– ۆيتالي سەرگەەۆيچ, قاڭتاردىڭ سوڭىنداعى باستى جاڭالىق – جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمى. ءسىز ءۇشىن بۇل قۇجاتتاعى ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەر قانداي؟
– مەن مۇنى مەملەكەتتىڭ جاڭا «وپەراتسيالىق جۇيەسى» دەپ اتار ەدىم. ەگەر زاڭدار كۇندەلىكتى قولدانىلاتىن قۇرالدار بولسا, كونستيتۋتسيا – بۇكىل جۇيەنىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن ايقىندايتىن وزەك. شەشىمدى كىم قابىلدايدى, قۇقىق قالاي قورعالادى, بيلىكتى تەرىس پايدالانۋعا توسقاۋىل قاي جەردە, قانداي قۇندىلىقتار باستى باعدار رەتىندە الىنادى – مۇنىڭ ءبارى كونستيتۋتسيادا بەكىتىلەدى.
وسى تۇرعىدان العاندا بىرنەشە ىرگەلى جاڭالىق بار.
بىرىنشىدەن, قۇندىلىقتىق باعدار ايقىندالىپ وتىر. كىرىسپە مەن العاشقى باپتار «ادىلەتتى قازاقستان» يدەياسىن, «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن جانە ۇلى دالا تاريحي ساباقتاستىعىن مەملەكەتتىڭ يدەولوگيالىق تىرەگى رەتىندە بەكىتەدى. قازاقستان تاريحى كەڭەستىك كەزەڭمەن شەكتەلمەيتىنى, تامىرى تەرەڭدە جاتقانى, ال ەلدىڭ ءوزى ايماقتىق وركەنيەتتىك ءرول اتقاراتىن ورتا دەرجاۆا ەكەنى ناقتى كورسەتىلەدى.
ەكىنشىدەن, تۇراقتىلىقتىڭ مىزعىماس نەگىزدەرى ايقىندالدى. ەگەمەندىك, تاۋەلسىزدىك, ۋنيتارلىق قۇرىلىم, اۋماقتىق تۇتاستىق پەن باسقارۋ نىسانى وزگەرمەيتىن قاعيداتتار رەتىندە بەكىتىلەدى. قازىرگى گەوساياسي قۇبىلمالى جاعدايدا بۇل اسا ماڭىزدى.
ۇشىنشىدەن, پارلامەنت رەفورماسى. ءبىر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي زاڭ شىعارۋ بيلىگىنىڭ بىردەن-ءبىر جوعارى وكىلدى ورگانى رەتىندە ۇسىنىلىپ وتىر. 145 دەپۋتات ءبىرتۇتاس ۇلتتىق وكرۋگ بويىنشا سايلانادى. بۇل اتاۋدى اۋىستىرۋ ەمەس, جاۋاپكەرشىلىكتى ناقتىلايتىن, شەشىم قابىلداۋدى جەدەلدەتەتىن تۇبەگەيلى وزگەرىس. قوعام ءۇشىن دە ءبارى انىق بولادى: زاڭدى كىم قابىلدادى, ساپاسىنا كىم جاۋاپ بەرەدى.
– قۇرىلتاي ينستيتۋتىنىڭ ءمانى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– قۇرىلتاي – حالىققا جاقىن ۇعىم. ول تاريحي تۇرعىدان دا, سانا دەڭگەيىندە دە تاعدىرلى شەشىمدەردى كوپ بولىپ تالقىلاۋ داستۇرىمەن ساباقتاس. وسى ارقىلى زاماناۋي پارلامەنتاريزم مەن ۇلتتىق تاريحي تاجىريبە ۇشتاسىپ, بيلىكتىڭ زاڭدىلىعى مەن قوعام الدىنداعى بەدەلى كۇشەيەدى.
– جوبادا ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمىن ەنگىزۋ دە ۇسىنىلىپ وتىر. مۇنىڭ قاجەتتىلىگى قانداي؟
– بۇل – باسقارۋ جۇيەسىن تۇراقتاندىراتىن تەتىك. ۆيتسە-پرەزيدەنت بيلىك يەرارحياسىن ناقتىلاپ, پرەزيدەنتتىڭ كۇندەلىكتى باسقارۋ جۇكتەمەسىن ازايتادى. سونىمەن قاتار بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى ۇيلەسىمدى قامتاماسىز ەتەدى. ونىڭ حالىقارالىق كەلىسسوزدەرگە قاتىسۋى, قۇرىلتايمەن ءوزارا ءىس-قيمىلى, قوعامدىق-ساياسي جانە گۋمانيتارلىق سالالارداعى جۇمىسى جۇيەنى بولجامدى ءارى ورنىقتى ەتەدى. بۇل پرەزيدەنتتىك مودەلدى ساقتاي وتىرىپ, ارتىق تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قورعاۋ تۇرعىسىنان جاڭا كونستيتۋتسيا قانداي مۇمكىندىكتەر بەرەدى؟
– مۇندا دەكلاراتسيادان گورى ناقتى تەتىكتەر ماڭىزدى. جاڭا كونستيتۋتسيا قۇقىقتاردى جاي جاريالاپ قانا قويماي, ولاردى قورعاۋدىڭ ىشكى مەحانيزمدەرىن ەنگىزەدى.
ەڭ الدىمەن, تسيفرلى داۋىردەگى قۇقىقتار. جەكە دەرەكتەردى قورعاۋ كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيگە كوتەرىلىپ وتىر. بۇرىن قۇپيالىلىق دەگەندە ءۇي مەن حات-حابار ايتىلسا, قازىر دەرەك پەن تسيفرلىق بولمىس الدىڭعى ورىنعا شىقتى. بۇل – وتە وزەكتى نورما.
ەكىنشىدەن, پروتسەدۋرالىق كەپىلدىكتەر ناقتىلانادى. قۇقىقتى شەكتەۋ ءتارتىبى ايقىنىراق جازىلادى, بۇل ەركىن بۇرمالاۋعا جول بەرمەيدى.
ۇشىنشىدەن, ساياسي سەبەپپەن شەكتەۋگە قارسى «قىزىل سىزىقتار» كۇشەيتىلەدى. قانداي قۇقىقتار ەش جاعدايدا شەكتەلمەيتىنى ناقتى كورسەتىلەدى. بۇل قوعام ءۇشىن دە, قۇقىق قولدانۋ ءۇشىن دە انىقتىق بەرەدى.
تورتىنشىدەن, قازاقستاننىڭ حالىق كەڭەسى. بۇل – ەستيتىن مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزى. قوعامدىق ديالوگ مىندەتكە اينالادى. حالىق كەڭەسى زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋ, رەفەرەندۋم باستامالاۋ قۇقىعىنا يە بولادى. ياعني ازاماتتىق سۇرانىس زاڭعا دەيىن جەتەتىن ناقتى جول قالىپتاسادى.
– پرەزيدەنتتىڭ كونستيتۋتسيانى وزگەرتۋ جونىندەگى شەشىمىن قانشالىقتى دەر كەزىندە قابىلدانعان دەپ سانايسىز؟
– وتە دەر كەزىندە. الەم قازىر جاھاندىق باسقارۋ داعدارىسىنا كىردى. حالىقارالىق قۇقىق السىرەپ, سەنىم ازايدى, كۇش قولدانۋ قالىپتى قۇرالعا اينالىپ بارادى. مۇنداي جاعدايدا ورتا دەرجاۆالار ءوز سۋبەكتىلىگىن ساقتاۋ ءۇشىن ىشكى باسقارۋدى كۇشەيتۋى ءتيىس.
قازاقستان گەوساياسي توعىستا ورنالاسقان. وسالدىق تا بار, مۇمكىندىك تە بار. دۇرىس باسقارۋ بولسا, بۇل باسەكەلىك ارتىقشىلىققا اينالادى. كونستيتۋتسيالىق رەفورما – ەلدىڭ باسقارۋ جۇيەسىن وسى جاڭا الەمگە بەيىمدەۋ تالپىنىسى.
– جۋىردا بانك سەكتورىنا قاتىستى داۋ قوعامدا قىزۋ تالقىلاندى. پرەزيدەنتتىڭ قارجىلىق اشىقتىق پەن حالىقارالىق بەدەلدى قورعاۋعا باعىتتالعان ۇستانىمىن قالاي باعالايسىز؟
– بۇل وتە ماڭىزدى ۇستانىم. اشىق ەكونوميكا ءۇشىن سانكتسيالىق تاۋەكەلدەر بانكتەرگە ەمەس, قاراپايىم ازاماتتارعا سوققى بولىپ تيەدى. سوندىقتان ۇلتتىق مۇددە مەن حالىقارالىق بەدەلدى ءبىرىنشى ورىنعا قويۋ – ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ.
پرەزيدەنتتىڭ قاتاڭ ۇستانىمى نارىققا قارسى ەمەس, نارىقتى جۇيەلىك قاتەردەن ساقتاۋعا باعىتتالعان. قارجىلىق مونيتورينگ, كومپلاەنس تەتىكتەرىنىڭ كۇشەيۋى – سونىڭ دالەلى.
– قازاقستاندا قارجىلىق وليگوپوليا بار دەۋگە بولا ما؟
– بانكتىك نارىقتا شوعىرلانۋ بار ەكەنى راس. بۇل دامۋشى ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. بىراق مەملەكەت باقىلاۋدان باس تارتقان جوق, كەرىسىنشە باقىلاۋدى كۇشەيتىپ وتىر. دەگەنمەن ەسكى ءتاسىلدى ساقتاعىسى كەلەتىن كۇشتەردىڭ بار ەكەنى دە جاسىرىن ەمەس.
– وسى تۇرعىدا جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ ماڭىزى نەدە؟
– جاڭا كونستيتۋتسيا – دەوليگارحيزاتسيا جولىنداعى شەشۋشى قادام. ول ەسكى قازاقستاننان ادىلەتتى قازاقستانعا ءوتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالايدى. قارجى جۇيەسى رەنتا ءۇشىن ەمەس, دامۋعا قىزمەت ەتۋى ءتيىس. بۇل – قاڭتاردان كەيىن جاريالانعان جاڭا قوعامدىق كەلىسىمنىڭ وزەگى.
قورىتا ايتقاندا, ۇسىنىلىپ وتىرعان كونستيتۋتسيا – تەك قۇقىقتىق قۇجات ەمەس, ەلدىڭ بولاشاق دامۋ باعىتىن ايقىندايتىن تاريحي تاڭداۋ.
