيىنگى ءومىرىمىز دە قالتقىسىز, قاپىسىز باياندالادى, بۇل شىعارما – قازاق ادەبيەتىنىڭ كەزەكتى تابىسى», دەگەن سياقتى سوزدەرىن ەستۋدەن ارتىق ماراپات, باقىت جوق.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«Egemen Qazaqstan»
