تانىم • 27 ناۋرىز، 2020

زامانا شىندىعىن جازعان جازۋشى

139 رەتكورسەتىلدى

بەلگىلى جازۋشى، اۋدارماشى، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى بولات بوداۋبايدىڭ شىعارماشىلىق الەمى كەشەگى كەڭەس زامانى مەن تاۋەلسىزدىك العان قازىرگى كەزەڭدەگى ەل تاعدىرىن تۇتاس قامتيتىن قوس ءداۋىر شەجىرەسى ىسپەتتى. قالامگەردىڭ ادەبي ەڭبەكتەرى جاس بۋىندى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ءسۇيىپ، ۇلتقا ادال قىزمەت ەتۋگە ۇندەيدى. تومەندەگى اڭگىمەدە جۋرناليست-جازۋشىنىڭ ءومىر-ورنەگى مەن شىعارماشىلىق شىڭى قامشىنىڭ قوس ورىمىندەي قاتار ورىلەدى.

– اعا، اڭگىمە، ەسسە، پوۆەستى ادەبيەتتىڭ جەڭىل جانرلارىنا جاتقىزساق، رومان­نىڭ جۇگى بۇلاردان الدەقايدا سالماقتى ەكەنى ءسوزسىز. ءسىز وسى جانرلاردىڭ بارى­نە قالام تارتقان بەلگىلى جازۋشىسىز. وسى ۋاقىتقا دەيىن وننان اسا كىتا­بىڭىز، ءۇش رومانىڭىز جارىق كورىپتى. ونىڭ ۇستىنە ءومىرىڭىزدىڭ ون جەتى جىلىن گازەت قىزمەتىنە ارناعان ايتۋلى، اق­مىلتىق جۋرناليست ەكەنىڭىزدى دە جاق­سى بىلەمىز. ءسىزدىڭ باسپاسوزدەگى، ادەبيەتتەگى ال­عاش­قى قادامىڭىز قالاي باستالىپ ەدى؟

– ورتا مەكتەپتى جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىندا ون التى جاسىمدا ءبىتىردىم. قوستاناي وبلىسىنداعى سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىنا كومسومولدىق جولدامامەن بارىپ، ەكى جىل ەڭبەك ەتىپ، سول كەزدە ىرگەسى جاڭادان قالانا باستاعان رۋدنىي قالاسىن سالىستىم. ودان سوڭ الماتىعا كەلىپ، وقۋعا ءتۇسىپ، قازمۋ-دىڭ ءبىرىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنمىن. داۋلەتوۆا دەگەن ۇستاز اپايىمىز بار ەدى. سول كىسى بىزگە كۋرس جۇمىسىن جازۋعا تاپسىرما بەردى. «اپاي، قازاقتىڭ ادەبي ءتىلىن تازا ساقتاۋ جونىندە جازسام بولا ما؟» – دەپ سۇراپ ەدىم، «بولادى، جاق­سى تاقىرىپ»، – دەپ قۇپتادى. سونىڭ الدىندا عانا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيدەن ءمۇستافيننىڭ «قاراعاندى» رومانىن، ۋنيۆەرسيتەتتە وزىمىزگە ساباق بە­رە­تىن ۇستازىمىز، پروفەسسور تەمىرعالي ءنۇر­تازيننىڭ «مۇرات» پوۆەسىن وقىپ شىققانمىن. قادىرلى جازۋشىلارىمىز سول شىعارمالارىندا انا تىلىمىزدە بالاماسى بار بولسا دا كەي سوزدەردى، اتاۋ­لاردى ورىسشا قولدانعاندارى كوڭىلىمە قونباي، سولاردى قويىن داپتەرىمە ءتۇرتىپ قويعانىم بار ەدى. بەلينسكيدەن، ابايدان، باسقا دا كلاسسيكتەردەن دايەكسوز كەلتىرىپ، ولاردىڭ ادەبي ءتىل ارقاشان تازا ساقتالۋعا ءتيىس دەگەن ۇستانىمىن باسشىلىققا الىپ، كۋرس جۇمىسىمدى تەزدەتىپ جازىپ شىقتىم.

اپايىمىزعا ول قاتتى ۇنادى. «وتە ورىندى، وزەكتى ماسەلە كوتەرىپسىڭ. سەن وسى جازعانىڭدى گازەتكە ىڭعايلاپ، ماقالا ەتىپ، ءبىر جەرگە ۇسىنساڭ قايتەدى؟»، – دەپ كەڭەس بەردى. اپايدىڭ ايتقانىن ىستەدىم دە، سول كەزدەگى تارالىمى كوپ، جۇرتتىڭ ءبارى قىزىعىپ وقيتىن «لەنينشىل جاس» گازەتىنە اپارىپ بەردىم. مەنىڭ سول «بوتەن سوزبەن بىلعانسا ءسوز اراسى» دەگەن ماقالام شىققان بويدا ۇلكەن ايقاي-شۋ تۋعىزدى. ماعان «ورىس ءسوزىن بوتەن ءسوز دەيدى، بۇل – ۇلتشىلدىق» دەگەن تۇرعىدا ساياسي سالماعى اۋىر كىنا تاعىلدى. ەلىمىزدەگى ەڭ باستى باسىلىم، سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى «كوممۋنيست» جۋرنالىنىڭ بەتىنە دەيىن سىنعا ۇشىرادىم. ول كەز وداقتا ورىس ۇلتىنىڭ دا، ءتىلىنىڭ دە داۋىرلەپ تۇرعان كەزى ەدى عوي، بۇل سوزدەرگە ءاردايىم « ۇلى» دەگەن انىقتاۋىش قوسىلىپ قانا ايتىلاتىن. سودان جەلتوقسان ايىندا الماتىدا ۇلكەن ءبىر عىلىمي كونفەرەنتسيا ءوتىپ، بالتىق جاعالاۋىنان كەلگەن عالىمدار «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكتورىن ىزدەپتى. كەز­دەسكەن بويدا: «بوداۋباەۆ قازىر قايدا؟» دەپ سۇراپتى. ودان: «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ ءجۇر» دەگەن جاۋاپ الىپ، «سوندا ول نەبارى ەكىنشى كۋرس شاكىرتى مە، ءبىز «كوممۋنيست» جۋرنالىنداعى ماقالانى وقىپ، ونى جاس عىلىم كانديداتى نەمەسە دوكتورى بولار، مۇمكىن ەندى تۇرمەدە وتىر­عان شىعار دەپ ويلاپ ەدىك» دەپ تاڭىر­قاسىپتى. ودان كەيىن ءبىر-بىرىنە قاراپ:

– ءبىزدىڭ اسا قۇرمەتتى، بەدەلدى جۋرنالىمىز، سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس­تى ورگانى ەندى ستۋدەنتتەرمەن كۇ­رە­سۋگە شىققان با؟ – دەپ كۇلكىگە قارىق بولىپتى.

– وتىز جەتىنشى جىلى تالاي ارداق­تى­مىزدىڭ وسىنداي ءارتۇرلى ساياسي ايىپ­­­­تارمەن تۇرمەگە قامالعانىن، جەر اۋدا­­رىل­عانىن، اتىلىپ كەتكەنىن بىلە­مىز عوي.

– بۇل ەندى 37-ءشى ەمەس، 59-شى جىل عوي. قانشا ايتقانمەن، ستالين ولگەننەن كە­يىنگى جىلىمىق كەزەڭ.

– ءسىزدىڭ سول ماقالاڭىز تۋرالى قازمۋ-دە جۋرناليستەردىڭ تالاي بۋى­نىنا ساباق بەرگەن ۇستاز، پروفەسسور ءابىل­فايىز ىدى­رىسوۆ اعامىزدىڭ جام­­بىل وبلىستىق «اق جول» گازەتىنە ءبىر بەت بولىپ شىققان ەستەلىك-ەسسەسى مەن­دە بار، اعا. كوشىرتىپ العانمىن. مىنە، قولىمدا.

رەداكتور ءابساتتار بولدەكباەۆ كومانديروۆكادا جۇرگەندىكتەن، گازەتتىڭ ءسىزدىڭ ماقالا شىققان كۇنگى سانىنا قول قويعان جاۋاپتى حاتشى ءابىلفايىز اعامىز «كىشى تسك-نىڭ»، ياعني رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنا شۇعىل شاقىرتىلىپ، جازباشا سوگىس الادى. وعان قاتتى شۇيلىككەن ءبىرىنشى حاتشى نيكولاي دىحنوۆ: «ەندى اۋەزوۆتىڭ، مۇقا­نوۆتىڭ، نە مۇسىرەپوۆتىڭ بىرىنە تەزدەتىپ جاۋاپ جازدىرتىپ، مىنا ماقا­لانىڭ ۋىتىن قايتارۋ كەرەك، ولاي ەتپەسەڭىز گازەتتەگى جۇمىسپەن ءبىرجولا قوش­تاساسىز» دەيدى. مۇحاڭ جول جۇرگەلى وتىرعانىن، عابەڭ شۇعىل جۇمىس ۇستىندە ەكەنىن ايتىپ، باس تارتقان سوڭ سابەڭە بارعانىن، جاعدايدى تۇسىنگەن سابەڭنىڭ: «مەنىڭ دە شۇعىل جۇمىسىم از ەمەس، بىراق «لەنينشىل جاس» ءۇشىن، بوداۋباەۆ ەكەۋىڭنىڭ، ول ءوزى جازا بىلەتىن بالا ەكەن، بولاشاقتارىڭا قيانات بولماۋى ءۇشىن ءسابيت اعالارىڭ تاعى ءبىر تەرىن ارتىق توگەدى دە. گازەتكە، ساعان تيىسپەيمىن، بى­راق بولات بالانى ءبىراز شىقپىرتۋعا تۋرا كەلەدى» دەپ، «بۇل قاي جاتىرقاۋ؟» ات­تى كولەمدى ماقالاسىن قالاي جازىپ بەرگەنىن بايانداي كەلىپ: «سابەڭ «شىق­پىرتقان» بولات بوداۋباەۆ، سول زاڭعار جازۋشىنىڭ «قامشىسى» شيپا بولىپ، كەيىن بەلگىلى قالامگەرگە اينالدى. ول قازىر رەسپۋبليكامىزعا تانىمال پۋبليتسيست-جازۋشى!» دەپ اياقتاپتى اڭگىمەسىن.

– ءيا، ءابىلفايىز اعامىزدىڭ ول ەسسەسى ء«بىرتۋارلار بولمىسى» اتتى كىتابىنا دا كىردى. سوندا ايتىلعانىنداي، سابەڭنىڭ قامشىسىنىڭ دا شيپاسى ءتيدى مە ەكەن، وقۋدان شىعارىلماي، تۇرمەگە دە تۇسپەي، امان قالدىم. «لەنينشىل جاستىڭ» باسشىلارى، قىزمەتكەرلەرى وزدەرىن سىنعا ۇشىراتىپ، ءبىراز اۋرەگە تۇسىرگەن مەنى سىرتقا تەپپەي، قايتا ىشتەرىنە تارتا ءتۇس­تى. ەكىنشى كۋرستىڭ باسىندا، وقۋ جى­لى جا­ڭا باستالعان كەزدە رەداكتسياعا بار­عانىمدا گازەتتىڭ وقۋشى، ستۋدەنت-جاستار ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىز: «سەنى ىزدەتەيىن دەپ وتىر ەدىم، جاقسى كەلدىڭ»، دەپ ماعان كۇت­پەگەن ۇسىنىس ايتتى. «ماسكەۋدە شىعاتىن كەيبىر ورتالىق گازەتتەردە قازىر «شتاتتان تىس ءبولىم» دەگەن بار. ءبىز دە سول ۇلگىمەن «لەنينشىل جاستا» شتاتتان تىس ءبولىم قۇرماقپىز. سول بولىمگە باسشىلىق جاساپ، جۇمىسىن جۇرگىزۋدى ساعان تاپسىرۋدى ۇيعارىپ وتىرمىز» دەدى. ۇسىنىس ۇناعانمەن، «قولىمنان كەلمەي جۇرسە، قايتەمىن؟» دەگەن كۇدىگىمدى جاسىرعان جوقپىن. «ەڭ باستىسى ءوزىڭنىڭ ىنتاڭ. شىن نيەتىڭمەن كىرىسسەڭ، قولىڭنان كەلەدى دەپ ويلايمىز. ءبىز دە سىرتتا قالماسپىز، كومەكتەسەمىز»، – دەپ جىگەرلەندىردى.

شتاتتان تىس ءبولىمنىڭ قۇرامىنا وزىم­مەن بىرگە وقيتىن ماتكەرىم اكىمجا­نوۆتى، ءبىر كۋرس جوعارى وقيتىن، رۋدنىيدا ءبىر بولمەدە جاتىپ، جۇمىس ىستەگەن، وقۋعا مەنەن ءبىر جىل بۇرىن تۇسكەن نۇرماحان ورازبەكوۆتى ۇسىندىم. العاشقى ماتەريالىمىز «ستيپەنديا العان كۇن» دەگەن اتپەن شىقتى. سول كۇنگى دۇڭگىرشەكتەرگە تۇس­كەن «لەنينشىل جاس» تەز ارادا ساتىلىپ كەتتى. ماتكەرىم ەكەۋمىز قول قويىپ جازعان «پاتەر كورگەن جەرىڭ بار ما؟» اتتى كەلەسى ماقالادا ستۋدەنت جاستار ومىرىندەگى شەشىمىن تاپپاعان ەلەۋلى، تۇيتكىلدى پروبلەمالاردى ءسوز ەتكەنبىز. بۇل ماقالا كومسومولدىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسىندا الماتىداعى بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى پرورەكتورلارىنىڭ، پار­تيا، كاسىپوداق، كومسومول كوميتەتى باس­شىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قارالىپ، ستۋدەنتتەردىڭ ماتەريالدىق، تۇرمىستىق جاعدايلارىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان، كوپ تارماقتان تۇراتىن ەلەۋلى شەشىم قابىلداندى. (بۇل، ۇمىتپاسام، رەسپۋبليكا كومسومولىنىڭ باسشىلىعىنا وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىزدىڭ كەلگەن كەزى ەدى). ءسويتىپ ءبىر جىل ىشىندە ستۋدەنت-جاستار ءومىرىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن كوتەرەتىن بىرقاتار ماتەريال جاريالادىق.

– ۋنيۆەرسيتەتتە وقىعان جىلدار ادام ءومىرىنىڭ قايتالانبايتىن قىزىق شاعى عوي. كىمدەرمەن بىرگە وقىدىڭىز؟

– وكىنىشكە قاراي، قيمايتىنداي دوس بولعان رىمعالي نۇرعاليەۆ، ماتكەرىم اكىمجانوۆ، قوعاباي سارسەكەەۆ، ەسەنباي دۇيسەنباەۆ، ءالديحان قالدىباەۆ، قا­راۋىلبەك قازيەۆ سياقتى ازاماتتار ومىر­دەن ءوتىپ كەتتى. مەنى قاراعاندى وبلى­سىنداعى مەنشىكتى ءتىلشى قىزمەتىنەن «لەنينشىل جاستىڭ» ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ەتىپ شاقىرىپ العاندا ماتكەرىم ءوزى تۇراتىن ەكى بولمەلى پاتەردىڭ ءبىر بولمەسىن ماعان بوساتىپ بەرىپ، ءوزى ايەلىمەن، كىشكەنە قىزىمەن، بالدىزىمەن تورتەۋى جىلدان اسا ءبىر بولمەدە قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ تۇرعان ەدى. ونىڭ ماعان ء«ۇي العانشا بىزبەن بىرگە تۇرا بەر» دەگەنىنە قاراماستان، وزىمە قاشان ءۇي تيەتىنى بەلگىسىز بولعاندىقتان، كەيىنىرەك پاتەرگە شىعىپ كەتكەن ەدىم. مۇنداي جايلار ۇمىتىلا ما؟

– ءسىزدىڭ جاستىق شاعىڭىز بەن ودان كەيىنگى ومىرىڭىزدە «كوكتەم اۋىلى» دەگەن قاۋىمداستىق پا، قوعامداستىق دەيمىز بە، سونىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ايتىپسىز بىردە...

– ارقانى كەڭگە سالىپ اڭگىمەلەسەتىن، ءبىراز ۋاقىت كورمەي قالساق ساعىنىساتىن دوستارىمىز بولدى. الماتىداعى جۋرناليستەر مەن جازۋشىلار بىزدەردى «كوكتەم اۋىلى» اتاندىرعان ەدى. ونىڭ قالىپتاسۋ، قۇرىلۋ تاريحى بىلاي. 1971 جىلى الماتىداعى بۇرىنعى لەنين، قازىرگى «دوستىق» داڭعىلىنىڭ بويىنداعى تازا كىرپىشتەن ورىلگەن ساۋلەتتى ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءبىتتى. ءۇيدىڭ ءنومىرى – 107. استىڭعى ءبىرىنشى قاباتى – نەشە ءتۇرلى بۇيىمدار ساتىلاتىن «كوكتەم» دۇكەنى. الگى «كوكتەم» دەگەن ءسوز تۇندە وت بولىپ جانىپ، جارقىراپ، الىستان كورىنىپ تۇرار ەدى. سول ۇيدەن پارتيا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرگە «جولىمىز بولىپ»، قالامگەرلەر قالداربەك نايمانباەۆقا، شارىبەك ەس­مۇرزاەۆقا، ايگىلى ءفوتوتىلشى نۇرعوجا جۇبانوۆقا، ماعان (ول كەزدە «لەنينشىل جاس» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارىمىن) پاتەر ءتيدى. سول كەزدە مەنىڭ وتباسىمدا قۋانىش بولدى. ماسكەۋدەن پلەحانوۆ اتىنداعى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىن ءبىتىرىپ، ديسسەرتاتسيا قورعاپ كەلىپ، قازپي-دە ساباق بەرىپ جۇرگەن جۇبايىم حابيبا ۇلدان كەيىنگى ەكىنشى قىزىمىزدى دۇنيەگە اكەلدى. ءسابيىمىزدىڭ قىرقىنان شىعاراتىن تويىنا جوعارىدا اتالعان ازاماتتاردى جۇبايلارىمەن قوسا شاقىردىق. تويدى باسىنان اياعىنا دەيىن باسقارىپ، قىزىقتى وتكىزگەن شارىبەك توي سوڭىنا تامان «ەندى وسىنداي تاماشا وتىرىستارىمىزدى بۇدان ءارى دە جالعاستىرايىق» دەدى. ءبارىمىز قۋانا كەلىستىك. وسى ءداستۇر ءارى قاراي جالعاسىپ، «كوك­تەم اۋىلى» دەگەن ات وسىدان شىقتى. ءسال كەيىنىرەك ءبىزدىڭ وسى قاۋىمعا ورتالىق پار­تيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى ابدەش قالمىرزاەۆ جۇبايى ۇرزادامەن، «قا­­زاقستان» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى ەرىك سىز­­دىقوۆ جۇبايى روسيتامەن قوسىلعان ەدى. جالپى، بۇل قاۋىم – ءوز مۇشەلەرىن رۋ­­­حاني جاعىنان وسىرۋمەن، تاربيەلەۋمەن، جان­­­دى بايىتۋمەن اينالىساتىن قاۋىم ەدى.

– «لەنينشىل جاس» گازەتىنەن كە­يىنگى ەڭبەك جولىڭىز «سوتسياليستىك قا­زاق­ستان» («ەگەمەن قازاقستان») گازە­تىندە جالعاسقان جوق پا؟

– ساپەكەڭ، ساپار بايجانوۆ ماعان: «Cەنى وزىمە ورىنباسار ەتىپ شاقىرسام دەپ ءجۇر ەدىم، بىراق قازىر ول ورىن بوس ەمەس. كەلەشەكتە ونداي مۇمكىندىك تۋى مۇم­كىن. ال ازىرگە رەداكتسيالىق القانىڭ مۇشەسى، ادەبيەت جانە ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى بولىپ كەلە تۇرساڭ. وسىعان قالاي قارايسىڭ؟ – دەگەن ۇسىنىس ايتتى.

– سەنەن نەسىن جاسىرايىن، – دەپ ءسوزىن جالعادى، – ونى ءوزىڭ دە بىلەسىڭ دەپ ويلايمىن، «سق» («ەق») ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوزىنىڭ بيىك مارتەبەسىنە، قوعامداعى ورنىنا وراي ءوز مۇمكىندىگىن ءالى تولىق اشىپ كورسەتە الماي كەلە جاتقان گازەت قوي. كەيدە ونىڭ تۇتاس ساندارىندا كوز توقتاتاتىن، تۇشىنىپ وقيتىن نارسەلەر بولماي قالادى. داعدىلى شەڭبەردەن شىعىپ كەتە الماي كەلەدى. ادەبيەت، ونەر، مادەنيەت ماسەلەلەرىن دە تاق-تۇق، سيرەك جا­زادى. وسى قالىپتى وزگەرتسەك. جاڭا سەرپىن، جاڭا لەپ اكەلسەك گازەتكە. ەگەر مەن ۇسىن­عان قىزمەتكە كەلەر بولساڭ ەكى ادەبي قىزمەتكەرىڭدى ءوزىڭ تاڭداپ، ءوزىڭ شەشەسىڭ. ءبولىمنىڭ دايىنداعان دۇنيەلەرىنىڭ سانىنا، كولەمىنە شەك قويىلمايدى. تاقىرىپ اياسىن كەڭەيتۋ، تارتىمدى، تۇراقتى جاڭا ايدارلار اشۋ، ولاردى قالاعانداي ەتىپ، جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىپ وتىرۋ – تولىق ەر­كىڭدە. وسىنى تەزىرەك ويلانىپ، بىرەر كۇندە جاۋابىن بەرسەڭ، – دەدى.

مەن كەلىستىم. ساپەكەڭ سوزىندە تۇردى. مەن دە ايانىپ قالمادىم. ەكى جارىم جىل ىشىندە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تىندە ادەبيەت پەن ونەرگە بايلانىس­تى تولىپ جاتقان جاڭا ايدارلار اشتىق. ادەبي بايقاۋلار وتكىزدىك. تالاي ادامداردىڭ: «سق» پارتيالىق گازەتتەن ادەبي گازەتكە اينالىپ كەتكەن بە ءوزى؟» – دەگەن سياقتى ۋاجدەرىن ەستىپ جۇردىك. وسى كۇنى كلاسسيكاعا اينالعان م.ماقاتاەۆتىڭ «چيلي، شۋاعىم مەنىڭ»، ج.مولداعاليەۆتىڭ «قىران دالا»، «سەل»، ت.بەردياروۆتىڭ «ەسكى پاروۆوز»، ف.وڭعارسىنوۆانىڭ «ساق بولىڭدار، ادامدار»، م.ايتحوجينانىڭ اقىن ساراعا ارنالعان «ەشكىولمەستەگى ەسكەرتكىش» سياق­­تى پوەمالارى «سوتسياليستىك قازاق­ستاندا» ەش قىسقارتىلماستان تۇتاستاي جاريا­لاندى.

1976 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ونەر ادامدارى تۋرالى 1975 جىلعى جا­ريالانعان گازەتتەگى وچەركتەرىمە جىل قو­رى­تىندىسى بويىنشا قازاقستان جۋر­ناليستەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى سىيلىعى بەرىلگەنىن، ال ءوزىمدى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ناسيحات جانە ۇگىت بولىمىنە جاۋاپتى قىزمەتكە شاقىرىپ جاتقانىن ەستىگەن ساپەكەڭ قولىمدى قىسىپ، قۇتتىق­تاپ تۇرىپ، شىن جۇرەگىنەن شىققان جىلى سوزدەرىن ايتقان ەدى.

– ەكى جارىم جىلداي جۇمىستى بىرگە ىستەدىك. ارامىزدا ەشقاشان رەنجىسەتىن جاع­داي بولعان جوق. جۋرناليستەر ودا­عىنىڭ سىي­لىعى دا، ورتالىق كوميتەتكە جۇمىسقا شا­قىرىلۋىڭ دا – گازەتىمىزگە سىڭىرگەن جاقسى ەڭ­بەگىڭنىڭ ناتيجەسى. باس­قا جەرگە شاقىرسا «بارما» دەر ەم، جىبەرمەۋگە تىرىسار ەدىم. بىراق ورتالىق كوميتەتتىڭ ءجونى بولەك. جولىڭ بولسىن، ەڭبەگىڭ ءاماندا جانا بەرسىن. ەندى وزىڭە جانە ءبىر تىلەك: ورنىڭا جۇمىستى ءوزىڭ سياقتى بەرىلىپ ىستەيتىن ادام تاۋىپ، ۇسىنىپ كەت، – دەپ تاعى ءبىر سالماقتى مىندەت جۇكتەدى. مەن بىرەر كۇن ويلانىپ، وزىمەن دە كەلىسىپ، مەنەن كەيىن «لەنينشىل جاستىڭ» قاراعاندى وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولعان، سوڭعى ۋاقىتتا وبلىستىق گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇر­گەن اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى ءوز ورنىما ۇسىن­دىم.

كەيىنگى جىلدارى ءبىر كەزدەسكەندە ساپەكەڭ:

–  سەن ماعان گازەتكە ەكى ادام الدىردىڭ: ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتى جانە اقسەلەۋ سەيدىم­بەكوۆتى. ەكەۋى دە ناعىز ويلاعان جەر­دەن شىقتى، – دەپ شىن ريزالىق سەزىمىن بىل­دىرگەن ەدى.

– ماتكەرىم اكىمجانوۆتىڭ «ەگە­مەن قازاقستاندا» ءسىز حاقىندا، ءسىز­دىڭ رومانىڭىز تۋرالى جازعان «اشار­شىلىق اناتومياسى» اتتى ەسسەسىن وقىعان ەدىم. سوندا ول بىلاي دەپتى: «مە­نىڭ كۋرستاستارىمنىڭ ىشىندە جاس كەزىنەن باستاپ-اق جۇرتتان وزىپ، بيىك­تەرگە كوتەرىلگەن، ءومىر بويى جاۋاپتى ۇلكەن قىزمەتتەر اتقارىپ، ابى­رويعا بولەنگەن دوسىمىز – بولات بوداۋ­باي ەدى... ايتىلۋعا ءتيىستى اقيقات – بولات سول ۇلكەن قىزمەتتەرگە جەتۋ ءۇشىن ەش­ۋاقىتتا جانىن جالداپ جانىققان ەمەس. وزىنە تاپسىرىلعان ىسكە بارىنشا جا­ۋاپ­كەر­شىلىكپەن قارادى. ادىلەت جولىنان تاي­مادى. ۇلتى ءۇشىن، ەلى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتتى».

ەندى ءوز ومىرىڭىزدەگى وسى ايتىلعان كەزەڭدەر تۋرالى قوسىمشا ماعلۇمات بەرە كەتسەڭىز.

– ءيا، ماتكەرىم مەنىڭ ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن كەيىنگى اتقارعان بارلىق قىزمەتتەرىمە شولۋ جاساپ، قىسقاشا بولسا دا سيپاتتاما بەرىپتى. مەملەكەتتىك باسپا كوميتەتىندە كىتاپ شىعارۋ جانە تاراتۋ سالاسىن باسقارعاندا، «جالىن» باسپاسىندا ديرەكتور بولعاندا تالاي تالانتتاردىڭ جو­لىن اشتىم، قازىر ولار (اتتارىن اتا­ماي-اق قويايىن) – ەلىمىزگە بەلگىلى اقىن-جازۋشىلار. ءسويتىپ جۇرگەن كەزىمدە مەنى ويلاماعان جەردەن ءبىر كۇنى «جوعارى جاق» شاقىرىپ، رەسپۋبليكالىق كىتاپ ساۋداسى بىرلەستىگى – «كازكنيگاعا» باسقارۋشى بولىپ بارۋىم قاجەتتىگىن ايتتى.

– قازاق كىتاپتارىنىڭ تارالىمى ماندىماي قويدى. وسى ماسەلەنى تۇبەگەيلى شەشۋىمىز كەرەك، – دەگەن مىندەت قويدى ولار مەنىڭ الدىما.

ول مەكەمەنى سوعان دەيىن قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىم­داستىرۋ ءبولىمى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىن­باسارى قىزمەتىنەن بارعان سامسونوۆ دە­گەن باسقارعان ەدى. جاڭا قىزمەتكە كەلگەن بويدا ماعان بىردەن وعاش كورىنگەنى – كورشى رەسپۋبليكالاردىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمدارى «وزبەككىتاپ»، «قىرعىزكىتاپ» بولىپ اتالادى ەكەن دە، ءبىز «كازكنيگا» دەپ اتالادى ەكەنبىز. «نەگە بۇلاي؟» دەپ سۇراعانىمدا، ءبىر كەزدەرى ماسكەۋدەگى رەسمي ورىنداردا سولاي بەكىتىلىپ كەتكەن دەگەن جاۋاپ ەستىدىم. «قازاقكىتاپ» دەگەن اتاۋدى قايتا بەكىتتىرۋ ءۇشىن جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتى.

قازاق كىتاپتارىنىڭ تارالىمى نەگە از دەگەن ماسەلەنى تۇپتەپ زەرتتەدىم. سە­بەپ­تەرىن انىقتادىم. باسپالاردان كەلە­سى جىلى شىعاتىن كىتاپتاردىڭ تارالىمى كۇزدە بەكىتىلەتىن. وبلىستىق كىتاپ ساۋ­داسى ۇيىمدارىنىڭ باسشىلارى ال­ماتىعا شاقىرىلادى. «قازكىتاپتا» ءار باسپانىڭ كەلەسى جىلعا ارنالعان تاقىرىپتىق جوس­پارى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قارالىپ، ولارعا ەنگەن ءار كىتاپ بويىنشا وبلىستاردىڭ ۇسىنىستارى جينالادى. ولار قازاقشا كىتاپتارعا تاپسىرىستى مەيلىنشە از بەرەدى ەكەن. رەسپۋبليكانىڭ ءبىراز وبلىستارىنداعى كىتاپ ساۋداسى ۇيىم­دارىنىڭ باسشىلىعىنا قازاقشا ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەيتىن ادامدار، وزگە ۇلت وكىل­دەرى قويىلىپتى، ونداي ۇجىمداردىڭ كەيبىرىندە قازاقشا وقي الاتىن ءبىر ادام دا بولماي شىقتى. ونداعان جىل بويىنا قازاقستاننان تىس جەرلەرگە بىردە-ءبىر قازاق كىتابى جىبەرىلمەي كەلىپتى. وسىنىڭ ءبارىن تۇگەل وزگەرتىپ، جاڭاشا ۇيىمداستىرۋعا تۋرا كەلدى. بۇل ىستە ماعان كوپ جىل بويى كىتاپ ساۋداسى سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان ءوز ءىسىنىڭ ناعىز بىلگىر مامانى، سول كەزدەگى ورىنباسارىم شولپان راحمەتوللاقىزى سارىمساقوۆا جاقسى كومەكتەستى. قازاقتار كوپ تۇراتىن كورشى رەسپۋبليكالارعا، رەسەيدىڭ كورشى وبلىس­تارىنا، قىتايعا، موڭعولياعا ءبىزدىڭ كىتاپ ساۋداسى ۇيىمى مەن جازۋشىلار وداعى بىرلەسىپ جاساقتاعان ارنايى بريگادالار جىبەردىك. سونداي ساپاردىڭ قايسىبىرىنە قاسىمىزعا فاريزا وڭعارسىنوۆا، كوپەن امىربەكوۆ سىندى قالامگەرلەردى، سول كەزدە كوپشىلىككە ەندى تانىلا باستاعان جاس ءانشى بەكبولات تىلەۋحانوۆتى قوسىپ الىپ، جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قالداربەك نايمانباەۆ ەكەۋمىز دە بارىپ قايتتىق. وسى سياقتى كوپتەگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە قازاقشا كىتاپتاردىڭ تارالىمى كۇرت كوتەرىلدى، پوەزيا جيناقتارى ور­تاشا ەسەپپەن ون بەس مىڭ داناعا، پرو­زالىق شىعارمالار قىرىق-الپىس مىڭ داناعا دەيىن جەتتى. قازاق تىلىندەگى بالا­لارعا ارنالعان شىعارمالار ءجۇز مىڭعا دەيىنگى تارالىممەن باسىلىپ ءجۇردى. رەس­پۋبليكامىز سول جىلدارى كىتاپ تاراتۋ كورسەتكىشتەرى جونىنەن وزبەكستان مەن بەلورۋسسيانى باسىپ وزىپ، رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا شى­عىپ، تۇراقتاعانىن ايتا كەتۋدىڭ ارتىق­تىعى جوق.

– اعا، ءسىز جيىرماسىنشى عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىندا قازاق ادە­بيەتىنە كەلىپ قوسىلعان قۋاتتى تول­قىننىڭ، قاي­راتتى لەكتىڭ وكىلىسىز. ءسىزدىڭ جازعان شى­عار­مالارىڭىز جۇرت­شىلىققا جاقسى تانىس. جالپى ءوز شىعارماشىلىعىڭىزعا، جا­زۋشىلىق ەڭبەگىڭىزگە ريزاسىز با؟

– وتكەن ءومىر جولىما كوز تاستاسام، بارلىق شىعارمامدى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارا ءجۇرىپ جازىپپىن. ولار وقۋشىلار تاراپىنان دا، ءباسپاسوز بەتىندە دە جوعارى، جاقسى باعا العانىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن شىنايى كوركەم تۋىندىلاردا زامانا شىن­دىعى ايقىن كورىنەدى. مەن دە ءومىر بويى سول دەڭگەيگە ۇمتىلۋمەن كەلەمىن. وسى ۋاقىتقا دەيىنگى جازعاندارىمنىڭ ىشىنەن ءۇش رومانىمدى بولە-جارا ايتقىم كەلە­دى. ونىڭ العاشقىسى – «ەسكى داپتەر شەرتكەن سىر»، وعان وتكەن عاسىردىڭ جيىر­ما­سىنشى، وتىزىنشى جىلدارىندا ەلى­مىزدە بولىپ وتكەن وقيعالار، قازان توڭ­كەرىسى، قازاق دالاسىنداعى وزگەرىس نىشاندارى، كەدەيلەرگە، ايەلدەرگە ەسە-تەڭدىك ءتيۋى، جەر-جەردە مەكتەپتەر اشىلۋى، شيەلەنىسكەن كۇرەس ۇستىندە جامال، شەگەباي، الدابەرگەن، كارىم سياقتى اسىل بوزداقتاردىڭ قىرشىنىنان قيىلىپ، مەرت بولعانى، اۋەل باستا حالىقتى باقىتقا جەت­كىزەمىز دەگەن ۇراندى بەتكە ۇستاپ كەلگەن كەڭەس ۇكىمەتى كەشىكپەي-اق قالىڭ ەلدى اشارشىلىققا ۇشىراتىپ قىرىپ تىنعانى وزەك بولدى. ەكىنشىسى – اتاقتى كومپوزيتور ەركەعالي راحماديەۆ تۋرالى «تۇلعا» اتتى رومان. وعان وتىزىنشى جىلدارداعى اشارشىلىقتان كەيىنگى حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، ونەرىمىز، ادەبيەتىمىز قالاي دامىعانى، احمەت جۇبانوۆ، شاكەن ايمانوۆ، مۇقان تولەباەۆ، قانابەك بايسەيىتوۆ، قۇرمانبەك جانداربەكوۆ، نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ءشامشى قالداياقوۆ سياقتى ونەر ساڭلاقتارىنىڭ ءومىرى وزەك بولدى. ءۇشىنشىسى – ۇلت مۇراتى جولىندا ايانباي كۇرەسۋمەن كەلە جاتقان، وسى كۇنگى ابىز تۇلعا، ەل اعاسى مىرزاتاي جول­داسبەكوۆ تۋرالى «تاڭعالامىن ءومىردىڭ عاجا­بىنا» اتتى قوس تومدىق رومان. بۇل سوڭ­عى ەكى شىعارما قىزمەتتى ءبىرجولا قويىپ، زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن جازىلدى.

مەن ءۇشىن قازىر زامانداستارىمنىڭ: «ەركەعاليدىڭ كومپوزيتور ەكەنىن ءبىلۋشى ەدىك، سونىمەن بىرگە ونىڭ ناعىز قوعام قايراتكەرى بولعانىن ءسىزدىڭ كىتابىڭىزدان وقىپ بىلدىك»، دەگەن نەمەسە سوڭعى قوس تومدىق رومانىم جونىندە: «عاجاپ كىتاپ، قىزىق وقىلادى، حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن تاعدىرشەشتى وقيعالارى، تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىنگى، سول تاۋەلسىزدىكتىڭ ءوزىنىڭ قالاي كەلگەنى، سودان كەيىنگى ءومىرىمىز دە قالتقىسىز، قاپىسىز باياندالادى، بۇل شىعارما – قازاق ادەبيەتىنىڭ كەزەكتى تابىسى»، دەگەن سياقتى سوزدەرىن ەستۋدەن ارتىق ماراپات، باقىت جوق.

 

اڭگىمەلەسكەن

قاراشاش توقسانباي،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ۇقساس جاڭالىقتار