بۇل كىسىلەردىڭ بۇرىنعى جىلدارى جازىلعان ەڭبەكتەرى كوممۋنيستىك يدەولوگيا سوقپاعىندا دۇنيەگە كەلسە دە, ولار باي, تۇپنۇسقا دەرەكتىك ماتەريالدارعا قۇرىلعاندىقتان بۇگىنگى كۇندەرى دە ءوز قۇنىن جوعالتپاي, وسىناۋ اۋمالى-توكپەلى زاماندا قازاقستان تاريحىنىڭ كادەسىنە ءالى دە جاراپ جاتىر. مۇنداي ەڭبەكتەر سول كەزدەگى رەسمي يدەولوگيانىڭ اۋماعىنان ارىلا الماسا دا, ولاردىڭ اۆتورلارى ناعىز تالانتتى عالىمدار بولعاندىقتان جازبا تاريحىمىز جالپى العاندا اكىمشىل-ءامىرشىل جۇيەنىڭ قاتال تاپتاۋىنا توتەپ بەرە الدى. قۇدايعا شۇكىر, وسىنداي باعالى ەڭبەكتەر بەرگەن جانە قازىرگى تاريحىمىزدى اقيقاتتىڭ كوزىمەن قايتا قاراپ, ونى شىنايى جازۋ ءتارىزدى يگى ىستەرگە مۇرىندىق بولىپ, كەيىنگى تالانتتى تاريحشىلار ۇرپاعىنا كۇردەلى تاريح سوقپاعىندا جول اشىپ, جىلى لەبىزىمەن دە, ەرەن ەڭبەگىمەن دە تاۋەلسىز قازاقستان قۇرمەتىنە بولەنگەن اعا تولقىندى دا كوردىك. كوزدەن كەتسە دە, كوڭىلدە ولار. وسىنداي قادىرمەندى عالىمداردىڭ ءبىرى رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, سوناۋ, تاريحىمىز ماسكەۋدىڭ قىتىمىر ساياسي قاداعالاۋىنا ىلىككەن زاماننىڭ وزىندە جالىنداعان 37 جاسىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن العان اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى بولاتىن.
حالىققا قىزمەت جاساسا دا حالىق جاۋى اتانعان الاشوردانى العاشقى اقتاۋشىلاردىڭ اقساقالى بولعان بۇل كىسىنىڭ ءومىربايانىنا ۇڭىلسەڭىز, عىلىمداعى تياناقتىلىعىنىڭ سىرىن ايقىن ۇعىنعانداي بولاسىز. كورنەكتى عىلىم قايراتكەرىنىڭ نەگىزگى ەڭبەك جولى ەكى عانا بەدەلدى وقۋ-عىلىمي مەكەمەلەرى توڭىرەگىندە وربىگەن ەكەن. ونىڭ العاشقىسى – ءوزى تاريحپەن اۋىزدانىپ ءبىلىم العان, قازاق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوش باستاۋشىسى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بولسا, ال ەكىنشىسى – ءوزى قابىرعاسىندا ءومىر بويى جەمىستى ەڭبەكتەنگەن ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى. بۇل دەگەنىڭىز تاريحتى ءوزىڭنىڭ بۇلجىماس تاعدىرىڭا اينالدىرۋ دەگەن ءسوز عوي.
ول العاشقىسىنىڭ – تاريح فاكۋلتەتىنىڭ ەسىگىن تەپسە تەمىر ۇزەتىن بالاۋسا, كەلبەتتى دە كورىكتى جاس جىگىت كەزىندە قاعىپ, ونى ۇزدىك وقىپ تامامداعان سوڭ قابىلەتتى مامان رەتىندە ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا وقىتۋشىلىق جۇمىسقا قالدىرىلدى. بىراق عىلىمعا دەگەن ىڭكارلىك ونى عىلىم اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتىنا جەتەلەدى دە تۇردى. كوپ كەشىكپەي-اق, وسىندا كىشى عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاسقان كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى بىرتىندەپ, ۇزاق جىلدار بويى كانىگى عالىمدار باستان كەشكەن بارلىق عىلىمي تولىسۋ كەزەڭدەرىنەن ءوتتى. ول اتاپ ايتار بولساق, وسى اكادەميالىق ينستيتۋتتىڭ قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىنىڭ تاريحى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, اكادەميگى رەتىندە ەلگە تانىلدى. ۇلتتىق تاريح عىلىمىنىڭ شىن مانىندەگى ورتالىعى بولىپ تابىلاتىن وسىناۋ مەكەمەدە كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى ۇلت تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى دا اۋقىمدى شارۋالاردى تىندىردى. ونى ول جازىپ جارىققا شىعارعان كىتاپتار, مونوگرافيالار تىزىمىنەن ايقىن اڭعارۋعا بولار ەدى. «قازاقستان كەڭەستەرى جۇمىسشىلار مەن شارۋالار وكىمەتىن نىعايتۋ ءۇشىن كۇرەستە» (1968 ج.), «قازاقستاننىڭ شارۋالار كەڭەستەرى: ۇجىمداسۋ, نىعايۋ تاريحى جانە اۋىلدىق كەڭەستەردىڭ 1917-1929 ج.ج. پراكتيكالىق قىزمەتى» (1972 ج.), «قازاقستان – رەسپۋبليكام مەنىڭ», «قازاق كەڭەستىك مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلۋى» (1980 ج.), «قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ قالىپتاسۋى» (1987 ج.), «يستوريا كرەستيانستۆا كازاحستانا», «الاش ءھام الاشوردا» جانە ت.ب. ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر وسى ايتىلعانداردىڭ كۋاسى.
ءيا, تاريح عىلىمىندا سالماقتى دا بايىپتى مۇنداي مونوگرافيالىق كىتاپتار جاريالاۋ ەكىنىڭ-ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەس تىرلىك. ونىڭ ۇستىنە شارتاراپتا جارىق كورگەن بىرنەشە جۇزدەگەن عىلىمي ماقالانى ەسەپكە الىڭىز. تاعى ءبىر سۇيسىنەرلىك نارسە, ءوزى كەڭەس زامانى قالىپتاستىرعان عالىم بولا تۇرا, تاۋەلسىز ەل بولعان تۇستا دا تاريحىمىزداعى جاڭا عىلىمي كونتسەپتسيالاردى ۇستانعان ىرگەلى دە ەڭسەلى ەڭبەكتەردىڭ كىرپىشتەرىن ءوز قولىمەن قالاپ, بۇگىنگى جازبا تاريحىمىزدىڭ قابىرعاسىن كوتەرگەندەردىڭ ءبىرى دە وسى كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى. ال ەندى وسى قابىرعادا «اقتاڭداقتار» كوپ بولسا, وعان ونى ەمەس, سول جىلدارداعى رەسمي كوممۋنيستىك يدەولوگيانىڭ «اسىرە بوياۋشىلارىن» ايىپتاعان ءجون بولار. اتالعان تاريحي ەڭبەكتەر اراسىنان ك.نۇرپەيىس ۇلىنىڭ اۆتورلىق قاتىسۋىمەن جارىق كورگەن 12 تومدىق جانە 4 تومدىق «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى», 5 تومدىق «قازاق سسر تاريحىنىڭ» 4-ءشى تومى, «يستوريا كرەستيانستۆا سوۆەتسكوگو كازاحستانا» اتتى ەڭبەكتىڭ 1-ءشى تومى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. كەزىندە يدەولوگيا «سالقىنىنا» ۇرىنعانىنا قاراماستان, مۇنداي تاتىمدى ەڭبەكتەردىڭ دەرەكتىك جانە تانىمدىق ماڭىزىن ەشكىم دە جوققا شىعارا قويماس دەگەن ويدامىز.
حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قايتا قۇرۋ مەن جاريالىلىق ناۋقانى باستالعان بەتتە-اق, جاڭا ساياسي احۋالدى قابىلداي الماعان, ايتارى دا جازارى دا تاۋسىلعان كىسىلەردى تاريح عىلىمى كورىپ وتىر, دەدىك جوعارىدا. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىن ونداي ناۋقانشىل زەرتتەۋشىلەر قاتارىنا قوسا المايمىز. تاريحي شىندىقتى ايتۋعا مۇمكىندىك تۋعان بەتتە-اق, ول كىسى اقيقاتتىڭ جۇلدىزىن بەتكە الىپ, باعدارىن قايتا انىقتاپ, تاريح توسىندە قالامىن بۇرىنعىدان دا قارىمدى سىلتەدى. الاش پارتياسىن «بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل» دەگەن جالادان ارشىپ الۋدا, قازاق شارۋالارىنىڭ قاسىرەتىن شىنايى كورسەتۋدە, كەزىندە ەلدە بەلەڭ العان ساياسي رەپرەسسيانى اشكەرەلەۋدە جاڭا جاعدايدا جالتاقتاماي, باتىل بەلسەندىلىك تانىتقان جانە وسىناۋ وتكىر تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە بەت بۇرعان كەيىنگى ىنىلەرىن كەيبىرەۋلەر قۇساپ جازىقسىز سوكپەي, باسقانىڭ ەڭبەگىنە كوز الارتپاي, تالانتتارعا ىشتارلىق تانىتپاي, قايتا شىنايى ءسۇيسىنىس, ناقتى قولداۋ كورسەتە العان ساۋساقپەن سانارلىقتاي از عانا اعا بۋىن وكىلدەرى قاتارىندا وسى كەڭەس اعامىز دا بار. سول بىزگە ماقتانىش جانە جارىق جۇلدىزداي ۇلگى بولىپ قالدى.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ شاكىرتتەرى كوپ. ونىڭ 30-دان استام شاكىرتى عىلىمي جۇمىستارىن اياقتاپ, ديسسەرتاتسيالار قورعاپ, عىلىمي دارەجەلەرگە يە بولدى. ول باۋلىعان بىرنەشە عىلىم دوكتورىنىڭ ءبىرى «قازاق شارۋالارىن جەكەمەنشىك قوجالىقتارىنان ايىرۋ جانە ۇجىمداستىرۋ: تاريحى مەن تاعىلىمى» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان وسى جولدار اۆتورى ەكەنىن ايتا كەتۋ دە شاكىرتتىك مىندەتىمىز بولسا كەرەك. 1973 جىلدان بەرى ول, نەگىزگى عىلىمي جۇمىسىمەن قاتار قازاق مەملەكەتتىك قىزدار ينستيتۋتىندا پروفەسسور رەتىندە ۇستازدىق جۇمىستى قوسا اتقارىپ كەلدى. وسىلايشا ول جاس ۇرپاقتىڭ تاريحي ساناسىن كوتەرۋدى دە نازاردان تىس قالدىرماۋشى ەدى. كەزىندە كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى جازۋعا قاتىسقان ورتا مەكتەپتىڭ 11 كلاسىنا ارنالعان «قازاقستان تاريحى» وقۋلىعى دا وسىنىڭ كۋاسى ىسپەتتى.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ قوعامدىق جۇمىسى دا ونىڭ عىلىمي جۇمىسىمەن تىعىز بايلانىستى بولدى. ول رەسپۋبليكالىق «ادىلەت» تاريحي-اعارتۋ قوعامى الماتى بولىمشەسىنىڭ توراعاسى بولىپ, ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋعا بەلسەندى اتسالىستى. ونىڭ باستاماسىمەن 1991 جىلى «قازاقستانداعى 1917 جىلدان كەيىنگى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن» تاقىرىبىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-كونفەرەنتسيا ءتول تاريحىمىزداعى «اقتاڭداقتاردى» جويۋعا, كەزىندە جازىقسىز قۋعىندالعانداردى اقتاۋ ىسىنە سونى باستاۋ بولىپ, وسى ماڭىزدى جۇمىسقا جاڭا سەرپىن بەردى.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ عىلىمي باعدارى 1916 جىلعى كوتەرىلىس, 1917 جىلداعى قوس توڭكەرىس, ازاماتتىق قارسى تۇرۋ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلۋى جانە وركەندەۋى, قازاقستان شارۋالارىنىڭ جانە شارۋالار ۇيىمدارىنىڭ تاريحى, الاش قوزعالىسى جانە الاشوردا ءتارىزدى كۇردەلى عىلىمي ماسەلەلەردى قامتىدى. ول كىسىنىڭ حح عاسىردىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارىنىڭ قىزمەتىن زەرتتەۋگە بايلانىستى جۇمىستارى دا اۋقىمدى بولدى. سوڭعى جىلدارى ول, حح عاسىرداعى قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن زەرتتەۋدە بەلسەندىلىك كورسەتتى. ا.بايتۇرسىنوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, س.سادۋاقاسوۆ جانە ت.ب. الاش ارداقتىلارى تۋرالى شىنايى ەڭبەكتەر جانە ءوزىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اياقتاعان, ءبىز جوعارىدا اتاپ كەتكەن «الاش ءھام الاشوردا» اتتى تىڭ مونوگرافيالىق زەرتتەۋى وسىنىڭ ناتيجەسى. بۇل ەڭبەك تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا الاش قوزعالىسىنا جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋدا شەشۋشى ىقپال جاسادى. 1995 جىلى جارىققا شىققان وسى مونوگرافيالىق زەرتتەۋى كوپشىلىككە كەڭ تارالىپ, وسى ماڭىزدى ماسەلەگە بايلانىستى تاريحشىلاردىڭ جاڭا ۇستانىمىن ەلگە تانىتتى. ەڭبەكتە العاش رەت الاش قوزعالىسىنا مۇشە بولعاندار مەن وعان نيەتتەس كىسىلەردىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. بۇل ءتىزىمدى اۆتور بۇدان الدەقايدا بۇرىن 1991 جىلى رەسپۋبليكالىق جۋرنالدا دا جاريالاعان ەدى. ارينە بۇل ءتىزىم زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان كەيىننەن تولىقتىرىلدى.
وسى بايىپتى زەرتتەۋدە اۆتور كوپ جىلدار بويى جازىقسىز قارالانىپ كەلگەن الاش قوزعالىسى تاريحىنىڭ كەيبىر كۇردەلى ماسەلەسىن شىنايى بايانداپ, ولاردىڭ اقيقاتىن وقىرمانعا انىقتاپ بەردى. ەندى سولاردىڭ بىرىنە توقتالار بولساق, مىنانى ايتار ەدىك: الاش قايراتكەرلەرىنىڭ 1916 جىلعى كوتەرىلىستە وتارشىلدارعا قارسى كوتەرىلمەۋگە اشىقتان اشىق شاقىرۋى, قوزعالىس قايراتكەرلەرىن پاتشا ۇكىمەتىن قولداۋشىلار, ۇلتتىق مۇددەنى ساتۋشىلار رەتىندە كىنالاۋعا نەگىز بولىپ, بولشەۆيكتىك تاريحنامانىڭ اقتى قارا دەپ بۇرمالاۋىنا جول اشتى. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى الاش كوسەمدەرىنىڭ مۇنداي باعىتتى ۇستانعان سەبەبى حالىقتى زەڭبىرەككە قارسى سويىل سۇيرەتىپ شىعىپ, قىرىلىپ قالۋدان ساقتاندىرۋ بولعانىن دالەلدەپ جازعانى بەلگىلى. اۆتور الاش كوسەمدەرىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرگە دە, مايداننىڭ قارا جۇمىسىنا شاقىرىلعاندارعا دا شىنايى تىلەكتەس بولىپ, ولاردى قورعاعاندارىن اتاپ كورسەتكەن ەدى. وسى كىتاپتىڭ «الاشوردا جانە كەڭەس وكىمەتى» اتتى تاراۋىندا اۆتور ءوزىن بۇل تاقىرىپتى وتە تەرەڭ بىلەتىن, اسا كۇردەلى تاريحي قۇبىلىستاردىڭ ىشكى مەحانيزمىن جەتىك مەڭگەرگەن ءىرى مامان رەتىندە دالەلدەدى. مۇندا جەكە تۇلعالار ارەكەتى, ولاردىڭ كوزقاراس ەۆوليۋتسياسى, دالىرەك ايتساق, الاشوردا قايراتكەرلەرىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناستارى, ولاردىڭ اتامان دۋتوۆقا, كولچاك ۇكىمەتىنە دەگەن نيەتتەرى قانداي بولعانى, جانە باسقا دا ءارتۇرلى ۋاقىتشا ۇكىمەتتەرمەن كۇردەلى ديپلوماتيالىق بايلانىستارى ەش قالتارىسسىز, ايقىن زەرتتەلگەن. وندا مىسالى, الاشوردانىڭ باتىس ءبولىمىنىڭ ءىس-ارەكەتى, مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ قوقان (تۇركىستان) اۆتونومياسى باسشىلىعىنان كەتۋ سەبەپتەرى, امانگەلدى يمانوۆتىڭ ولتىرىلۋىنە قاتىستى ماسەلەلەر, الاشوردانىڭ ءوزى كەزىندە قارسى كۇرەسكەن كەڭەس وكىمەتى جاعىنا شىعۋ سەبەپتەرى ءتارىزدى كۇردەلى ماسەلەلەر وگپۋ ءارحيۆىنىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە انىقتالىپ, جان-جاقتى اشىپ كورسەتىلگەن. بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى كەزىندە تاريحىمىزدا بۇرمالانىپ, ولار تۋرالى دۇرىس پىكىرلەردىڭ قالىپتاسپاعانى بەلگىلى. مىسالى, حالقىمىزدىڭ ايتۋلى ۇلى مىرجاقىپ دۋلات ۇلى حالىق باتىرى امانگەلدىنى اتىپ ءولتىرۋشى قىلمىسكەر رەتىندە كەڭەستىك تاريحنامادا قارالانىپ كەلگەن بولاتىن. وسىناۋ تاريحىمىزداعى داۋلى ماسەلەنىڭ باسىن اشقان كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى وگپۋ تەرگەۋشىلەرىنە مىرجاقىپ دۋلات ۇلى ءوزى بەرگەن جاۋاپتى قۇپيا ارحيۆتەن الىپ سوزبە-ءسوز كەلتىرۋ ارقىلى تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتىردى.
ايتىلعانداردى قىسقاشا تۇجىرىمداساق: مۇنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا ورىن العاندىقتان قوعامنىڭ ساياسي جانە ۇلتتىق رۋحىن كوتەرۋدە اسا ماڭىزدى بولدى. كەڭەس نۇرپەيىس ۇلى كسرو-نىڭ جانە تمد ەلدەرىنىڭ كوپتەگەن عىلىمي كونفەرەنتسياسىندا تاريحىمىزدى باسقالارعا تانىتۋمەن شەكتەلمەي, ارنايى عىلىمي شاقىرۋلارمەن الىس شەتەلدەرگە دە شىعىپ ءجۇردى. مىسالى ول 1990 جىلى اقش-تا كاليفورنيا ۋنيۆەرسيتەتىندە لەكتسيالار وقىسا, ال 1994 جىلى انكارادا وتكەن تۇرىك دۇنيەسى تاريحى بويىنشا كونگرەستە «الاش قوزعالىسى تاريحىنىڭ دەرەكتىك نەگىزدەرى» دەگەن تاقىرىپتا جابىق دەرەكتەردى جاريا ەتىپ, اۋقىمدى دا قۇندى بايانداما جاسادى.
كەڭەس نۇرپەيىس ۇلىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جارشىسى» جۋرنالىنداعى ۇزاق جىل جاۋاپتى حاتشىلىق جانە 12 مونوگرافيالىق زەرتتەۋدى, كوپتەگەن ماقالا جيناقتارىن رەداكتسيالاۋ جۇمىسى ونى تاعى ءبىر قىرىنان كورسەتە الار ەدى. ول سونداي-اق كوپتەگەن عىلىمي قۇجات جيناعىن قۇراستىرۋشى جانە ولاردى شىعارۋشى رەداكتور دا بولعان. ول كىسىنىڭ باسشىلىعىمەن «تۋعان ولكە» جۋرنالى جارىق كورگەن-ءدى.
قايراتكەر عالىمنىڭ كوكەيىندە كوپ ارمان, بولاشاققا ارنالعان اۋقىمدى عىلىمي جوسپارلارى بار ەدى. توتەلەپ كەلگەن ارسىز اجال وعان مۇرشا بەرمەدى. ولاردى جۇزەگە اسىرۋدا قارىمدى زەرتتەۋشىلەر – اكادەميكتەر م.قويگەلديەۆ, د.قامزابەك ۇلى, جازۋشى-عالىم ت.جۇرتباي جانە ت.ب. ىرگەلى جۇمىستار تىندىردى. بۇگىندە وعان دا شۇكىرشىلىك ايتامىز. وسىندايدا تاعى ءبىر ايتا كەتەر ماسەلە – ك.نۇرپەيىس ۇلى قايتىس بولارىنان ءبىر جىل بۇرىن ءوزىنىڭ باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەگەن ەدى: ء«اليحان بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ كۇردەلى تاعدىرىنا بايلانىستى ءومىرىنىڭ كوپتەگەن جىلىن قازاقستاننان تىس جەرلەردە وتكىزدى. ول 1917 جىلعا دەيىن سانكت-پەتەربور, ورىنبور, ومبى, سامارا جانە ت.ب. قالالاردا تۇراقتاپ وقۋ وقىدى, قىزمەت اتقاردى. ال كەڭەس وكىمەتى الاش ارىسىنىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلىنەن سەسكەنىپ, وعان تۋعان ەلىندە تۇرىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرمەدى. سوندىقتان دا ءاليحانتانۋدى جاڭا ساتىعا كوتەرۋ ءۇشىن جوعارىدا اتالعان قالالاردىڭ مۇراعاتتارىن, كىتاپحانالارىن سۇزگىدەن وتكىزۋ قاجەت. شاما مەن مۇمكىندىك جەتىپ جاتسا, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تولىق, اكادەميالىق جيناعىن شىعارۋ, كەزىندە ورىس تىلىندە جاريالانعان ەڭبەكتەرىن انا تىلىمىزگە اۋدارىپ, وقىرماندارعا ۇسىنۋ كەرەك-اق. وسىلاردىڭ نەگىزىندە ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ عىلىمي عۇمىرناماسىن جاساۋ ءلازىم» (قاراڭىز: «تاريحي تۇلعالار» كىتابى, 374-بەتى). عالىمنىڭ بۇل سۇحباتى باسقا دا تاتىمدى ەڭبەكتەرىمەن بىرگە ونىڭ سوڭعى, قايتىس بولعان سوڭ جارىق كورگەن «تاريحي تۇلعالار» اتتى كولەمدى عىلىمي جيناعىنا ەندى. بۇل ەڭبەكتىڭ دە وقىرمان قاۋىمعا, كاسىبي تاريحشىلارعا بەرەرى كوپ-اق. ءيا, ورىندى ۇسىنىس ارقاشان ءوز قولداۋشىلارىن تاپپاق. بۇگىندە ادەبيەتشى-عالىم س.اقق ۇلى ۇلى باستاعان زەرتتەۋشىلەر تىنباي ىزدەنىپ, ەڭبەكتەنىپ, ءاليحاننىڭ شىعارمالارىنىڭ كوپتومدىعىن جارىققا شىعارىپ وتىر. سونىمەن قاتار ك.نۇرپەيىس ۇلىنىڭ قايتىس بولارىنىڭ الدىندا: ء«اليحان بوكەيحانوۆقا تەك قانا قارقارالى وڭىرىندەگى اقتوعاي اۋدانىندا عانا ەمەس, ەل ورداسى استانادا, رەسپۋبليكانىڭ مادەني-رۋحاني ورتالىعى الماتىدا ەسكەرتكىشتەر ورناتىپ, وسى اسا ءىرى تۇلعانى ماڭگىلىك ەستە ساقتاۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى» دەگەن ابزال تىلەگى بار (سوندا). وسىدان 14 جىل بۇرىن ايتىلعان بۇل ۇسىنىس تا باياۋ بولسا دا بىرتىندەپ جۇزەگە اسۋ ۇستىندە. اۋمالى-توكپەلى ساياسي ۇدەرىستەردى باستان وتكىزگەن, جانە الاش قايراتكەرلەرى ەڭبەكتەرىنىڭ وتكەنىمىز ءۇشىن ەمەس, بولاشاعىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدىلىعىن ءالى دە تولىق ۇعا قويماعان بۇگىنگى ءبىزدىڭ قوعام, ەندى عانا ەڭسەسىن كوتەرىپ كەلە جاتقانداي. قالاي دەسەك تە بۇل ايتىلعاندار تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ جاڭا ۇرپاعىنىڭ موينىنا ارتىلعان سالماقتى رۋحاني جۇككە اينالىپ, بىزبەن بىرگە كەلە جاتىر.
تالاس وماربەكوۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
