ادەبيەت • 23 ناۋرىز، 2020

ورىنباي مەن اقان سەرىنىڭ ايتىسى

49 رەتكورسەتىلدى

بايشەشەكتىڭ باسى تولعان ۋاقىت. سىرلى تاۋ سىرىمبەتتىڭ تاۋ ەتەگىندەگى ات تۇياعى تيمەگەن، قاقالىپ وسكەن قالىڭ شالعىن، كوك مايسا تۇكتى كىلەمدەي جايقالىپ تۇر. قۇمدىكول جاقتان جانعا جايلى سالقىن سامال جەل ەسەدى. جەل جەلپىپ وتكەن سايىن اۋادا مىڭ سان ءشوپتىڭ، ءجۇز سان گۇلدىڭ تاناۋىڭدى جارار الۋان ءيىسى بۇرقىراپ، جۇماقتىڭ حوش يىسىندەي ادەمى لەپ ەسەدى.

تاۋ بوكتەرىنەن تاي جۇگىرتىم جەردە قولدىڭ سالاسىنداي ۇيىسا بىتكەن اق قايىڭداردىڭ ىعىنا تىگىلگەن، ات شاپتىرىم الاڭقايدا جالعىز ءوزى مەنمۇندالاپ تۇرعان ون ەكى قانات اق وردا قاراۋىلدىڭ يگى جاقسىسىمەن لىق تولعان. اجارلى اڭگىمەنى، اسەرلى ءاندى، ونەگەسى ومىرشەڭ ونەردى جات كورمەيتىن، زامانىندا تۋمىسىنان تالانتتى ادامداردى باعالاي بىلگەن اتاقتى شىڭعىس تورەنىڭ قۇت قونعان شاڭىراعى بۇل.

تاياۋدا قوعاداي قالىڭ التاي قارپىق ەلىن ارالاپ قايتقان ورىنباي اقىن قيانداعى جۇرتتىڭ قالىڭ ىشىنەن كورگەن نەبىر قىزىقتارىن مايىن تامىزىپ اڭگىمەلەپ وتىر ەدى. كوبەن بي باستاعان يگى جاقسىلار اقىننىڭ ءۋالى اۋزىنان شىققان تۇشىمدى اڭگىمەگە تەگىس قۇلاق تۇرگەن. كەنەت سىرتتان دابىرلاسقان داۋىس ەستىلدى.

– اقان كەلدى، اقان سەرى كەلدى! – دەگەن قۋانىشتى لەپ توڭىرەكتى تۇگەل كەرنەپ كەتكەندەي.

– ءاپ، بارەكەلدى! – دەستى وتىرعان جۇرت.

ورتا ءجۇزدىڭ ىشىندە الدىنا اقىن سالماعان ورىنباي مەن جاس پەرى اقان سەرىنىڭ ەل الدىندا ءسوز قاعىستىراتىن ءساتىن تاعاتى قالماي كۇتىپ جۇرگەن تالايلاردىڭ ايى وڭىنان تۋعانداي.

– بولدى قىزىق، – دەستى بىرەۋلەر.

– ورەكە، – دەدى ماقى تورە، – ءسوز ونەرى سۇيەگىڭە بىتكەن سۇڭعىلامىز ەدىڭ عوي. جاس ءدۇلدۇل اقاننىڭ داڭقى اسپانداپ كەلەدى. ءبىر سىناپ كورسەڭ قايتەدى؟

– انشەيىندە اتتىعا جول، اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن ورەكەڭ جاس بالادان جاسقانبايتىن شىعار، – دەپ اقسيا كۇلدى جاقىپ تورە.

سىرتتاعى ورىكپىگەن كوپ داۋىس اق ورداعا تاياعاندا ءسال سايابىر تاپقان. سالدەن سوڭ ماۋىتى شەكپەن جامىلعان، قياق مۇرتتى، قارا تورى كوركەم ءجۇزدى اقان سەرى كىرىپ كەلدى.

– تورگە شىق، سەرى، – دەدى توقسانباي بي، – ورىنباي اعاڭنىڭ سول تىزەسىن باسا وتىر.

اۋەلى قىمىز اكەلدى. بەتىندە توبىقتاي مايى جۇزگەن سارى قىمىزدى سەرى اسىقپاي، ادەپپەن تولعاي جۇتقان. ەجەلگى ءوزىنىڭ سىرباز قالپىمەن. توستاعاننان سىنىق ەلى عانا ءتۇسىرىپ. ءدال وسى ساتتە ورىنباي اقىن قىزىل تۇلكىنى ىلەتىن قىران بۇركىتشە وڭ يىعىن قومداپ، مالداس قۇرىپ وتىرعان ورنىندا بايىز تاپپاي قوزعالا بەرىپ ەدى.  اقان اعاسىنىڭ شابىت شاقىرعان، دەلەبەسى قوزعان ەمەۋرىنىن جازباي ءتۇسىندى. ءتۇسىندى دە ءسوزدى ءوزى باستاپ جىبەردى:

اسسالاۋماعالەيكۋم، ورەكەم-اي،

ءبىر ءوزى مىڭ كىسىلىك بەرەكەم-اي.

كەشەگى ءتانى، شىڭعىس زامانىندا،

ساۋىق-سايران قۇراتىن مەرەكەم-اي.

 

شاقىرىپ ءبىزدى بيلەر كەلسىن دەيدى،

توي-دۋمان، تاماشانى كورسىن دەيدى.

كوپ ءجۇرىپ، كوپتى كورگەن اقىن ەدى،

باياعى جۇرىسىمەن جەلسىن دەيدى.

ورىنباي اقىننىڭ كوزى اقان سەرىنىڭ ۇستىنە جەلبەگەي جامىلعان ماۋىتى شاپانىنا تۇسكەن. كەڭ پىشىلگەن، ەتەك-جەڭى مول شاپان ەكەن. قاي جەردەن قاپىسىن تابامىن دەپ وتىرعان قارت اقىن جوپەلدەمەدە ءسوز ساباقتاعان:

ۇستىڭدەگى شاپانىڭ سالبىراعان،

اكەڭنىڭ كيىمىندەي قولبىراعان.

ءار زاماننىڭ كيىمى باسقا-باسقا،

بۇل كيىم جاراسپايدى ءىنىم ساعان.

بۇل سوزگە اقان توسىلعان جوق. اعاسىنىڭ ايتقان سىنىنا تابان اۋزىندا جاۋاپ بەردى:

اقان دا ءسوز تابادى اعاسىنا،

زەر سالار اعاسىنىڭ باعاسىنا.

باياعى اتا-باباڭ كيىم كيگەن،

ميراس بوپ قالماي ما ەكەن بالاسىنا.

ەندى ورىنباي توسىلىپ قالدى. ەل ىشىندە اتى جاڭا عانا شىعىپ كەلە جاتقان اقاننان مۇنداي الىمدى، العىر ءسوز كۇتپەگەن.

«اياق الىسى جامان ەمەس ەكەن» دەپ ويلادى ورىنباي اقىن. ءوزىنىڭ العاشقى توسىلۋى. ەندى قامشى تيگەن تۇلپارداي شيرىعىپ، تۇلا بويى شابىت وتىنان شامىرقانا شيرىعىپ كەتكەن اقىن دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ، ىڭعايلانا بەرگەندە اس اكەلە جاتىر دەگەن ءسوز كيىپ كەتتى. اس ۇستىندە ايتىس-تارتىسقا ورىن جوق. ءارى تورەنىڭ شاڭىراعىندا. الەڭكەدەي جالانعان جاس جىگىتتەر جەز شىلاپشىن اكەلىپ، قول جۋىلدى. ەكى كىسى ەكى جاعىنان ۇستاپ ازەر كوتەرەتىن استاۋ-استاۋ اس تارتىلدى. جەڭدى بىلەكتەي قوس قازى، تۋىرىلىپ جاتقان جال-جايا. اس بەيبىت، ءۇنسىز ءىشىلدى. استان سوڭ ءدام قايىرىلىپ، جينالعان كوپ مامىراجاي كەيىپكە ەنگەن. وسى ساتتە ماناعى كەتكەن ەسەسىن قايتارۋدى ويلاعان ورىنباي اقاندى تاعى ءبىر ءىلىپ ءتۇستى:

دارەتسىز نەگە كەرەك قولدى جۋىپ،

جاسىڭنان زەرەك ەدىڭ دىنگە جۋىق.

اقانجان، مەن وزىڭنەن ءبىر سۇرايىن،

باس ساجدەگە ءتيدى مە، ءوزىڭ تۋىپ.

سول ساتتە اقان بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:

حاقتىعىن ءدىن يسلامنىڭ بىلگەن شىعار،

حاقتىقتا كوڭىل ءجىبىپ، يگەن شىعار.

ورەكە، ءسىز سۇرادىڭ، مەن ايتايىن،

ينشاللا باس ساجدەگە تيگەن شىعار.

اقاننىڭ سوزىنە قاناعاتتانباعان ورىنباي اقىن ءۋاجىن ورىستەتە ءتۇستى:

بۇعان دەيىن مەن ونى بىلگەنىم جوق،

ول جاعىنا كوڭىلدى بولگەنىم جوق.

باس ساجدەگە ءتيدى دەپ سەن ايتاسىڭ،

مەن ونى ءوز كوزىممەن كورگەنىم جوق.

ءدىني وقۋى مول اقان بۇل تاقىرىپقا كەلگەندە سۋدا جۇزگەن بالىقتاي ەركىن ەدى:

جاقسىلار جالعان ءسوزدى دۇرىس دەمەس،

ءوز اعاممەن ايتىسىپ قىلمان ەگەس.

ءبىر اللا ءىش پەن تىستى ءوزى بىلەر،

پەندەنىڭ كورمەكتىگى داركەر ەمەس.

بۇل كەز ورىنباي اقىننىڭ بالاسى ومار ۇيلەنگەن ۋاقىت ەكەن. ارنايى ناماحرام تىگىلىپتى. جاستاردى ءبىر كورىپ قايتپاققا بەكىنگەن ورىنباي اقىن ناماحرامنىڭ ىشىنە ءبىر كىرىپ شىققان. قارت اقىننىڭ بۇل قادامىن سەرىنىڭ وتكىر كوزى شالىپ قالدى:

ورەكە، ءسىز ءبىر قايىق، ءبىز ءبىر كەمە،

ءجونى كەلگەن بۇل ءسوزدى ايتتىڭ دەمە،

ءدىن كۇتىپ، يشان بارعان ادام ەدىڭ،

ناماحرامنىڭ ىشىنە باردىڭ نەگە؟

ورىنباي دا قاراپ قالعان جوق. قارىمتا ءسوزىن قايىردى:

اقانجان، كۇش اتتىدا، ءسوز مالدى دا،

مۇنداي قاسيەت بولمايدى جوق-جارلىدا.

پارىز، ءۋاجىپ، سۇننەتى ءتامام قىلىپ،

جالعىز-اق ناماھرام دەگەن ءسوز قالدى ما.

 

اقىلمەن ءىس جاساپتى ادام اتا،

ءبىر اللادان باسقادا كوپ قوي قاتا،

ءبىر عالىم ناماحرامدى راس دەدى،

بەرەيىن دەپ بالالارعا تىلەك-باتا.

سول ساتتە اقان سەرى ج ۇلىپ العانداي اعاسىنا بىلاي دەپ جاۋاپ قاتتى:

ەي، ورەكە، ادەتتەن ءسىز تاپتىڭىز با،

ۇلكەن بوپ ار-ۇياتتان قالدىڭىز با.

توردەگى ءوز ورنىڭدا شاقىرعاندا،

كەلمەي مە ەكەن بالالار الدىڭىزعا.

سول ساتتە ورىنباي ج ۇلىپ العانداي بىلاي دەيدى:

ولەڭنەن قالعان ەمەس وتاعاسىڭ،

بەرەدى جاستارعا ءالى سىباعاسىن.

جاس بۇركىت شىر اينالىپ ۇشا بەرسە،

كيگىزىپ قويارمىز ءبىز توماعاسىن.

كيىز ءۇيدىڭ ىشىندە قوس اقىننىڭ ءسوز سايىسىنا رازى بولىپ وتىرعان قالىڭ توپ ورەكەڭنىڭ تاۋىپ ايتقان سوزىنە دۋ ەتە تۇسەدى. اسىرەسە، ولارعا جاس بۇركىتتىڭ توماعاسىن كيگىزىپ قويامىز دەگەن ءسوزى ۇناعان.  اقان سەرى دە قاراپ قالمادى. اعاسىنىڭ ۋاجىنە وراي بىلاي دەدى:

قالماپتى ولەڭنەن راس وتاعاسىڭ،

جاستارعا بەرىپ جاتىر سىباعاسىن.

كارى بۇركىت قونا الماي جەرگە قايتا،

ءبىز داعى سىپىرماسپىز توماعاسىن.

تالاي جىر دوداسىن كورگەن، وڭشەڭ ورەن جۇيرىكپەن ءسوز قاعىستىرعان شىن تۇلپار ورىنباي وكشەسىن باسىپ كەلە جاتقان جاس تالاپ اقان سەرىنىڭ قابىلەت-قارىمىنا قاتتى ءتانتى:

اقانجان اقىن بولعان جان ەكەن عوي،

سالماقتاپ ءسوز كوتەرەر نار ەكەن عوي.

جاۋابىڭ، ايتقان ءسوزىڭ ءبارى دۇرىس،

ات تۇياعىن باسار تاي بار ەكەن عوي،–دەپتى.

سول ساتتە اقان دا ونەرىن باعالاي بىلگەن ءسوز زەرگەرىنە ىنىلىك ءىلتيپات-لەبىزىن بىلدىرسە كەرەك:

سىزدەرگە بىزدەي ءىنى جار بولارمىز،

قالايشا كەمەڭگەرمەن پار بولامىز.

باسىڭ بۇلبۇل، اياعىڭ ءدۇلد ۇلىم-اي،

سىزگە دە ءالى-اق ءبىر كۇن زار بولارمىز.

ورىنباي اقىن ەندىگى ارادا ىنىسىمەن ايتىسۋدى ارتىق كورەدى. كوكىرەگىنەن كوركەم ءسوز ولەڭ بولىپ ءورىلىپ قۇيىلىپ تۇرعان ىنىسىنە بىلاي دەپ باتا بەرسە كەرەك.

ەرتەدەن ەلگە ءمالىم ورىنبايمىن،

كەڭ سابانىڭ سارقىلماس قورىندايمىن.

الدىڭنان جارىلقاسىن اقانجانىم،

جاس تۇلپار شابىسىڭدى مويىندايمىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار