جىلقى ءۇيىرى
قولعا ۇيرەتىلمەگەن جىلقى ت ۇلىگى سوناۋ باعزى زاماننان باستاپ ۇيىرمەن ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان. ءارى جىلدىڭ اۋىسپالى ماۋسىمدارىنا بەيىمدەلىپ, جازدا جايىلىم, كۇزدە سونى, قىستا قار-سۋ قۋالاپ ۇنەمى قوزعالىستا بولۋ سەبەپتى, ءاربىر ت ۇلىكتىڭ ۇيىردەگى ورنى انىقتالىپ وتىرعان.
ءۇيىر ىشىندە جۇرگەن جىلقى ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنەدى. ويتكەنى ءۇيىر – جىلقىنىڭ بەيبىت ءومىر ءسۇرۋىنىڭ كەپىلى. ياعني جىلقى سىرتتان كەلەتىن شابۋىلعا تويتارىس بەرۋ, قيىندىقتان قۇتىلۋ سياقتى قاجەت داعدىلاردى ۇيىردە ۇيرەنەدى.
ۇيىردەگى ءاربىر جىلقىنىڭ ورنى بۇلجىمايتىن قاتاڭ تارتىپپەن ساقتالادى. ەگەر ءتارتىپ بولماسا ءۇيىر ءوزىن سىرتقى جاۋدان قورعاي المايدى. ۇيىردەگى ءتارتىپتى ۇيلەستىرەتىن ءۇيىردىڭ باسشىسى بولادى. بۇل مىندەتتى كوپ جاعدايدا سارى قارىن, ساقا بيەلەر اتقارادى. جىلقى ت ۇلىگىنىڭ باستى قاسيەتى ءۇيىر باسى ايعىر وزىنەن تۋعان ۇرعاشى ق ۇلىندى قايىرمايدى. ياعني قان جاقىنداسىپ, ءۇيىردىڭ ساپالىق قۋاتى السىرەۋدەن ساقتانادى. سوندىقتان وزىنەن تۋعان ق ۇلىن بايتال شىققاندا باسقا ايعىردىڭ ۇيىرىنە قۋالاپ اپارىپ قوسىپ بەرەدى دە, ءوزى سول ءۇيىردىڭ بايتالىن قايىرۋعا الادى. الدا-جالدا قان جاقىنداسقان جاعدايدا ايعىر ءۇيىرىن قايىرماي تاراتىپ جىبەرەدى. بۇنداي تەكتىلىك قاسيەت تەك جىلقى مالىندا عانا بار.
ويتكەنى قان جاقىنداسقان ۇيىردەن جاۋعا مىنەر ات شىقپايدى. سوندىقتان قازاق اتبەگىلەرى باپتاعان جۇيرىگىنىڭ تەك-تۇقىمىن 4-5 اتالىعىنا دەيىن جاقسى بىلەتىن بولعان. جاس ايعىردان جاقسى ق ۇلىن تۋادى. جىلقىشىلار كوپ ايتاتىن «وتتى جىلقى» دەيتىن تىركەس بار. «وتتى جىلقى» دەپ ۇيىرگە تۇڭعىش تۇسكەن دونەن ايعىر مەن بايتالدىڭ اراسىنان شىققان ق ۇلىندى ايتادى.
ءۇيىردىڭ باعىم-كۇتىمى
ءۇيىردىڭ باعىم-كۇتىمىن ونداعى تاي-قۇناندارعا قاراپ بىلەدى. جاس جىلقىلاردىڭ ءىشى بوساپ قارىنسال تارتسا, جىلقى ءۇيىرىن دەرەۋ اششىلاتادى. قىستىڭ العاشقى ايلارىندا ءۇيىر جايىلىمىنا ىشەتىن سۋى بار, اششىلاۋعا قولايلى ولكەنى تاڭدايدى. كوكتەمدە اعىندى سۋى بار يزەندى دالاعا ورىستەتەدى. جىلقىنىڭ قاسيەتى ءبىر-ءبىرىن كىسىنەسىپ ءيىس جانە داۋىسى ارقىلى تانيدى. قازاقتىڭ «جىلقى كىسىنەسكەنشە, ادام سويلەسكەنشە» دەيتىن ءسوزى وسى ماقساتتى كوزدەپ ايتىلسا كەرەك.
جىلقىنى قىس ايلارىندا وتارلاتادى. وتارلاتۋدىڭ پايداسى: كۇزدە قوڭ جيناعان ت ۇلىكتىڭ قوڭىن كوكتەمگە دەيىن ارىقتاتپاي جەتكىزۋ جانە بيەلەردى امان-ەسەن ق ۇلىنداتۋ بولىپ تابىلادى. جىلقى مالىن باعۋدىڭ ەرەكشەلىگى: ول باسقا مالدار سياقتى ەمەس, ايداپ ءجۇرىپ باعۋعا ىڭعايلى. جىلقى مالىن قىس بويى قار از تۇسكەن نەمەسە تەبىندەپ جايىلۋعا مۇمكىندىگى بار ولكەلەرگە ايداپ اپارىپ وتارلاتادى. جىلقىنى وتارعا قازان ايىنىڭ سوڭىنا تامان شىعارىپ, كوكتەمدە بيەلەر ق ۇلىنداعاننان كەيىن قايتارادى.
كانىگى جىلقىشىلار ءۇيىردىڭ قوڭىن (كۇيىن) ەرەكشە باقىلايدى. قوڭى بىركەلكى سەمىرگەن ءۇيىر سىرتىنان قاراعاندا, قوزعالىسى ازايىپ, باياۋ ۇيەزدەپ, كوسىلە جۋساپ, ەكى-ەكىدەن قاسىنىسىپ, اندا-ساندا جەر يىسكەپ, باس شۇلعىسىپ تۇرادى.
جىلقى وتارى
وتارعا ىقتاسىن جانە قىرات-قىرقالى توبە-توبەشىكتەرى بار, تابيعاتى جىلى رايلى, جۇمساق جانە جازدا مال جايىلماعان, ءشوبى مول ءھام شۇيگىن ولكە تاڭدالادى. قىس ايلارىندا جىلقى تۇلىگىنىڭ جايىلىمى: بەتەگە, تۇيەقۇلاق, قاراقۇيرىق, قازتابان, سارى يزەن, كۇزەگەن, قياق, بۋناق جۋسان, سەلەۋ, قانداۋىر, قىلتان, بوزاڭ, بوتاجۋسان, تارلاۋ, تەرىسكەن, بۋىلدىرىق, بۇيىرعىن, جۋا, تاعى باسقا شوپتەرگە باي بولۋى قاجەت.
كۇز جانە كوكتەم مەزگىلدەرىنە قاراعاندا, جىلقى قىستا كوپ جايىلادى. ءبىر تاۋلىكتىڭ 20-22 ساعاتىندا جايىلىپ, 2-3 ساعات دەمالىپ ۇيىقتايدى. تاجىريبەلى جىلقىشىلار قىستا جىلقى جايىلىمىنىڭ ءشوبىن تاقىرلاتپاي, كوكتەمگە دەيىن ءبولىپ-ءبولىپ جايىپ جەتكىزەدى. ويتكەنى قىستا ءبىر جەلىنگەن ءشوپ قايتا كوكتەمەيتىندىكتەن ءشوپ از شىققان جىلدارى جىلقىشىلار ت ۇلىگىنىڭ اشىعىپ قالماۋىن قاتتى قاداعالايدى. ول ءۇشىن جايىلىمدى جوسپارلى تۇردە اي-اپتالارعا ءبولىپ پايدالانادى.
قىس ايلارىندا جىلقى سۋ ىشەتىن دالاداعى باستاۋ-بۇلاقتار قاتىپ قالاتىندىقتان جىلقىشىلار ت ۇلىگىن قارلاتىپ جايادى. قىستا شۇبار قارلى جەر جىلقى وتارىنا قولايلى. تاجىريبەلى جىلقىشىلار وتاردى الىسقا ايداپ قينامايدى. قىستا كەنەت تەرلەگەن جىلقى اۋىرىپ قالۋى مۇمكىن جانە قاتتى ءجۇرىس ءۇيىردىڭ تابانىن توزدىرادى. ءۇيىردى ءبىر كۇندە 10-15 شاقىرىمنان ارتىق جۇرگىزبەگەن دۇرىس.
جىلقى جاڭا جايىلىمعا بارعاندا ءشوپتىڭ سونىسىن قۋالاپ جايىلاتىندىقتان, ونى ءيىرىپ ۇستاۋعا بولمايدى. جايىلىم جاقسى بولعاندا جىلقىلاردىڭ جاياسى دومالانىپ, جالى جەلبىرەپ, سەرگەك قوزعالادى. تاي-قۇناندار شاپقىلاپ ويناسا, بۇل دا جايىلىمنىڭ جاقسى بولۋىنىڭ اسەرى.
ايازدى كۇندەرى توڭباس ءۇشىن جىلقى ىشكى جىلۋىن بويىندا جاقسى ساقتايدى. قاردى كوپ جەگەن جىلقىنىڭ ىشكى جىلۋ ساقتاۋ اسەرى بوساڭسيدى. قىس بويى قارلاتا بەرۋدىڭ دە كەمشىن تۇستارى بار. قۇنارلى شوپكە جايىلعان جىلقى ءىش مايىن جاقسى ساقتايدى دا, كەزدەيسوق بولاتىن ۇسكىرىك بوراندى كۇندەرى ىعىپ كەتپەي بايىرقالايدى. قىسقى جايىلىمدا جوعارىداعى تالاپتار ساقتالماسا, جىلقى تەز اريدى جانە ىشكى قۋاتىن جوعالتادى.
جىلقى سۋارۋ
جىلقىنىڭ دەنە قۇرىلىسىنىڭ 63 پايىزى سۇيىق زاتتان تۇرادى. اعزاداعى زات الماسۋ پروتسەسى سۋ ارقىلى ىسكە اسادى. كۇندەلىكتى تۇتىنعان سۋىنىڭ 5-7 پايىزىن سىرتقا شىعارىپ وتىرادى. ەگەر جىلقى سۋدان تارىققان جاعدايدا سالماعىنىڭ 10 پايىزىن جەدەل جوعالتادى.
جىلقى سۋدان تارىققان جاعدايدا:
- جايىلىمدا كۇندەلىكتى قورەكتەنەتىن ءشوپ قورىنىڭ 10-15 پايىزىن كەم جەيدى.
- اس قورىتۋ اعزالارىنىڭ قىزمەتى ناشارلايدى.
- جايىلىم كەزىندەگى قوزعالىسى مەن قۋاتى 20 پايىزعا قۇلدىرايدى.
- اۋرۋعا ۇشىراۋ ىقتيمالدىعى 15-25 پايىزعا ارتادى.
- سۋىققا توتەپ بەرۋ مۇمكىندىگى تومەندەيدى.
- مايىنان تەز ارىلادى.
-بيەلەردىڭ ءىش تاستاۋى 25-30 پايىزدىق ۇلەسكە يە بولادى.
كۇندەلىكتى سۋارىلىپ وتىرعان جاعدايدا:
- كۇندەلىكتى قورەكتەنەتىن ءشوپ قورى 30 پايىزعا دەيىن ارتادى.
- اس قورىتۋ اعزالارىنىڭ قىزمەتى قالىپتى بولادى.
- جاس جىلقىلاردىڭ ءوسۋ پروتسەسى 5 پايىزعا جەدەلدەيدى.
- سۋىققا ءتوزىمدى بولادى.
- تاۋلىگىنە 178-430 گرامم ەت قوسادى.
- بيە ءىش تاستامايدى.
- ارتىق شىعىن ء(ولىم-ءجىتىم) بولمايدى.
جاز ايلارىندا جىلقىنى تازا اعىندى وزەن-بۇلاق سۋىمەن سۋارعان ابزال. لاي سۋدىڭ زيانى كوپ. سول سياقتى تىم اششى سۋمەن سۋارۋعا بولمايدى. ەگەر سۋدىڭ قۇرامىندا كوبالت, فتور سەكىلدى حيميالىق ەلەمەنتتەر كوپ بولسا, جىلقىنىڭ جەتىلۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى جانە ءتىسى كەتىلەدى.
جىلقى تاۋلىگىنە 25-30 ليتر سۋ ىشەدى. جازدىڭ جاڭبىرلى كۇندەرى 15-20 ليتر سۋ قاجەتسىنەدى. تاي-ق ۇلىندار ساقا جىلقىعا قاراعاندا سۋدى 50 پايىز از تۇتىنادى. تاجىريبەلى جىلقىشىلار ىستىق كۇندەرى جەلىدە بايلانعان جاس ق ۇلىننىڭ ارقاسىنا كۇنىنە 2 دۇركىن سۋ سەبەدى. بۇل ق ۇلىندى كۇننىڭ وتكىر ساۋلەسىنە ۇرىنۋدان ساقتايدى.
قىستى كۇندەرى دالانىڭ تابيعي سۋلارى مۇزعا اينالاتىندىقتان جىلقىنى كوپ جاعدايدا قۇدىق سۋىمەن سۋارادى. سونداي-اق جىلقىنى قارلاتىپ سۋارۋ دەگەن بار. ياعني جىلقى قار جەپ ءشولىن باسادى. بىراق بۇل ارەكەت جىلقىنىڭ ءشولىن تولىق قاندىرمايدى. سول سەبەپتى قارلاعان جىلقىنى اپتاسىنا ءبىر دۇركىن قىستا قاتپايتىن قاراسۋ-بۇلاق باسىنا اپارعان ءتيىمدى.
جىلقى جازدىڭ ىستىق كۇندەرى 6-8 مينۋتتا, سالقىن كۇندەرى 3-4 مينۋتتا, جاۋىندى كۇندەرى 2-3 مينۋتتا, كوكتەم ايلارىندا 3-6 مينۋتتا, قىستا 2-3 مينۋتتا سۋعا قانىپ ۇلگەرەدى. جىلقى ت ۇلىگى باسقا مالدار سياقتى سۋدى ءبولىپ-ءبولىپ ىشپەيدى, ءبىر دۇركىن باس الماي سىمىرەدى.
جىلقى سۋ ءىشىپ جاتقاندا ەبەدەيسىز قىلىق كورسەتىپ ۇركىتۋگە, وقىس داۋىس كوتەرىپ ايعايلاۋعا بولمايدى. تەك جايلاپ جەڭىل ىسقىرىپ تۇرعان ءجون.
جىلقى سەمىرۋى
جايىلىم جاعىپ سەمىرگەن جىلقى ءۇيىرىن كوبىر ءجۇنىنىڭ وزگەرىسىنەن تانۋعا بولادى. قارا ەتىنىڭ شەلى مايلانىپ سەمىرگەن جىلقىنىڭ ءجۇنى جۇقارادى. قازاق جىلقىشىلارى ت ۇلىكتىڭ سەمىرۋىن ءۇش كەزەڭگە ءبولىپ قاراعان:
ءبىرىنشى كەزەڭ. سۋ سەمىزدىك نەمەسە ەسكى ءجۇنىنىڭ ءتۇسۋى. مۇنداي جاعدايدا جىلقى تولىق سەمىرمەيدى. بىراق ارقا-جاياسى, ساۋىرى, سۇبەنىڭ ەتەگى تولىسادى. قابىرعا سۇيەكتەرىنىڭ سىرتقى تەرى جولاعى كەتپەي, كوزى بىلشىقتانىپ, جالى جىعىلىپ تۇرادى. كۇش-قۋاتى ءالى دە تولىسپاعاندىقتان ىقتاسىن بەتكەيلەردى قۋالاپ جايىلادى. ءۇيىردى قۋالاپ ايداعاندا ءجۇرىسى دۇبىرلەپ دۇركىرەمەي, تاپىراقتاپ شىعادى. قارا ەتىنە ماي جۇگىرمەگەن جىلقىنىڭ اياق تاستاسى ءالسىز, ولىمسىرەۋ كەلەدى. سۋ سەمىزدىك كەزىندە جىلقى قويۋ, تىعىز, جاسىل تەزەك تاستايدى.
ەكىنشى كەزەڭ. ەت سەمىزدىك نەمەسە جال مايلانۋى. جالى مايلانعان جىلقىنىڭ كوبىر ءجۇنى تولىق تۇلەپ تۇسەدى. جىلقى سەرگەكتەنىپ, ۇركەكتەپ, ساۋىرى جايپاقتانا جايىلادى. ءتۇر سيپاتى جىلتىراپ, قىستاعى جىعىلعان جالى مايلانىپ, كوزگە ءبىلىنىپ تۇرادى. قابىرعا جولاعى جوعالىپ, سان ەتى تولىسادى.
ءۇشىنشى كەزەڭ. ماي سەمىزدىك نەمەسە جاۋىرىن تۇتاسۋى. ماي سەمىزدىك كەزىندە جىلقىنىڭ قابىرعاسى بىتەۋلەنىپ, قازىسى تولىپ, ارقا-ساۋىرىنا جىرا سالادى. قالعىمالى كۇيگە ءتۇسىپ, ۇيەزدەپ قاسىنىسادى. تولىق سەمىرگەن جىلقىنى جاۋىرىن استىندا قابىرعالارىنىڭ قارنىنا قاراي ويىستانۋىنان اڭعارۋعا بولادى. جالى بۇتىندەي تولىسىپ, جۇرگەندە ەكى جاعىنا ىرعاتىلا قۇلايدى.
جىلقى كۇزەۋ
جىلقىنى كۇزەمەسە ۇسقىنى كەتەدى جانە جايىلۋ, سۋ ءىشۋ, ق ۇلىنداۋ بارىسىندا قيىندىق تۋدىرادى. جىلقى كۇزەۋدىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاتىستى ءداستۇرلى ءتارتىبى بار. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا, ق ۇلىندى بيەلەر مەن ايعىرلار, جاز جايلايتىن بەدەۋ بيەلەر, ءمىنىس اتتارى سىپىرا كۇزەلمەيدى. سانگە مىنەتىن جىلقىلاردى كوركەم كۇزەيدى. قازاقتا «جىلقى كوركى – جال» دەگەن تەگىن ايتىلماعان.
تاي كۇزەۋ. تايدى ەركەك-ۇرعاشىسىنا قاراماي تەگىس سىپىرا كۇزەيدى دە, سوڭىندا ۋىس تولار شوقتىق قالدىرادى. كەكىلىن كوزىنە تۇسپەيتىندەي ەتىپ قىسقارتادى. قۇيرىعىن شوندانايىنا دەيىن جالاڭاشتاپ تولىق كۇزەپ, ءدال ۇشىنا شىبىن قاعارلىق شاشاق قالدىرادى.
قۇنان كۇزەۋ. قۇناننىڭ كەكىلىن شىرپىپ قانا تەڭەستىرە قىرقادى. ال جالى تايدىكى سياقتى سىپىرا كۇزەلەدى دە, قۇيرىعىنا قايشى تيگىزبەيدى.
بايتال كۇزەۋ. كەكىلى مەن جالىن قۇنان سياقتى كۇزەيدى. قۇيرىعىنىڭ جوعارى تۇسىنان «جول كورسەتەر» دەپ اتالاتىن ەكى كەرتىك قالدىرىپ, ۇشىنا شىبىن قاعار شاشاق جاسايدى.
قىسىر كۇزەۋ. قىسىر بيەنىڭ بويىن تۇزەۋ ءۇشىن كەكىلىن توگىلتىپ قويادى. جالىن سىپىرا كۇزەيدى. قۇيرىعىن جوعارىدان ءۇش بۋناپ كۇزەپ, ۇشىن شىرپىپ تەگىستەيدى.
سوعىم جىلقىسىن كۇزەۋ. سوعىمعا ارناپ جىبەرگەن جىلقىنى كۇزەگەندە جالىن تاقىرلاپ سىپىرادى دا, قۇيرىعىن تىرسەكتەن شورت قيادى.
