قازىرگى ۋاقىتتا كوروناۆيرۋستىڭ تارالۋى اسىرەسە يتاليا, يران, فرانتسيا, پولشادا جوعارى, ال ەپيدەميا باستاۋ العان جانە جۇقتىرعانداردىڭ سانى كوپ تىركەلگەن قىتايدا, ينفەكتسيا باقىلاۋ اياسىندا. كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيادان الەمدىك ەكونوميكاعا كەلتىرىلگەن زالال قازىردىڭ وزىندە جۇزدەگەن ميلليارد دوللارعا باعالانىپ وتىر. قىسقا مەرزىمدە COVID-19-ءدىڭ قىتايداعى لاڭى جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن شىعىپ كەڭ اۋقىمدى ىندەتكە اينالدى جانە قولدانىلىپ جاتقان ءىس-شارالار مەن توتەنشە جاعدايلارعا قاراماستان, بۇكىل ادامزاتقا قاۋىپ توندىرەتىن جاھاندىق پاندەمياعا اينالدى دەسەك تە بولادى.
جاڭا كوروناۆيرۋس دەگەنىمىز نە, ول قايدان پايدا بولدى, ول قانشالىقتى قاۋىپتى جانە ونىڭ تارالۋىنان نە كۇتۋگە بولادى؟
كوروناۆيرۋستار – بۇل ادامدارعا, جانۋارلارعا جانە قۇستارعا جۇعاتىن ۆيرۋستاردىڭ ۇلكەن تۇقىمداستىعى. ادامداردا كەيبىر كوروناۆيرۋستار تىنىس الۋ جولدارىنىڭ ءجىتى رەسپيراتورلىق ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارى (جرۆي) قوزدىرعىشتارىنىڭ قاتارىنا جاتادى جانە تۇماۋ ءتارىزدى نەگىزىنەن جەڭىل جانە ورتاشا اۋىرلىق دارەجەسىندە وتەتىن رەسپيراتورلىق ينفەكتسيالار تۋعىزادى. سونىمەن قاتار, بۇرىن كوروناۆيرۋستار تۋدىرعان ەكى زاردابى مول جۇقپالى اۋرۋ تىركەلگەن: 2002-2003 جىلدارى ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى 9,6% بولاتىن «اۋىر ءجىتى رەسپيراتورلىق ينفەكتسيا» نەمەسە «SARS CoV» اۋرۋى جانە 2012 جىلى – ءولىم دەڭگەيى 34,4% بولاتىن «تاياۋ شىعىس رەسپيراتورلىق سيندرومى» (MERS CoV) اۋرۋى. ءبىرىنشى جاعدايدا 8096 ادام اۋرۋ جۇقتىرىپ, 774-ءى قايتىس بولدى, ەكىنشىسىندە – 2494 ادام اۋىرىپ, ونىڭ 858-ءى قايتىس بولدى.
COVID-19 دەگەن اتاۋعا يە بولعان كوروناۆيرۋستىڭ بۇل جاڭا ءتۇرى العاش رەت 2019 جىلى جەلتوقسان ايىندا ورتالىق قىتايداعى ۋحان قالاسىندا تىركەلدى. الدىڭعى ەكى اۋرۋ تۇرىمەن سالىستىرعاندا قاتتى ەكپىنمەن جىلدام تارالۋدا, بىراق ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى تومەن, شامامەن 3,4%-دى قۇرايدى (سالىستىرۋ ءۇشىن ماۋسىمدىق تۇماۋدان ءولىم 0,3-1,3% ارالىعىندا). ادامداردا COVID-19 سيمپتومى ماردىمسىز نەمەسە ءتىپتى مۇلدەم جوق بولۋى مۇمكىن, الايدا كەيبىرەۋلەرى قاتتى اۋىرىپ, قايتىس تا بولادى, جاسىنا قاراي ءولىم-ءجىتىم دە جوعارىلايدى. ناقتى ينكۋباتسيالىق كەزەڭى ءازىر بەلگىسىز; شامامەن 7-دەن 24 كۇنگە جۋىق.
وسىلايشا جاڭا COVID-19 كوروناۆيرۋسىنىڭ ءولىم دەڭگەيى دە, تارالۋ قارقىنى دا ادەتتەگى تۇماۋعا قاراعاندا جوعارى. ونىمەن قوسا, جاڭا كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا ءتان بىرقاتار ەرەكشەلىكتەر الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى: 1) COVID-19 ۆيرۋسى مۋتاتسياعا قابىلەتتى, ال بۇل دەگەنىمىز, ۆاكتسينا جاساۋدا قيىندىقتار تۋدىرۋى مۇمكىن;
2) ۆيرۋستىڭ جۇقپالىلىعى ماۋسىمدىق تۇماۋعا قاراعاندا شامامەن 2,5 ەسە جوعارى.
3) COVID-19 تۋدىرعان ينفەكتسيا جاڭا بولعاندىقتان – ۇجىمدىق يممۋنيتەتتىڭ بولماۋى ۆيرۋستىڭ ادامدار اراسىندا ىركىلىسسىز تارالۋىنا جول اشادى; 4) COVID-19 ۆيرۋسىن قايتا جۇقتىرۋ تۋرالى دەرەكتەر – كەيبىر ادامداردا وسى ينفەكتسياعا قارسى يممۋنيتەتىنىڭ ەنجار ەكەنىنە دالەل بولا الادى; 5) سيمپتومدارى كورىنبەي تاسىمالدانۋى ينفەكتسيانىڭ باقىلاۋسىز تارالۋ قاۋپىن ەداۋىر ارتتىرادى.
نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – COVID-19 شىعۋ تەگى. جوعارىدا ايتىلعانداي, كوروناۆيرۋستار تابيعاتتا وتە كەڭ تارالعان جانە كوپتەگەن جانۋارلار مەن قۇستارعا جۇعۋى مۇمكىن. مىسىقتار مەن يتتەردەگى كوروناۆيرۋستار ءجىتى گاستروەنتەريتتى, ال قۇستاردا ءجىتى جۇقپالى ءبرونحيتتى تۋدىرادى. قىتايداعى جارعاناتتاردان الىنعان كوروناۆيرۋستىڭ مولەكۋلالىق تالداۋى COVID-19 قوزدىرعىشىمەن تولىق سايكەس كەلەتىندىگىن كورسەتەدى. ءدال وسى جارعاناتتار ينفەكتسيانىڭ باستاپقى رەزەرۆۋارى بولۋى مۇمكىن, ال ادامعا ۆيرۋس ارالىق يەسى ارقىلى ءوتۋى دە ىقتيمال. سونىمەن ۋحان قالاسىنداعى ازىققا قولدانىلاتىن جابايى جانۋارلار بازارى – ينفەكتسيانىڭ نەگىزگى كوزى بولعان دەگەن بولجام شىندىققا وتە جاقىن.
تاريح كورسەتكەندەي, كوبىنەسە اۋىر رەسپيراتورلى ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ كوزى باستاپقىدا جانۋارلار نەمەسە قۇستار اراسىندا تارالعان ۆيرۋستار بولدى. ايتار بولساق, 2002-2003 جىلدارداعى قىتايداعى SARS ۆيرۋسىنىڭ نەگىزگى رەزەرۆۋارى دا جارعاناتتار بولعان. ساۋد ارابياسىندا العاش رەت انىقتالعان «تاياۋ شىعىس رەسپيراتورلىق سيندرومىنىڭ» باستالۋىنا سەبەپ بولعان جوعارى پاتوگەندىك ۆيرۋس ادامدارعا اۋرۋ بەلگىلەرى جوق تۇيەلەردەن بەرىلگەن. ال 80 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ولىمىنە اكەلگەن 1918 جىلعى ايگىلى «يسپان تۇماۋىنا» ادام, دوڭىز جانە قۇس تۇماۋى ۆيرۋستارىنىڭ ۇيلەسىمىنەن شىققان قوزدىرعىش سەبەپ بولعان. وسىلايشا جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ ۆيرۋستارى تۇرارالىق كەدەرگىنى جەڭىپ, ادامدار ءۇشىن قاۋىپتى جاڭا جۇقپالى اۋرۋ قوزدىرعىشىنا اينالا الادى.
COVID-19 پاندەمياسىنىڭ بولاشاعىنا كەسىمدى بولجام جوق. قازىرگى ۋاقىتتا COVID-19 تارالعان نەگىزگى گەوگرافيالىق ايماقتار – وڭتۇستىك-شىعىس ازيا جانە ەۋروپا, سونىڭ ىشىندە ەۋروپادا ينفەكتسيا جۇقتىرعان اۋرۋلار سانىنىڭ تەز ءوسۋى بايقالادى. قىتايمەن سانى جاعىنان دەڭگەيلەس, حالقى وتە تىعىز قونىستانعان ءۇندىستاندا, سونداي-اق دەنساۋلىق ساقتاۋ دەڭگەيى امىسە جوعارى ەمەس افريكا ەلدەرىندە دە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانىڭ پايدا بولۋى تۋرالى حابارلامالار الاڭداتادى. قازىردىڭ وزىندە, COVID-19 جۇقتىرعاندار جەر شارىنىڭ بۇكىلىنەن دەرلىك تابىلىپ ۇلگەردى.
قازىرگى قوعامداعى جاھاندانۋ مەن الەم بويىنشا ادامداردىڭ جىلدام قوزعالىسى ينفەكتسيانىڭ تەز تارالۋى ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋعىزىپ وتىر. سوندىقتان كوپ نارسە ۇلتتىق سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق قىزمەت جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە جانە ءار ەلدىڭ تۇرعىنداردى جەكە قورعانىس قۇرالدارى, ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋ شاماسىنا بايلانىستى بولادى. جاھاندىق ىندەت جاعدايىندا, ءوندىرۋشى ەلدەر ەكسپورتتان باس تارتىپ ءدارى-دارمەكپەن الدىمەن ءوز حالقىن قامتىعان كەزدە, بۇل ءتىپتى قيىنداي تۇسكەندىكتەن, ءوز فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىسىن دامىتۋ قاجەتتىلىگىن تاعى دا قاداپ كورسەتەدى.
وكىنىشكە قاراي, COVID-19-گە قارسى ۆاكتسينانىڭ تەز پايدا بولۋىنا سەنۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى ونى جاساۋ تىم ۇزاق, كۇردەلى جانە قىمبات پروتسەسس. جاڭا ۆاكتسينانى جاساپ شىعارۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ, ادەتتە, كەم دەگەندە 2-3 جىل جانە جۇزدەگەن ملن دوللاردى قاجەت ەتەدى. كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيانى ەمدەۋگە ارنالعان ارنايى وتاندىق پرەپاراتتار جوق, دەگەنمەن قىتايدا, اقش-تا جانە ەۋروپادا جاڭا ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتاردى بەلسەندى ىزدەستىرۋ ءجۇرىپ جاتىر.
اقش-تا كوروناۆيرۋسپەن كۇرەسكە قوسىمشا 8,3 ملرد دوللار, ەۋروپالىق وداق 25 ملرد ەۋرو ءبولدى.
ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ ۆيرۋسولوگ عالىمدارى بىرنەشە جىل بويى ادامنىڭ, جانۋارلار مەن قۇس تۇماۋ ۆيرۋسىن, ال كوروناۆيرۋستى 2014 جىلدان باستاپ ادام ءۇشىن زاردابى اۋىر توسىن ينفەكتسيالار كوزى رەتىندە زەرتتەپ كەلەدى. مۇنداي جۇمىستى ورىنداۋدىڭ بىرقاتار ماڭىزدى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, قازاقستاننىڭ قىتايمەن شەكاراسىنىڭ اۋقىمى وتە كەڭ, ەكى ەل اراسىندا جانە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىمەن اراداعى ايتارلىقتاي ساۋدا اينالىمى جانە ماماندارمەن, ستۋدەنتتەرمەن, تۋريستەرمەن بەلسەندى الماسۋ تاعى بار. اسىرەسە قىتاي مەن وڭتۇستىك ازيادان ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ قاۋىپتى جاڭا تۇرلەرى ءجيى شىعادى. ەكىنشىدەن, قازاقستاندا قاۋىپتى ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ تاسىمالداۋشىلارى – جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ الۋان ءتۇرى مەن تابيعي جاسىرىن جولدارى بار. ۇشىنشىدەن, گەوگرافيالىق تۇرعىدان العاندا, جىل قۇستارىنىڭ كوشى-قونى قازاقستان ارقىلى وتەدى, ولار ءوز كەزەگىندە تۇماۋ ۆيرۋسى مەن كوروناۆيرۋس, سونىڭ ىشىندە ادام ءۇشىن قاۋىپتى شتامداردى الا جۇرەدى. مۇنداي ۆيرۋستاردى زەرتتەۋ جانە ونىڭ ادامدارعا بەرىلۋىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن جاساۋ – مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلە.
قازىرگى ۋاقىتتا ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيانىڭ عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى – 3 اكادەميك, 6 عىلىم دوكتورى, 16 عىلىم كانديداتى, PhD دوكتورلارى مەن دوكتورانتتار جۇمىس ىستەيتىن, تۇماۋ ۆيرۋسى مەن كوروناۆيرۋستى زەرتتەۋ بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى تانىمال بىلىكتى مامان ۆيرۋسولوگتار شوعىرلانعان قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر ورتالىق. ورتالىق ۆيرۋسولوگيالىق جانە مولەكۋلالىق بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە ارنالعان زاماناۋي قوندىرعىلارمەن جابدىقتالعان, ۆيرۋستىق ينفەكتسيالاردىڭ دياگنوستيكاسى, الدىن الۋ مەن ەمدەۋ جولدارىن جاساۋ ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. 2015 جىلى تاياۋ شىعىستا جانە باسقا ەلدەردە MERS-CoV كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسيا بەلەڭ العان كەزدە, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا العاش رەت جەتەكشى شەتەلدىك ۆيرۋسولوگتاردىڭ قاتىسۋىمەن كوروناۆيرۋس دياگنوزى بويىنشا دالالىق جانە زەرتحانالىق سەمينارلار وتكىزىپ باستاما كوتەردى. العاش رەت 2019 جىلدىڭ ساۋىرىندە ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا دارىگە ءتوزىمدى ميكروبتى جانە ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارمەن كۇرەس جونىندەگى حالىقارالىق عىلىمي سەمينار ۇيىمداستىرىلدى, وعان الەمنىڭ 14 ەلىنىڭ جەتەكشى ميكروبيولوگتارى, ۆيرۋسولوگتارى جانە جۇقپالى اۋرۋلار جونىندەگى عالىمدارى قاتىستى, ونىڭ ىشىندە اقش ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ينستيتۋتىنىڭ 20-دان استام تانىمال عالىمدارى بار. ۆيرۋستىق ينفەكتسيانى زەرتتەۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن حالىقارالىق جوبالار امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ (مەمفيس قالاسىنداعى عىلىمي اۋرۋحاناسىنداعى دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تۇماۋ ورتالىعى, تەننەسسي) جانە ۇلىبريتانيا (ليدس ۋنيۆەرسيتەتى, ليدس, ۇلىبريتانيا) عالىمدارىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تابيعي پوپۋلياتسيالارىندا تارالاتىن كوروناۆيرۋستىڭ شتامدارى دا قاۋىپتى. ادامدارعا وسى ۆيرۋستاردىڭ جۇعۋى قىتايداعىداي ىندەتكە ۇلاسۋى مۇمكىن. ءدال وسى جاعداي جانۋارلار مەن قۇستاردىڭ تۇماۋ ۆيرۋسىنا دا قاتىستى. سوندىقتان دا ينفەكتسيانىڭ ىقتيمال تابيعي كوزدەرىن دەر كەزىندە انىقتاۋ جانە جاڭا قاۋىپتى ۆيرۋستىڭ جايىلۋىن بولدىرماۋ جونىندەگى شارالاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا قازاقستان اۋماعىندا تارالاتىن تۇماۋ ۆيرۋستارى مەن كوروناۆيرۋستاردى كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ قاجەت. سونداي-اق COVID-19 بەن تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى جاڭا وتاندىق ۆيرۋسقا قارسى وتاندىق پرەپاراتتار جاساۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. ال ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بۇل سالادا ۇلكەن
تاجىريبەگە يە.
سونىمەن قاتار تۇماۋ ۆيرۋسىنا جانە كورونوۆيرۋسقا قارسى ءتيىمدى جاڭا وتاندىق پرەپاراتتاردى جاساۋ ءار ەلدىڭ عالىمدارىنىڭ تىكەلەي مىندەتتەرى. بۇل ۆيرۋستىق ينفەكتسيالارعا جەدەل دەن قويۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەلدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعىسىنان وتە ماڭىزدى. ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا ميكروبقا قارسى جانە ۆيرۋسقا قارسى جاڭا دارىلىك پرەپاراتتاردى جاساپ شىعارۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز زەڭگە قارسى جانە ۆيرۋسقا قارسى بەلسەندىلىككە يە كەڭ سپەكترلى العاشقى جانە ازىرگە جالعىز وتاندىق انتيبيوتيك جاساپ شىعاردى. بۇل انتيبيوتيك كلينيكاعا دەيىنگى جانە كلينيكالىق سىناقتاردىڭ بارلىق ساتىلارىنان ءساتتى ءوتتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەمدىك ماقساتىندا قولدانۋ ءۇشىن تىركەلگەن, ونىڭ ءوندىرىسى ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ بازاسىندا جولعا قويىلعان. سونىمەن قاتار تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى بىرقاتار پرەپاراتتار ازىرلەندى, قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ كلينيكاعا دەيىنگى زەرتتەۋ كەزەڭى اياقتالۋدا. سوندىقتان دا تۇماۋعا جانە كوروناۆيرۋستىق ينفەكتسياعا قارسى, جاڭا ۆيرۋسقا قارسى پرەپاراتتار جاساۋ ءۇشىن بىزدە ناقتى نەگىزدەر بار.
سوڭعى كۇندەردەگى وقيعالار كورسەتىپ وتىرعانداي, كەڭ اۋقىمدى ەپيدەميا جاعدايىندا فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرۋشى ەلدەر ءدارى-دارمەكتەر مەن جەكە قورعانىس قۇرالدارىن ەكسپورتتاۋدى توقتاتىپ, ەڭ الدىمەن ءوز تۇرعىندارىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. ناتيجەسىندە نارىقتا ءدارى-دارمەكتەردىڭ تاپشىلىعى ەداۋىر بايقالىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ءوز فارماتسەۆتيكالىق ءوندىرىسىن, ياعني اتاپ ايتقاندا, وتاندىق فارماتسەۆتيكالىق پرەپاراتتاردىڭ دامۋىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەردى بارىنشا كۇشەيتۋ قاجەت. ءار ەل ءوز ماسەلەسىن ءوزى شەشۋى ءتيىس. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, وسى ماسەلەلەردى ەلىمىزدىڭ ۆيرۋسولوگ ماماندارى جانە دە ءبىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتىڭ عالىمدارىنىڭ بىرلەسىپ شەشۋگە تولىق مۇمكىندىگى بار.
كەز كەلگەن ينفەكتسيانىڭ ءورشۋىن وتپەن سالىستىرۋعا بولادى. ءورتتى ءسوندىرىپ, سالدارىن جويعاننان گورى ونىڭ الدىن الۋ وڭاي. وسىعان بايلانىستى ينفەكتسيانىڭ تابيعي كوزدەرى مەن تابيعي وشاقتارىن دەر كەزىندە انىقتاۋ, ۆيرۋستىڭ تابيعي قورلارىنان ادام پوپۋلياتسياسىنا وتۋىنە جول بەرمەۋ جانە ۆيرۋستاردىڭ تۇرارالىق كەدەرگىنى جەڭەتىن پروتسەستەردى زەرتتەۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. ۆيرۋستىڭ تابيعاتتا تارالۋىندا شەكتەۋ بولمايدى, ونىڭ ادام بالاسىنىڭ ناقتى ۇلتىنا, جاسىنا, دارەجەسىنە قاراماي, ميلليونداردىڭ ولىمىنە اكەلىپ سوعاتىنى انىق. وكىنىشكە قاراي, ادامزاتقا وراسان زور زيان كەلتىرگەن سوڭعى COVID-19 ەپيدەمياسى مۇنىڭ ناقتى دالەلى بولا الاتىنى ءسوزسىز.
امانكەلدى سادانوۆ,
«ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس باس ديرەكتورى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
