بوز توپىراققا تامىرىن جايعان توقسان ءتۇتىننىڭ تۋمىسى بولەك. كەشەگى سەرىلەر مەن سۇلەيلەردىڭ سۇرلەۋىمەن كوش ىلگەرى. دالاسى ءشولدى بولسا دا, بالاسى ونەرلى. امىسە, بۇل بابادان كەلە جاتقان باعىت. اقساقالداردىڭ دا ايتاتىنى وسى. قۇم-قيىرشىق تاستان ءۇيىلىپ قالعان, دوڭگەلەنە بىتكەن بۇل زور ءدوڭدى تۇرعىندار تۇمان تاۋى دەسەدى. كۇن قىزارىپ ۇياسىڭا كىرگەن ساتتەن باستاپ, اۋىل اسپانىندا تۇمانباي جىرلارى قالىقتايدى. جىگىتتەر مەن قىزدار جاتتاعاندارىن جارىسا وقىپ, مولداعاليەۆشە سويلەيدى. تۇمانبايشا ءبىر-بىرىنە مۇڭىن شاعىپ, سىرىن اقتارادى.
انتەك جاڭعىرعان داۋىسقا كۇزەتشى يتتەردىڭ بەي-بەرەكەت ءۇرۋىن قويعالى قاشان؟! قاسقىر مەن ءشيبورى شوشىنىپ قالعانداي, اۋىل شەكاراسىنان بەرى اتتاپ باسپايدى. قۇستاردىڭ دا قيقۋى سول مەزەتتە سايابىرسيدى. قوراداعى سۇزەگەندەردىڭ قۇلاعى ۇيرەنگەندەي قۇمىعا جەتكەن دىبىسقا ەلىتىپ, كۇيىس قايىرۋعا كۇيى بولماي نارشا شوگەدى. ءاي, جىر پىراعىنىڭ قاسيەتى-اي دەيسىڭ مۇندايدا. قاشان كورسەڭ باياعىشا اۋىل جۇرتى بەيقام. اتا-انالار ق ۇلىندارىنىڭ قىزىق قۋىپ, تۇمان تاۋىن تورۋىلداپ جۇرگەنىن قۇمالاقسىز بولجاپ, قاقپانى ق ۇلىپسىز قالدىرادى. اسىلىندە باسقا باراتىن بەل قايسى؟ جەر قۇرساعىن جارىپ شىققان جۋسان مەن باتتاۋىق كىمگە سايا بولماق؟ شال-شاۋقاندار ء«شول دالانىڭ حانشايىمى» سانايتىن قيسىق قاناتتى شىرىش قىتىعىنا تيەدى. كولەڭكەلى اعاش-تەرەك وسپەگەلى قاي ۋاق؟! ونى ويلاپ ەشكىم دە باس اۋىرتىپ جاتقان جوق. ايتەۋىر تۇمان تاۋىنىڭ بارىنا شۇكىر دەسىپ, جوعالعان بالالارىن سول ماڭنان تاۋىپ جاتادى.
بۇل ۇيىلگەن قۇمنىڭ الىپتىڭ اتىن قالاي ارقالاعانىنىڭ ءوزى قىزىق. كوزىن اشقالى قويدىڭ سوڭىنان ىلەسكەن, بەرتىندە كوركەمسوزدىڭ كوكەسى اتانعان تۇماشتىڭ تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. عۇمىرىندا قىزعا ءسوز ايتىپ كورمەگەن جىگىتتىڭ عاشىقتىق سەزىمى تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ «قوش, كوكتەم» اتتى جىر جيناعىمەن قاتار ءبۇر جارىپتى. قولىنا شايىردىڭ تاڭدامالى ولەڭدەرى تۇسكەن ساتتە قىرىققا تاقاعان شوپاننىڭ ماحابباتى ويانادى عوي, شىركىن! جۇرەكتىڭ جاسى ون سەگىز ەكەنىن كىم بىلگەن؟!
مۇنىڭ ءبارى و باستا كورشىنىڭ قىزى وقۋ ءبىتىرىپ كەلگەن كەزدەن باستالعان. قالانىڭ قىزۋ تىرشىلىگى مەن قىزىعىن كورگەن بويجەتكەننىڭ تالعامى باسقا بولۋى زاڭدىلىق. اربىردەن سوڭ اكەسىندەي ادامدى قايتسىن؟ شوپاننىڭ سەرىگى بولعانشا شوپىردىڭ كولىگىندە وتىرعان مىڭ ارتىق دەسەتىن قالجاق جەڭگەيلەرىمىزدىڭ ۇرانى دا كوز بايلاپ تۇر. ءسويتىپ, تۇماش سۇلۋعا سەزىمىن جەتكىزۋدىڭ ءجونىن تاپپاي جۇرىسىنەن جاڭىلادى. باقتاشىلىقتان باس تارتادى. ءوزى تۋعان پەرزەنتىندەي جاقسى كورىپ, كۇتىپ-باپتاعان جاراۋ جىلقىسىنا مىنۋگە دە زاۋقى سوقپايدى. اشەيىندە قولى قالت ەتسە زاۋلاي جونەلەتىن. ءىشى قۇساعا تولىپ, ۇيىنەن ەكى ەلى اتتاپ باسپايدى. بولماستى كوكسەگەنىنە جولداس-جورانى وكپەلى. اۋىل جۇرتى دا ونى ويلاپ ءبىراز ابىگەرگە سالىنادى. الايدا تۇماش جان جاراسىن تۇمان اقىننىڭ جىرىمەن جازىپ جۇرەدى.
ءبىر كۇنى كەشتە اۋلاسىن سىپىرىپ جۇرگەن كۇلتاي بوگدە داۋىستى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قالادى. قوڭىر ءۇن قۇلاعىنا مايداي جاقسا كەرەك.
سۇيەدى ەكەم, سۇيەدى ەكەم سەنى مەن,
ارتىق كورىپ كوكتەمىنىڭ لەبىنەن.
سەن تۋرالى جىرلايدى ەكەن قۇس بىتكەن,
ماحابباتتى الىپ ۇشىپ كوگىمەن.
جەڭىل عانا سەنىڭ اياق باسقانىڭ,
ۇقسامايدى جۇرىسىنە باسقانىڭ.
سەنىڭ جايلاپ ءۇن شىعارماي كۇلگەنىڭ,
ۇقسامايدى كۇلكىسىنە باسقانىڭ.
مىنە, عاجاپ! ءوزىنىڭ ەڭ سۇيىكتى اقىنىنىڭ ەڭ كەرەمەت ولەڭىنىڭ ءبىرىن سىرتتا بىرەۋ تامىلجىتىپ ايتۋدا. شىداي الماي سىپىرعىشىن تاستاي سالا سوڭعى شۋماقتارىنا قوسىلا كەتەدى.
سەن ءوزىڭسىڭ, سەن سەزىمسىڭ مەندەگى,
كۇمبىرلەتىپ جىبەرەتىن كەۋدەنى.
دومبىرانىڭ قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ,
شەرتپەگەنىڭ, تارتپاعانىڭ ءجون بە ەدى.
نە كەرەك, قىز تامسانعان قوڭىر ءۇننىڭ يەسى بەلگىلى شوپان بولىپ شىعادى. بۇل قىلىعىنا قىزارا بورتكەن كۇلتاي قايتسىن, ساسقانىنان ۇيىنە قاشا جونەلەدى. تۇماش مۇنداي جاعدايعا تاپ بولارىن اڭداماعانى انىق. توسىلىپ قالىپ, توقتاتۋعا وقتالادى. ايتكەنمەن قىز قىمسىنىپ تىسقا شىقپاي, اپتا بويى كوزىنە تۇسپەي جۇرەدى.
كۇلتايدىڭ بۇل اسەرلى ولەڭگە قىزىعاتىندايى-اق بار. سەبەبى, ديپلومدىق جۇمىسىن وسى تۋىندىنىڭ اياسىندا جازعان بولاتىن. تاقىرىبى دا ۇيلەسىپ تۇر. «شاقىرادى جاز مەنى». جازدى اڭساپ اۋىلعا جەتكەندە, الدىنان جۇرەگىنىڭ جارتىسى شىعاتىنىن ەكى ۇيىقتاسا دا تۇسىنە كىرمەگەن بولار. جاسىنان ادەبيەت ساباعىن ءسۇيىپ تىندايتىن جەتكىنشەكتىڭ ولەڭ دەگەندە شىعار جانى بولەك. اسىرەسە, قازاقتىڭ ءبىرتۋار اقىنى, كلاسسيك تۇمانباي مولداعاليەۆتى جاستانىپ وقيدى. ءتىپتى, وسكەندە اقىن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعامىن دەپ تە ارمانداعان. بۇل ونىڭ «مازاسىز ماحاببات», «كوكتەم», «قىز ساعىنىشى», «جاڭبىر» سەكىلدى جىرلارىنان تۋعان بالاڭ ويىنىڭ ءبىرى. كەيىنىرەك سول بوياماسىز قيالى ەسىنە تۇسكەندە, ەرىكسىز ك ۇلىپ جىبەرەتىن. سول ءۇشىن دوستارىمەن دە تالاي رەت داۋلاسقان. تۇمانبايدىڭ ولەڭىن جاتقا بىلمەيتىن جانكۇيەرلەرىن بىرنەشە مارتە بەتىن قايتارادى. قۇربىلارى ونى سول سەبەپتى دە سوگىپ, جازعىراتىن. مۇنىسى قاتارلاستارىنا اقىنعا دەگەن, ولەڭگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن وسىلاي كورسەتۋگە تىرىسقانى ەدى.
تۇماشتىڭ كەۋدەسىنە ءبىر ءۇمىت ۇيالاعانداي بولدى. قوراسىن كولبەي ورنالاسقان كورشى تەرەزەسىن اينالشىقتاپ, سارىدەن سام جامىراعانشا كۇنۇزاق جىر وقيدى. جۇيرىگىنە ءشوپ سالىپ جاتىپ, جۇرەگىن جاۋلاعان ارۋدىڭ اتىن اتاپ, ءان ايتاتىنى دا بار. بىرەسە بالاشا شاتتانىپ, بىرەسە ماجنۇنشە كۇرسىنەدى. كەيدە وعان اينەكتىڭ ءبىر بۇرىشىنان ىنتىقتىرعان مويىل كوزدەر تاعاتسىز تاعى دا ايتا ءتۇسشى دەگەندەي بولىپ كورىنەتىن.
قوڭىرقاي كۇزدىڭ اسپانى,
بۇركەندى بۇلتتى قاپ-قارا.
ناجاعاي ويناي باستادى –
ماڭايدا, الىس جاقتا دا.
جاسىل وت كوكتە جارقىلداپ,
جىلاتا بەردى كۇز كۇنىن.
اۋىلدا مالشى جاقىنداپ,
اتىنىڭ تارتتى تىزگىنىن.
تولاستار ەمەس ال مۇندا,
باستالعان جاڭبىر باعانا,
ماڭدايىن توسىپ جاڭبىرعا
شوپان دوس ءجۇر-اۋ دالادا, – دەپ «كۇزگى جاڭبىردى» تەبىرەنىپ وقىعاندا, پەرىشتە قىز تەرەزە پەردەسىن تۇرە قارايتىن. اسىلى بۇل شۋماقتار جىگىتتىڭ ءومىربايانىنىڭ جىرداعى سۋرەتى سياقتى كورىنەتىن وعان.
بىردە تۇماش قالاعا تۇمانباي مولداعاليەۆتىڭ قالعان كىتاپتارىن ساتىپ الۋعا ساپارلايدى. المالى قالانىڭ شىرايىنا ءتانتى بولىپ, اعايىن-تۋىستارىنىڭ ۇيىندە ءبىر اپتا جاتىپ قالسا كەرەك. كۇلتاي شىدا الماي اۋىلدىڭ كىشكەنتاي بۇزىقتارىنان قايدا جۇرگەنىن سۇراپ, جاقتاۋعا ەسىمىن ويىپ جازادى. ونى كەلگەننەن كەيىن تاتتىگە ساتىلعان بۇلدىرشىندەر ايتىپ بەرەدى-ءمىس. سودان ارى ءىنىسىن سىلتاۋراتىپ ەكەۋى وڭاشا جولىعىپ تۇرادى. ەسسىز سۇيگەن تۇماش كۇلتايعا ۇزىن جولدىڭ ارعى بەتىندەگى ۇلكەن توبەنى اينالا ولەڭ وقيدى. اينالا تىنىشتالىپ, اي ماناۋراعاندا سول ماڭدا كەزدەسەدى. قىزىعى, كۇن نايزا بويى كوتەرىلگەنشە ءشول دالانى ولەڭمەن سۋسىنداتاتىن بولعان. تاۋ كورمەگەن اۋىل جۇرتى قوس عاشىقتى تابىستىرعان اقىننىڭ قۇرمەتىنە قۇمىقتى «تۇمان تاۋى» دەپ اتاپ كەتكەن ەكەن. بولاشاق ۇرپاق قاۋجالار جىردىڭ قامباسى ساناسا كەرەك.
وسى كۇنى قاريالارمىز: «جاس كەزىمىزدە تۇمانبايدىڭ ءبىر ولەڭىن ارناپ اپالارىڭدى الىپ قاشقانبىز», – دەپ كوسىلە سويلەيتىن ادەتى. راس, وتىرىگىن اجەمىزدەن سۇراساق باس يزەگەننەن باسقا ەشتەڭە دەمەيدى. ال, نەمەرەلەرىنىڭ العىرلىعىن قانشا تۋىندىسىن جاتقا بىلەتىنىمەن سىناپ, كەلەشەگىنە باعىت-باعدار بەرەدى. جيىندا نە داستارقان باسىندا: «انا شالدىڭ بالاسى 300 جىرىن جاڭىلماي جاتقا سوعادى ەكەن», ء«بىزدىڭ بالا 2 پوەماسىن مۇدىرمەي اسپەتتەپ ايتىپ بەرەدى», – دەپ اڭگىمەگە ارقاۋ ەتىپ وتىرادى.
جىل سايىن اقىننىڭ تۋعان كۇنىنە وراي تۇمان تاۋىنىڭ ەتەگىندە جىر دوداسى ۇيىمداستىرىلادى. توپ جارعان تالاپكەرلەر جىل بويىنا مەكتەپتەن تەگىن تۇستەنەدى. ونەرپازدار سوزىنە جازىلعان اندەردى ورىنداپ, كوپشىلىكتىڭ العىس-باتاسىن الادى. بۇل داستۇرگە اينالعان دۇنيەلەر. ەشقاشان ءجىبىن ۇزگەن ەمەس.
ءيا, تاۋلار بار بىزدە تالقانى شىققان, بولسا دا بيىك ولشەمى. تاۋلار بار بىزدە ارقالى بۇلتتان, ءوز تۇرقىمەن ەڭسەلى. تۇمان تاۋى بۇگىندە ءوز تۇرپاتىمەن زاڭعار كورىنەدى. ءداۋىر اۋناسا دا تامشى ۋاقىت تاپتاماسى انىق. ويتكەنى, تۇمانباي مولداعاليەۆ جاراتۋشى تاۋداي تالاپ, ۇلى ارمان بەرگەن, حالقىنىڭ وزىق قاسيەتتەرىنەن ءنار العان جۇرەگى ۇلكەن تالانت. مۇراسى دا سونداي ىزگى. اقىندى ساعىنساڭىز, ويلانباي تۇمان تاۋىنا كەلىڭىز.
