مۇستافا 1891 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا قازىرگى قىزىلوردا قالاسىنا جاقىن جەردەگى اۋليە توراڭعىل (نارشوقى دەپ تە اتالادى) دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ول شوقايدان تۋعان ءۇش بالانىڭ (سىزدىق, مۇستافا, نۇرتازا) ورتانشىسى.
مۇستافانىڭ ۇلكەن اتاسى تورعاي سىر وڭىرىندە وتە بەدەلدى ادام بولعان. بۇل ءوڭىردى قوقان حاندىعى بيلەگەن كەزدە تورعاي داتقا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن. ال ءوز اكەسى شوقاي (شوقمۇحاممەد) 1916 جىلى سەكسەن جاسىندا دۇنيە سالعان.
ءحىح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا تورعاي داتقانىڭ ءۇشىنشى بالاسى ءالىش (المۇحامەد) پاتشا وكىمەتىنەن مۇسىلمانشا مەكتەپ اشۋعا رۇقسات الادى. وكىنىشكە قاراي, سىرداريانىڭ سۋى قاتتى تاسىعاندا 1890 جىلى مەكتەپ قۇلاپ, ونى تاقىركول دەگەن جەردەن 1896 جىلى ەكىنشى رەت سالدىرۋعا ءماجبۇر بولادى. التى جاسار مۇستافا ءوز اعاسى سىزدىق, نەمەرەلەس اعاسى باكىرمەن سول مەكتەپتە وقيدى. «ءالىش مەكتەبى» دەپ اتالعان ءتورت كلاستىق مەكتەپتىڭ ورنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.
مۇستافا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعا سالىسىمەن جالعىز قازاقستان ەمەس, بۇكىل بايتاق ءتۇركىستان ولكەسىن وتارلىق بۇعاۋدان ازات ەتۋ جولىندا قىزمەت ىستەدى. مۇستافانىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرگەننىڭ وزىندە ۇلت-ازاتتىق ماسەلەسىمەن شۇعىلدانعان. 1912 جىلى تۇرىك-بالقان سوعىسى كەزىندە دە ءوز قانداستارىنىڭ جاعىندا بولدى.
مۇستافا 1891 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا قازىرگى قىزىلوردا قالاسىنا جاقىن جەردەگى اۋليە توراڭعىل (نارشوقى دەپ تە اتالادى) دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. ول شوقايدان تۋعان ءۇش بالانىڭ (سىزدىق, مۇستافا, نۇرتازا) ورتانشىسى.
مۇستافانىڭ ۇلكەن اتاسى تورعاي سىر وڭىرىندە وتە بەدەلدى ادام بولعان. بۇل ءوڭىردى قوقان حاندىعى بيلەگەن كەزدە تورعاي داتقا دارەجەسىنە كوتەرىلگەن. ال ءوز اكەسى شوقاي (شوقمۇحاممەد) 1916 جىلى سەكسەن جاسىندا دۇنيە سالعان.
ءحىح عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىندا تورعاي داتقانىڭ ءۇشىنشى بالاسى ءالىش (المۇحامەد) پاتشا وكىمەتىنەن مۇسىلمانشا مەكتەپ اشۋعا رۇقسات الادى. وكىنىشكە قاراي, سىرداريانىڭ سۋى قاتتى تاسىعاندا 1890 جىلى مەكتەپ قۇلاپ, ونى تاقىركول دەگەن جەردەن 1896 جىلى ەكىنشى رەت سالدىرۋعا ءماجبۇر بولادى. التى جاسار مۇستافا ءوز اعاسى سىزدىق, نەمەرەلەس اعاسى باكىرمەن سول مەكتەپتە وقيدى. «ءالىش مەكتەبى» دەپ اتالعان ءتورت كلاستىق مەكتەپتىڭ ورنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان.
مۇستافا پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىن ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعا سالىسىمەن جالعىز قازاقستان ەمەس, بۇكىل بايتاق ءتۇركىستان ولكەسىن وتارلىق بۇعاۋدان ازات ەتۋ جولىندا قىزمەت ىستەدى. مۇستافانىڭ ەرەكشەلىگى دە وسىندا. ءتىپتى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىپ ءجۇرگەننىڭ وزىندە ۇلت-ازاتتىق ماسەلەسىمەن شۇعىلدانعان. 1912 جىلى تۇرىك-بالقان سوعىسى كەزىندە دە ءوز قانداستارىنىڭ جاعىندا بولدى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مۇستافا الاشوردانىڭ العاشقى كوسەمى ەدى دەگەندى ايتىپ ءجۇر. بۇل شىندىققا جاناسپايدى. ول الاشورداعا باسشىلىق جاساعان جوق جانە ونىڭ باسشىلارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەگەن دە ەمەس. ەگەر الاشوردا پارتياسى ءوز جۇمىسىن قازاقستان كولەمىندە جۇرگىزسە, مۇستافا ءوز يدەيالارىن ولاردان گورى كەڭىرەك – بۇكىل تۇرىك الەمىندە ىسكە اسىرۋعا ۇمتىلىس جاسادى. سوعان قاراماستان پەتەربۋرگتە وقىپ جۇرگەن كەزىندە سەرالى لاپين, ءاليحان بوكەيحانوۆ (مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى), ماحمۇدحوجا ۆەكبۋدي, ءمىناۋبىر-قاري جانە احمەت بايتۇرسىن ۇلى سياقتى ازاتتىق كۇرەسىنىڭ وكىلدەرىمەن مۇستافانىڭ تىعىز بايلانىستا بولعانى بەلگىلى.
ءبىر كەزدە ۋكراينانىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولعان پروفەسسور ا. شۋلگين ول تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: «مۋستافۋ-بيا بەز تۋركەستانا نەۆوزموجنو مىسليت, ناستولكو ۆ كاجدوم ەگو سلوۆە ي جەستە چۋۆستۆوۆالسيا تۋركەستانەتس... ۆىسوكايا گۋماننوست, دوبروتا سەردتسا, ۆەرنوست ۆ درۋجبە, ۆەرنوست راز داننومۋ چەرتى, كوتورىمي حاراكتەريزوۆالي مۋستافۋ-بيا». بۇرىنعى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ مۇشەسى, گرۋزيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ا. چحەنيەليدىڭ لەبىزى: «يا زنال مۋستافۋ نەمنوگو, سو سلوۆ ناشەگو كارلا (ن.س.چحەيدزە), ۆىستۋپاۆشەگو ۆ گوسۋدارستۆەننوي دۋمە پو ۆنۋترەننوي پوليتيكە. مۋستافا بىل ەششە سوۆسەم مولودوي ستۋدەنت, نو پو ۆسەمۋ بىلو ۆيدنو, چتو بەز نەگو, سەكرەتاريا, مۋسۋلمانسكايا فراكتسيا گوسۋدارستۆەننوي دۋمى ەدۆا لي پوشلا دالەكو».
ارينە, مۇستافانىڭ ءومىرى تاقتايداي تەگىس بولعان جوق. ول مۇقتاجدىقتى دا كوپ كوردى. بۇل تۋرالى ونىڭ جۇبايى ماريا ياكوۆلەۆنا ءوز ەستەلىكتەرىندە مۇستافانىڭ قيراپ قالعان بۋدكانى ءوز قولىمەن جوندەپ «ورىس رەستورانى» دەپ جازىپ قويعانىن, وعان ورىس ەميگرانتتارىنىڭ قاپتاپ كەلەتىندەرىن, سونىڭ ارقاسىندا «وفيتسيانت مۇستافا» قاعاز, قالام ساتىپ الۋعا جەتەرلىكتەي اقشا تاپقانىن, وسىدان سوڭ ۇلكەن-ۇلكەن ماقالالار جازۋعا كىرىسكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى.
مۇستافانىڭ ابىرويى مەن ىقپالى تەك ءوز جولداستارى مەن دوستارى اراسىندا عانا ەمەس, حالىقارالىق دارەجەدە دە جوعارى بولعانىن اتاقتى گرۋزين اقىنى يليا چاۆچاۆادزەنىڭ شوبەرەسى تامارا ۆلاديميروۆنانىڭ (اكەسى ۆلاديمير چاۆچاۆادزە مۇستافانىڭ ايرىقشا دوسى بولعان) مىنا سوزدەرىنەن اڭعارۋعا بولادى: «مەنىڭ كىشكەنتاي بالا كۇنىمدە, دالىرەك ايتقاندا, 1927 جىلى, مۇستافاعا بايلانىستى ءبىر وقيعا بولدى. انگليانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى چەمبەرلەن سول جولى وزدەرىنىڭ ءبىر سەزىنە مۇستافانى ارنايى شاقىردى. ۇلى ادامدى سول ساپارىنا شىعارىپ سالۋعا كۇللى پاريجدە تۇراتىن رەسەيدەن كەلگەن ەميگرانتتار تۇگەل باردى. ورىستار, ۋكرايندىقتار, بەلورۋستار, گرۋزيندەر مەن ارمياندار, تاتارلار مەن باشقۇرتتار, تۇركىستاندىقتار مەن داعىستاندىقتار – ءبارى-ءبارى مۇستافانى لوندونعا باراتىن كەمەگە دەيىن شىعارىپ سالدى. ءار حالىق ءوزىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, مۇستافانى ۇلى ساپارعا اتتاندىردى».
مىنە, سىر بويىندا تۋىپ, بۇكىل الەمگە قازاق حالقىنىڭ اتىن ءماشھۇر ەتكەن اسىل ازامات تۋرالى ونى بىلەتىندەردىڭ پىكىرلەرى وسىنداي. ەندى كىشكەنە شەگىنىس جاساپ, مۇستافانىڭ قوعامدىق-ساياسي قىزمەتىنە نازار اۋدارايىق.
مۇستافانىڭ نەگىزگى ماقساتى – رەسەي تەرريتورياسىندا تۇراتىن بارلىق تۇرىك ۇرپاقتارىن بىرىكتىرۋ, «ۇلكەن تۇركىستان» وداعىن قۇرۋ بولدى. وسى سەبەپتى پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرە سالا ول 1916 جىلى قازان قالاسىنا كەلىپ, «تۇركىستان بىرلەستىگى» دەپ اتالاتىن جاسىرىن ۇيىم اشادى. بۇل ۇيىمنىڭ العاشقى باسشىلىعى ەكى تاتار, ەكى قازاق, ءبىر باشقۇرتتان – بارلىعى 5 ادامنان تۇرادى. ولاردىڭ ىشىندە تاتار سۇلتانعاليەۆ, قازاقتان ءوزى (م.شوقاي) جانە مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ, باشقۇرت پروفەسسورى احمەت زاكي ءۋاليدي بولدى. ولار ۇيىمدى باسقارۋدى مۇستافاعا تاپسىردى. جۇمىس قۇپيا جۇرگىزىلدى. ومبى قالاسىنىڭ ءبىر بانكىسىندە بۇلاردىڭ قارجىسى ساقتالدى. 1918 جىلى مۇستافا وسى قارجىنى تۇگەلدەي الىپ كەتۋگە بارعاندا, كولچاكتىڭ باسكەسەرلەرى «رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاس دۇشپانى» رەتىندە ونى اباقتىعا جاپتى. ءولىم جازاسىنا دا كەسىلدى. دەگەنمەن, تۇرمەدەگى ادامداردى پويىز ۆاگوندارىنا تىعىپ, ششادرينسك قالاسىنىڭ تۇرمەسىنە اپارا جاتقاندا تۇتقىندار ۆاگونداردى تالقانداپ, قاشۋعا مۇمكىنشىلىك الدى. سولارمەن بىرگە مۇستافا دا قۇتىلىپ كەتەدى.
وسىدان كەيىن مۇستافا ورتا ازياعا ساپار شەگەدى. وسىنداعى وتانداستارىمەن قوسىلىپ, بولاشاق تۇركىستان وداعىن قۇرۋ باعىتىندا جۇمىس جۇرگىزەدى.
1917 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا تاشكەنتتە تۇركىستان مۇسىلماندارىنىڭ ءى قۇرىلتايى, قىستا ورىنبوردا ءى قازاق قۇرىلتايى بولدى. تاشكەنتتە قۇرىلعان مۇسىلمان دەپۋتاتتارىنىڭ ورتالىق كەڭەسىن مۇستافا شوقاي, ال قازاقستاندا ءاليحان بوكەيحانوۆ باسقاردى. قىركۇيەك ايىنان باستاپ ساياسي پارتيالار ومىرگە كەلىپ جاتتى.
كەشىكپەي قوقان (تۇركىستان) اۆتونومياسى جاريالانىپ, اۋەلدە ونىڭ باسشىسى بولىپ مۇحامەدجان تىنىشپاەۆ, كەيىن مۇستافا شوقاي سايلانادى. الايدا, 1918 جىلدىڭ اقپان ايىنىڭ باسىندا بولشەۆيكتەر قوقان قالاسىنداعى اۆتونوميالىق وكىمەتتى وزبىرلىقپەن قۇلاتتى. تۇركىستان تۇگەل بولشەۆيكتەردىڭ قولىنا ءوتتى. جاعداي كەڭەستەردىڭ پايداسىنا وزگەرە باستادى. سوندىقتان تۇركىستان پروبلەماسىن ەۋروپاعا, الەمگە ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن مۇستافا شوقايدى شەتەلگە جىبەرۋ ۇيعارىلدى. دەمەك, بۇگىندە كەيبىرەۋلەردىڭ ويلاپ جۇرگەنىندەي, مۇستافا شەتكە باس ساۋعالاپ قاشقان جوق, كەرىسىنشە, ارناۋلى تاپسىرمامەن تۇركىستان ءۇشىن كۇرەستى جالعاستىرۋ ماقساتىمەن كەتتى. باتۋمي ارقىلى تۇركياعا ءوتىپ, پاريجگە قونىس تەپتى. ءوزى پاريجدە تۇرعانمەن, 1929 جىلدان باستاپ بەرليندە شىعاتىن «ياش تۇركىستان» جۋرنالىنا جەتەكشىلىك ەتتى. جۋرنال شاعاتاي تىلىندە باسىلدى. 1939 جىلدىڭ تامىز ايىنا دەيىن جۋرنالدىڭ 117 سانى جارىق كوردى. ونداعى جاريالانعان مۇستافا شوقاي ماقالالارىنىڭ تاقىرىپتارى سان الۋان. بارلىعى, سايىپ كەلگەندە, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىك پەن تۇرىك حالىقتارىنىڭ بىرلىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. ولاردا تۇرىكشىلدىك يدەياسى ۋاعىزدالدى. مۇستافا شوقاي ءبىر ماقالاسىندا بىلاي دەپ جازعان: «حالىقتى ۇلت دەڭگەيىنە كوتەرۋ, ياعني جەرى, سۋى, قازىناسى ءتىلى مەن ءدىنى ءبىر بولعان حالىق بۇقاراسىن بىرلەستىرىپ, ولاردىڭ ساناسىن ءبىرتۇتاس, ساياسي, الەۋمەتتىك, ۇلتتىق ساناعا جەتكىزۋ – ۇلى تاريحي مىندەتتىڭ ماڭىزدى ءبىر بولىگى».
ونىڭ 1936 جىلعى «تۇركىستان جاستارىنا» دەگەن ۇندەۋى دە وسىنداي يدەيالارعا تولى: «بۇگىن قازاقستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, قاراقالپاقستان, تۇركىمەنستان ءھام تاجىكستان دەپ جات ۇكىمەت كۇشىن التى جۇمھيريەتكە ءبولىپ تۇرعان ءتۇركىستان – بولىنبەس, ايىرىلماس ءبىر ولكە. حالقىنىڭ قانى ءبىر, ءدىنى ءبىر, ماقساتى ءبىر. تۇركىستاننىڭ ماقساتى – ءوزىنىڭ قۇتىلىسى – ميللەت ۇكىمەتىن قۇرىپ, دەربەس بوپ, ءوز الدىنا ءبىر ۇكىمەت بولىپ تۇرۋ. حالقى كوپتەن بۇل جۇمىسقا الىسىپ, شالىسىپ, قان توگىپ, سوعىسىپ كەلەدى. ءۇمىتىمىز زور, مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعىنا يلان
