ادەبيەت • 22 ناۋرىز، 2020

قارتقوجا كىم بولعان؟

408 رەتكورسەتىلدى

كۇن وتكەن سايىن كوڭىلدەگى كوپ سۋرەتتىڭ كومەسكى تارتىپ، عاسىر تۋدىرعان ساتتەردىڭ، وقيعالاردىڭ كۇنگەيى مەن كولەڭكەسى ارالاسىپ كەتەدى. بىراق تاسقا باسىلعان تاڭبالى وقيعانىڭ تاعدىرى دا، تالايى دا بولەك. قيان-كەسكى ءومىر، ءداۋىردىڭ جان الىسىپ، جان بەرىسكەن قيلى كەزەڭى تۋىندىگەر قالامىنداعى كيە ارقىلى كوركەمدىك كەڭىستىگىنە شىعىپ، تۇبىندەگى شىندىق شىڭىراۋدان بولسا دا شىرقىراپ تۇرادى. ادەبيەتتەگى «جازۋشى ءوزىن جازۋى كەرەك» دەگەن ۇلى ۇستانىم ءسوز ونەرى دەرتكە بالانعان ۋاقىتتان بەرى ۇلت تاريحناماسىندا، ادەبيەتىندە جاساپ كەلەدى.

وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى جازىلعان جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «قارتقوجا» رومانىن وقىرماننىڭ ءبارى بىلەدى. «ۇمىتپاسام، بۇدان تابانداتقان 14-15 جىلدار بۇرىن بولسا كەرەك: قارجاسبايدىڭ اڭىراعان قوناق ۇيىندە جيىرماعا تارتا بالانى القا-قوتان وتىرعىزىپ، ءماجيت قوجانىڭ ازان-قازان قىپ وقىتىپ جاتاتىنى. و كەز مەكالايدىڭ اۋزىنان جالىن شىعىپ تۇرعان شاعى ەدى...» دەپ باستالاتىن تاعدىرلى تۋىندىنىڭ باس كەيىپكەرى قارتقوجا كىم؟!. قالىپتاسقان ادەبي ءداستۇر بويىنشا جازۋشى ءوز باسىنان وتكەن وقيعانى ءارتۇرلى تاعدىر يەلەرىنىڭ ومىرناماسىمەن قابىستىرىپ، جيىنتىق بەينە جاساپ شىعۋى دا مۇمكىن. سەبەبى، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ بالالىق ءداۋىرى كەدەيلەردىڭ جانشىلىپ، ادىلەتسىزدىك، تەپەرىش كورگەن كەزەڭى ەدى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا دا بۇل قاسىرەت ەسەلەنىپ، دەگدارلاردى وققا بايلادى، وتقا يتەردى. جازۋشى قارتقوجانىڭ ءوزى كورگەن بەينەسىن «سو كەزدە قوجادان تالاي بالا وقيدى. سول بالالاردىڭ ىشىندە بوساعا جاقتا استىندا ءبىر جاپىراق تاي تەرى، مۇرنىن قوس-قوستان تارتىپ، قوجاسىنىڭ اق ساباۋىنا قاراي ءتۇسىپ، شيگە شانىشقان ءبىر جاپىراق قاعازىنا ءۇڭىلىپ، قۇنىسىپ، ءبىر بالا وتىراتىن ەدى. جاسى 10-11 شاماسى بولار ما ەكەن، قالاي... ەكى جەڭى دە ساۋىس، بەتىنىڭ ءبىر جاعى دا ساتپاق، كوزىنىڭ بىلشىعى دا ءجوندى تازارمايدى. سو بالانىڭ قاق-سوقپەن ءىسى جوق، موماقان، اڭقاۋ، كوزى باجىرايىپ، اۋزىن اشىپ، مۇرنى قوڭقيىپ وتىرعانى. جاسىندا بولپيعان، سۇيكىمدى ءبىر بالا بولادى عوي، تاپ سول بالا وسى ەدى...» دەپ سۋرەتتەيدى. «جۇمان – از، ناشار اتانىڭ تۇقىمى. جۇمان دەگەنىم الگى قارتقوجانىڭ اكەسى» دەيدى سۋرەتكەر. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ قارتقوجانىڭ بەينەسى ارقىلى سول كەزدەگى كەدەيلەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، زامانا كەلبەتىن بەرەدى. ال قارتقوجانىڭ ومىردە بولعان ادام ەكەنىن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قىزى، تالاي تاۋقىمەتتى كوزىمەن كورگەن ارداقتى تۇلعا گۇلنار دۋلاتوۆا «تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقاندار» دەگەن ماقالاسىندا جازادى. اكەسى مىرجاقىپتىڭ ماكسيم گوركيدىڭ جۇبايى، «قىزىل كرەست» قوعامىنىڭ جەتەكشىسى ەكاتەرينا پەشكوۆاعا ءوتىنىش جولداپ، ايداۋدا ءجۇرىپ اۋرۋعا شالدىققانىن ايتىپ حات جازعانىن ايتا كەلە، گۇلنار مىرجاقىپقىزى «تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقاندار» ماقالاسىندا: «ە.پ.پەشكوۆا ارىزىن اياقسىز قالدىرماي، پاپامنىڭ تىلەگىن ورىندادى، ءسويتىپ اقتەڭىز-بالتىق كانالىنىڭ بويىنداعى كارەليا رەسپۋبليكاسىنا قاراستى سوسنوۆەتس ستانتسياسىنا تاياۋ پوسەلكەگە اۋىستىرىپتى، ونىمەن بىرگە جۇبايىمەن جولىعۋعا جول اشىپتى. ە.پ.پەشكوۆادان حابار الىسىمەن، پاپامنان: «گايا، تەز كەلىپ جەت، ءبارىڭدى ءسۇيدىم. مىرجاقىپ» دەگەن تەلەگرامما الدىق. سونداعى قۋانعانىمىزدى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن، اكەمنىڭ ءوزىن كورگەندەي بولدىم. وسىدان كەيىن مامام وزىمەن بىرگە كانيكۋلدا جۇرگەن توعىز جاسار ۇلى الىبەكتى الىپ كەتۋگە ۇيعاردى. سول كۇننەن باستاپ جينالا باستادىق. پاپاما قاجەت دەگەن كيىم-كەشەگىن، ازىق-ت ۇلىكتى ازىرلەۋگە ءبارىمىز جابىلا كىرىستىك. ءوزىم قىزمەت ىستەپ جۇرگەن تۇركسىب تەمىرجول باسقارماسىنان جىلىنا ءبىر رەت ءتيىستى قالاعان قالاعا بارىپ قايتۋعا بەرىلەتىن تەگىن بيلەتىن جازدىرىپ الدىم (بۇرىن ءۇي مۇشەلەرىنە دە بەرىلەتىن)، بۇل دا سەبىن تيگىزگەن جەڭىلدىكتىڭ ۇلكەنى ەدى. قوشتاسىپ شىعارىپ سالۋعا تۋىستار، اكە-شەشەمنىڭ جولداستارى جيىلىپ ماماما ءسات-ساپار تىلەپ، پاپاما سالەمدەرىن ايتقان ەدى. ەرتەدەن كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا جاقىندار قاراپ قالماي سالەمدەمە، جاردەم كورسەتىپ جىبەرەتىنى بولماي ما، سونداي جاناشىر، تىلەكتەس كىسىلەردىڭ ەسىمىن اتاماۋعا بولمايدى، ولار: «قازاقستان» باسپاسىندا (كازيزدات) بىرگە جۇمىس اتقاراتىن رەداكتور قارتقوجا توعامباەۆ پەن جازۋشى الىبەك قوڭىراتباەۆتار، تاعى باسقالار ماماما كونۆەرت تابىس ەتتى. توبىمىزبەن جولاۋشىلاردى ماسكەۋ پويىزىنا وتىرعىزىپ جونەلتتىك...» دەپ، ءوز كوزىمەن كورگەن ەستەلىكتى باياندايدى.

گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ بۇل دەرەگىنەن «ەكى جەڭى دە ساۋىس، بەتىنىڭ ءبىر جاعى دا ساتپاق، كوزىنىڭ بىلشىعى دا ءجوندى تازارمايتىن» ادەبي كەيىپكەر قارتقوجا – كەيىنگى قارتقوجا توعامباەۆتىڭ زيالى، ۇلتشىل ازامات بولعانىن كورۋگە بولادى. سونداي-اق، اۆتور وسى ماقالاسىندا مىرجاقىپتىڭ الىبەك دەگەن ۇلى مەزگىلسىز دۇنيە سالعاندا، كەلىپ، جەرلەۋگە قاتىسقان بىرقاتار كىسىلەرمەن بىرگە احمەت بايتۇرسىنوۆ، ەلدەس وماروۆ، الىبەك قوڭىراتباەۆ، قارتقوجا توعامباەۆتىڭ بولعانىن دا جازادى. بۇل جازباسىندا گۇلنار مىرجاقىپقىزى قارتقوجانى مىرجاقىپتىڭ ۇزەڭگىلەس دوسى رەتىندە كورسەتەدى. 1935 جىلى مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ قايتىس بولعان قارالى حابارى كەلگەندە دە ارىستى جوقتاعان كىسىلەردىڭ ىشىنەن قارتقوجانىڭ تۇلعاسى تاعى دا ايقىن كورىنەدى. جالپى، قارتقوجانىڭ كىسىلىك كەلبەتى گۇلنار دۋلاتوۆانىڭ الاش ارىستارىنىڭ تاعدىرىن جىرلايتىن «شىندىق شىراعى» كىتابىندا جان-جاقتى باياندالادى. سونداي-اق، گۇلنار مىرجاقىپقىزى «جان دوسىم شايدا» دەگەن ماقالاسىن: «شايدا توعامباەۆامەن 1937 جىلدان بەرى كورىسپەي، امالسىز كوز جازىپ قالعانىمىزعا قىرىق جىلدان اسىپتى. 1989 جىلدىڭ كۇزىندە «جالىن» رەداكتسياسىندا وتكەن كەزدەسۋدە شايدا مەنى كورىپ، بىردەن تانىپ ۇيىرىلە كەتتى. العاشقىدا ەسىمە تۇسىرە الماي اۋرە بولدىم، سويتسەم، ءوزىمىزدىڭ قارتقوجانىڭ شايداسى بولىپ شىقتى...» دەپ باستايدى. بۇدان كەيىن اۆتور قارتقوجا تۋرالى ەستەلىكتى شايدا توعامباەۆانىڭ اتىنان باياندايدى. «بىزگە اۋىر تيگەنى – 1928 جىل، «بايسىڭ» دەپ مال-مۇلكىمىزدى كامپەسكەلەپ، ەلدەن شىعارىپ تورعايعا جەر اۋداردى. تۇراقتاعان جەرىمىز اتاقتى شاقشاق جانىبەك باتىردىڭ ۇرپاقتارى، بەلگىلى احمەت ءبىرىمجانوۆتاردىڭ اۋىلى. ول جەردە 1932 جىلعا دەيىن تۇردىق. ايداۋدان ءبىز 1932 جىلدىڭ سوڭىندا الماتىعا كەلىپ تۇردىق، سول جىلى قارتقوجا توعامباەۆقا تۇرمىسقا شىقتىم، ايتتىرىپ قۇدالىققا جۇرگەن سەيدىل تالجانوۆ ەدى» دەيدى جاقسىنىڭ جارى. جانە قارتقوجا توعامباەۆ تا زەردەلى، زيالى بولعانى، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتارمەن تانىس-دوس بولعانى سەبەپتى، ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قۇربانى بولعان تۇلعا. بۇعان ءبىرىنشى دالەل – شايدا توعامباەۆانىڭ ەستەلىگى. ء«بىر كۇنى باياناۋىلدان قارتقوجانىڭ جەرلەسى اقىن يسا بايزاقوۆ كەلىپ، قارتقوجا ەكەۋى وڭاشا وتىرىپ، ۇزاق اڭگىمەلەسىپ كەتتى. يسا بىزگە ءجيى كەلەتىن، وعان ءمان بەرمەيتىنبىز، وسى جولى يسا ۇيدەن شىعىپ كەتكەن سوڭ قارتقوجادان: «سونشا ۇزاق نە سويلەدىڭدەر؟» – دەپ سۇرادىم. قارتقوجا يسانىڭ ايتقانىن بىلاي ايتقان ەدى: «قارتقوجا سەن قاراپ جۇرمەي بايدىڭ قىزىنا ۇيلەندىڭ، ونىڭ ۇستىنە وڭكەي اتىشۋلى ۇلتشىلدارمەن ارالاسىپ جۇرەسىڭ، ءوزىڭ كەدەيدەن شىققان سورلىسىڭ. احمەت، دارىعۇل، ەلدەس، مۇحتاردىڭ قىرسىعى ساعان تيمەي قالمايدى، ءالى سوتتالاسىڭ»، – دەپ ايتىپ كەتتى. سوزىنە قاراعاندا مەنى تورلاپ جۇرگەن كورىنەدى. كىم ءبىلسىن، سولاي ما، الدە جوق پا؟» دەگەن شايدا توعامباەۆا كوپ ۇزاماي اعاسى قاسىمبەك پەن جارى قارتقوجانىڭ نكۆد-نىڭ قارماعىنا ءىلىنىپ كەتە بارعانىن ايتادى. ال ەكىنشى دالەلدى گۇلنار دۋلاتوۆا كەلتىرەدى. اۆتوردىڭ «شايدا ارامىزدان 17.V.1992 جىلى كەتتى. قارتقوجا جازىقسىز 1937 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ، اتىلىپ كەتكەن كىسى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اعامىزدىڭ: «قارتقوجا» رومانى ارقىلى تاريحتا ماڭگى اتىن قالدىرعانى ءبارىمىزدى قۋانتادى. توعامباەۆ اۋلەتىنەن قالعان بالالارى: شولپان، تولەش، سۇيكىمدى كەلىندەرى بالتاش، نەمەرەلەرى جانسايالار اتا-انا ءداستۇرىن جالعاستىرار دەگىم كەلەدى» دەگەن سوزدەرىندە دە كۇمان جوق. ال قارتقوجانىڭ تابيعاتىن، بولمىسىن جارى «قارتقوجا پايعامبارداي تازا، وتە مەيىرىمدى – جەتىمدەردى وقۋعا ءتۇسىرىپ اسىرايتىن، بارىنشا اقكوڭىل، جۇرتقا سەنگىش اڭقاۋلىعى دا بولاتىن» دەپ سۋرەتتەيدى.

قارتقوجا توعامباەۆ الاش ارىستارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى، مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، حايرەتدين بولعانباەۆتارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان. سونىمەن قاتار، قارتقوجانىڭ شاڭىراعىندا قانابەك بايسەيىتوۆ، كۇلاش بايسەيىتوۆا، ماناربەك ەرجانوۆ، جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ سىندى اتاقتى ونەر ادامدارىنىڭ بولعانى جايلى دا دەرەكتەر بار. سونىمەن قاتار، عالىم-سىنشى سەرىك قيراباەۆ تا قارتقوجا تۋرالى دەرەكتەردى ءوزىنىڭ «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ» دەگەن كىتابىندا العا تارتادى. عالىمنىڭ «قارتقوجا – ومىردە بولعان، رومانعا نەگىز بولعان وقيعالاردىڭ ءبىرازىن باسىنان كەشىرگەن ادام. جۇسىپبەكتىڭ جەرلەسى، بەلگىلى جازۋشى زەيتىن اقىشەۆتىڭ ايتۋىنشا، قارتقوجا جانان ۇلى توعانباەۆ 1895 جىلى تۋىپ، 1938 جىلى ستاليندىك رەپرەسسياعا ۇشىراعان. ء«وز باسىم ول كىسىنى جاقسى بىلەمىن، – دەيتىن زەيتىن. – ونىڭ اتىن اتاماي، قارتاعا دەيتىن ەدىك. ول ءوزىنىڭ الدىنان ساباق العان بىزدەرگە عانا ەمەس، ونى بىلگەن الەۋمەتتىڭ بارىنە قادىرلى، بارىنە سىيلى ادام ەدى. جەتى اتاسىنان بەرى شىر بىتپەگەن تاقىر كەدەي بولاتىن...» دەگەن دەرەگى دە نەگىزسىز ەمەس. ال «قارتقوجا» رومانىنىڭ «بەت تۇزەلدى» دەگەن تاراۋىندا «سول جىلى سۇلتانماحمۇت دەگەن جاس اقىن سەمەيدەن اۋىرىپ، ەلىنە كەلگەن. قارتقوجا ماحمۇتتى بىلەتىن. ول اق جۇرەك، كەدەيشىل، جالىندى جاس اقىن بولاتىن...» دەگەن سۋرەت بار. ءسويتىپ قارتقوجانىڭ سۇلتانماحمۇتتىڭ كوڭىلىن سۇراي بارعانى جازىلادى. بۇل دەرەكتى بەلگىلى اقىن ديحان ابىلەۆتىڭ «جۇسىپبەك اعا» دەگەن ەستەلىك اڭگىمەسىندەگى: «روماننىڭ اتىن ەستىگەن ماعاز اعانىڭ «الگى... ەرتەدەگى قارتقوجاق باتىر ما ونىڭ؟ – دەگەن سۇراعىنا جۇسىپبەك: – ەرتەدەگى قارتقوجاق ەمەس، ماعا. بۇگىنگى جۇمان اقساقالدىڭ بالاسى – قارتقوجا. بىلەسىز، ءوزىڭىزدىڭ قارتقوجاڭىز، – دەپ جاۋاپ قايىرادى دا، «سونى رومان ەتپەكسىڭ بە؟ – دەگەن ماعازدىڭ تاڭىرقاعان سۇراعىنا بىلايشا تۇسىنىك بەرەدى: «يا، ماعا! گاپ، مىنە، ءسىزدىڭ وسى تاڭدانۋىڭىزدا. تاسقا ىلعي قىنا شىعا بەرمەي، شىنار شىعارۋىمىز دا كەرەك. كەشەگى ءومىر شيىرىنان بۇگىنگى ءومىر تۋادى. «قارتقوجا» تۋادى... 1916 جىلعى كوتەرىلىس ەسىڭىزدە مە؟ الاباس تاۋىنداعى كوتەرىلىس... سوندا كوتەرىلىسشىلەر ىشىندە كوتەرىلىستىڭ ءمانىن ءالى ءتۇسىنىپ تە بولماعان، بوساڭ، مومىن، ۋىز جىگىت قارتقوجا، كوتەرىلىسشىلەر تاراي باستاعاندا، سالى سۋعا كەتىپ، ارىق تورى بايتالىنا سولبىرايىپ ءمىنىپ، سولعىن تەبىنىپ، ۇيىنە قايتىپ بارا جاتقان قارتقوجا 1920 جىلى اپرەل ايىندا سۇلتانماحمۇتتىڭ كوڭىلىن سۇراي بارادى. سوندا ورىسشا وقۋعا سۇلتانماحمۇتقا ۋادە بەرەدى. ارتىنان قارتقوجا ومبىعا وقۋعا كەتىپتى. رابفاكقا ءتۇسىپتى. ەندى سونىڭ بىلايعى جايىن ءسوز ەتپەكپىن» دەگەن ەستەلىك تە قارتقوجانىڭ بولمىسىن اشا تۇسەدى. (سەرىك قيراباەۆتىڭ «ۇلكەن پروزانىڭ تۇڭعىشى» دەگەن ماقالاسىنان الىندى).

سوندىقتان دا الاش ارىستارىنىڭ قاتارىندا قارتقوجا توعامباەۆتىڭ اتا اتالۋى دا زاڭدىلىق. سەبەبى، كەشەگى زاماننىڭ سۋرەتى، ءداۋىردىڭ مۇڭى قارتقوجانىڭ بەينەسىندە تۇنىپ تۇر.

 

جامبىل وبلىسى

 

 

   

 

سوڭعى جاڭالىقتار

بەنزين باعاسى ارزاندادى

ەكونوميكا • كەشە

14 وتباسىعا قول ۇشىن سوزدى

قازاقستان • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار