الماتى قالاسى سياقتى ءىرى مەگاپوليسپەن شەكتەسەتىن وڭىردە تۇتىنۋ نارىعى, جۇمىس كۇشى جانە جەرگىلىكتى ينفراقۇرىلىم ءۇشىن الاڭداۋعا نەگىز جوق. مۇنان بولەك, وبلىستىڭ ترانزيتتىك تاسىمال جولدارىنداعى قولايلى مۇمكىندىگى مەن لوگيستيكالىق قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا تاجىريبەسى دە وندىرىسكە قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيانىڭ كولەمىن ارتتىرۋعا وڭ ىقپال ەتىپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە ايماقتا جاڭادان ىسكە قوسىلعان ونەركاسىپ نىساندارىنا جۇمسالاتىن بيۋدجەت قارجىسىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, جەكە كومپانيالاردىڭ قاراجاتىن ارتتىرۋعا جول اشتى. ماسەلەن, بىلتىر يگەرىلگەن ينۆەستيتسيا قارجىسىنىڭ 80,8 پايىزى جەكە كومپانيالاردىڭ ۇلەسىندە ەكەن. بۇل 517,8 ميلليارد تەڭگە شاماسىنداعى اقشالاي ينۆەستيتسيانى قۇرايدى.
قازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى ونەركاسىپ پەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ شيكىزات سەكتورىنا تاۋەلدىلىگىن جويۋعا باعىتتالىپ وتىر. ياعني, وڭىرلەر تەك شيكىزات قانا دايىنداپ قويماي, ىشكى, سىرتقى نارىققا تولىق وڭدەلگەن دايىن ءونىم شىعارۋ ىسىنە ماڭىز بەرۋى ءتيىس. بۇل باعىتتتا دا الماتى وبلىسىندا جەتىستىك بار. وتكەن جىلى شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا جۇمسالعان نەگىزگى ينۆەستيتسيالىق كاپيتالدىڭ ۇلەسى 8,4 پايىزعا ۇلعايعان. وڭدەۋ ونەركاسىبىنە قۇيىلعان اقشا 111,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ, بۇل كورسەتكىش بۇرناعىعا قاراعاندا 32,3 پايىزعا ءوستى. ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا وڭدەۋ ونىركاسىبىندەگى ءونىم كولەمى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي دارەجەگە جەتىپ وتىر.
دەرەك بويىنشا, 2019 جىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم كولەمى بۇرناعىعا قاراعاندا 4,5 پايىزعا ءوسىپ, قارجىلاي ءتۇسىم 3 تريلليون تەڭگەنى قۇراعان ەكەن. مۇنداي ەكونوميكالىق ورلەۋ ءوڭىر بيۋدجەتىن تولىقتىرىپ, بارلىق باعىتتار بويىنشا قولعا العان جۇمىستى ىلگەرلەتەتىنى ايقىن. جالپى, 2019 جىلى ايماق بويىنشا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 509 ميلليارد تەڭگە جينالعان. مۇنداعى وزىندىك كىرىس سوماسىنىڭ ۇلەسى 226 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا بولىپ وتىر. ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ تابىستى بولۋى شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ دامۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەن. وتكەن جىلى بۇل سالاداعى نىساندار سانى 122 مىڭعا جەتىپ, جينالعان سالىق ءتۇسىمى 113 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپتى. ال شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ وڭىرلىك ءونىم وندىرۋدەگى ۇلەسى 32 پايىزعا جەتكەن. كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋ مەن مەملەكەتتىك قولداۋ دا ءوز دەڭگەيىندە ەكەن. بىلتىر شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋعا قازىنادان 11,8 ميلليارد تەڭگە جۇمسالىپتى. ناتيجەسىندە وبلىس بويىنشا 48 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىنى اشىلعان. ءبىر جىل ىشىندە وتىز ءبىر مىڭ ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلىپتى.
قازىناعا تۇسكەن قارجىنىڭ ەسەلەپ ارتۋى ەل دامۋىنا ناقتى كەپىل بولادى. اسىرەسە, بيۋدجەتكە ارقا سۇيەگەن الەۋمەتتىك سالانى قولداۋعا جۇمسالاتىن شىعىن مولشەرىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنى قۋانتادى. مىسالى, بيىل يگەرىلەتىن بيۋدجەت قارجىسىنىڭ كولەمى 586 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا بولجانعان. ونىڭ ىشىندە 252 ميلليارد تەڭگە قاراجات وبلىستىڭ ىشكى تابىس كوزدەرىنەن قۇرالىپ وتىر ەكەن. ال بولىنگەن قارجىنىڭ 75 پايىزى تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ مەن تىرشىلىك ەتۋگە قولايلى ورتا قالىپتاستىرۋعا باعىتتالماق. ونىڭ ىشىندە ءبىلىم سالاسىنا 59 ميلليارد تەڭگە, جولداردى جوندەۋگە 40 ميلليارد تەڭگە, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇرگىزۋگە 32,6 ميلليارد تەڭگە, اۋىز سۋمەن قامتۋعا 10,5 ميلليارد تەڭگە جانە تابيعي گاز جۇيەسىنە قوسۋعا 3,2 ميلليارد تەڭگە قارجى قاراستىرىلعان وتىرعان كورىنەدى.
ينۆەستيتسيا تاقىرىبىنا قايتىپ ورالايىق. ەكونوميكانىڭ تۇراقتى ءوسىمى مەن جاڭا وندىرىستەردىڭ كوپتەپ اشىلۋىنىڭ ارقاسىندا الماتى وبلىسى بارلىق باعىت بويىنشا تۇراقتى دامىپ كەلەتىنىن ءجيى ايتىپ كەلەمىز. بۇعان ناقتى دالەل جەتكىلىكتى. قازىر وبلىستىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىندە جالپى قۇنى 4,9 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن 422 جوبا بار ەكەن. اتقارىلعان ءىس بەرەكەتىن بەرسە, بۇل جوبالار 40 مىڭ ادام ءۇشىن جۇمىس ورىنىن ۇسىنباقشى.
- بۇل جوبالاردىڭ قاتارىندا 94,5 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان «جەتىسۋ ۆولفرامى» كەن وڭدەۋ زاۋىتى مەن قۇنى 40 ميلليارد تەڭگە بولاتىن «پريما-قۇس» فابريكاسى قازىر جۇمىسىن باستادى. الداعى جارتى جىلدىقتا ايماقتا قۇرىلىسقا قاجەتتى تسەمەنت وندىرەتىن «الاتسەم» زاۋىتى ىسكە قوسىلماقشى. بۇل جوباعا جەكە ينۆەستورلار 47 ميللليارد تەڭگە جەكە قارجى سالىپ وتىر. جالپى, وبلىس ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ءىسى ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىر. بيىل 384 ميلليارد تەڭگە جۇمسالاتىن 126 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپاردا تۇر. ناتيجەسىندە 7300 جۇمىس ورنى اشىلادى. جالپى, ءبىز بۇل باعىتتاعى جۇمىستى جالعاستىرا بەرەمىز. 2025 جىلعا دەيىن وبلىس ەكونوميكاسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمىن 1,6 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. سونىڭ ناتيجەسىندە وڭدەۋ ونەركاسىبىندەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن دە 2 ەسەگە ۇلعايتۋعا قول جەتكىزەمىز. ال شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورت ۇلەسى دە 1,8 ەسە ارتادى دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىز, - دەيدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.
جالپى, ينۆەستيتسيالىق قاراجاتتتىڭ يگىلىگى وبلىستىڭ بارلىق سالاسىندا بايقالىپ وتىر. مىسالى, وتكەن جىلى ايماقتىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە 76,6 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلعان. ونىڭ ىشىندە 20,9 ميلليارد تەڭگەگە جۇمسالعان 49 جوبا قازىر پايدالانۋعا بەرىلىپ, جەمىسىن بەرىپ وتىر. مۇنىڭ ىشىندە 5 نىسان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن تولىقتاي قايتا وڭدەۋ بويىنشا جۇزەگە اسقان ەكەن. ناتيجەسىندە وبلىستاعى تاماق ونەركاسىبىنىڭ ءبىر جىل ىشىندەگى مۇمكىندىگى 3 پايىزعا ارتىپ, 227,9 ميلليارد تەڭگەنىڭ دايىن ءونىمى نارىققا شىعارىلعان.
ايتپاقشى, الماتى وبلىسى تۇتاس ەلىمىز بويىنشا قۇيىلعان شەتەل ينۆەستيتسياسىن يگەرۋ بويىنشا دا الدىڭعى قاتاردا تۇر ەكەن. اسىرەسە, ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ قارجىسىنا اشىلۋى ءتيىس 19 جوبانىڭ توعىزى جەتىسۋدا جۇزەگە اسىپ جاتىر. شەتەل كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە قوسىلاتىن وندىرىسكە 156,1 ميلليارد تەڭگە قارجى جۇمساۋ جوسپارلانسا, بۇگىنگە دەيىن 53,8 ميلليارد تەڭگە يگەرىلىپ, ناتيجەسىندە 2200 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان.
- شەتەل ينۆەستورلارىمەن جۇمىس ىستەۋ ۇلكەن دايىندىقتى قاجەت ەتەدى. قالتالى كومپانيالاردى شاقىرۋ مەن قارجى قۇيۋعا كوندىرۋدىڭ اراسىندا ۇلكەن ەڭبەك جاتىر. ينۆەستورلاردىڭ تالابىنان شىعۋ ءۇشىن وبلىستا بارلىق قولايلى جاعداي جاسالعان. ءوندىرىس اشاتىن جەر تەلىمىن انىقتاۋ, ول جەرگە ينفراقۇرىلىم جەتكىزۋ, جەرگىلىكتى شيكىزاتپەن قامتۋ, جۇمىس كۇشىن دايىنداۋ سياقتى جۇمىس ۋاقتى پەن رەسۋرستى قاجەت ەتەدى. ءبىز وسىنىڭ ءبارىن جىلدام, تالاپقا ساي ءارى ەلىمىزدىڭ مۇددەسىنە ساي تالاپتارمەن جۇزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. وسىدان 2 جىل بۇرىن قاپشاعاي قالاسىنىڭ ماڭىندا «مارەۆەن فۋد» اتتى كاسىپورىندى اشتىق. بۇل ءوندىرىس بيداي ءونىمىن تولىقتاي وڭدەپ, نارىققا دايىن كەسپە شىعارىپ وتىر. وسى كومپانيانىڭ قوجايىندارى وزبەكستان قارجى سالۋدى ويلاپ, ورتا ازياداعى تەڭدەسسىز زاۋىتتى سول جاقتان اشپاق بولىپ ءجۇر ەكەن. ءبىز ينۆەستيتسيالىق فورۋمعا شاقىرىپ, وبلىستىڭ ترانزيتتىك, لوگيستيكالىق مۇمكىندىگىن تانىستىردىق. ينفراقۇرىلىم جۇرگىزىپ بەرەمىز دەدىك, دايىن شيكىزات پەن جۇمىس كۇشىمەن قامتۋعا ۋادە بەردىك. ناتيجەسىندە زاۋىت سالاتىن ينۆەستور قازاقستاندا قالدى. قازىر «مارەۆەن فۋد» كومپانياسى وبلىس ەكونوميكاسىنا 15,4 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىپ, 523 ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ال جاقىندا امەريكادان كەلگەن ترانسۇلتتىق «Tyson Foods» كومپانياسى مەن ولاردىڭ قازاقستانداعى سەرىكتەسى بولىپ وتىرعان «Kusto Group» وندىرىستىك-ينۆەستيتسيالىق كومپانياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەستىم. «Tyson Foods» كومپانياسىنىڭ قارجى اينالىمى وتكەن جىلى 42 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن ەكەن. نەگىزىنەن ەت وندىرىسىندە كوشباسشى بولىپ وتىرعان وسى كومپانيا جەتىسۋ جەرىندە ءوز زاۋىتىن اشۋعا ىنتالى. بۇل ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وتە قولايلى جوبا عوي, وبلىس ءوز تاراپىنان بارلىق مۇمكىندىكتى قاراستىرۋعا كىرىستى. قاجەتتى اۋماق پەن ينفراقۇرلىمدى دايىنداپ بەرەمىز. زاۋىت ىسكە قوسىلعاندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى ۇمىسقا الادى جانە قاجەتتى شيكىزاتتى دا ءبىز دايىنداپ بەرەمىز. بۇل – مەملەكەتتىڭ تالابى. جانە بۇل كومپانيانىڭ سالۋعا نيەتتەنىپ وتىرعان زاۋىتى كۇنىنە 2 مىڭ باس ءىرى قارا ەتىن وڭدەيتىندەي قۋاتقا يە ەكەن. دەمەك, وبلىستىڭ مال شارۋاشىلىعى ءۇشىن سۇرانىس ارتادى, - دەيدى وبلىس اكىمى اماندىق باتالوۆ.
وسى جەردە ءسوزىمىزدىڭ دالەلى رەتىندە كورشى رەسەيدىڭ «لۋكويل» كومپانياسى تاراپىنان قازاقستانعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا جايىندا ايتا كەتسەك. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى ىسكەرلىك بايلانىس جولعا قويىلعان 24 جىلدان بەرى «لۋكويل» ءبىزدىڭ ەكونوميكاعا 7,5 ميلليارد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيعان ەكەن. سونىڭ بىرەگەيى الماتى وبلىسىنىڭ ىلە اۋدانىندا بىلتىر جاڭادان اشىلعان مايلاۋ ماتەريالدارىن شىعاراتىن زاۋىت. جىلىنا 100 مىڭ تونناعا دەيىن تەحنيكالىق سۇيىقتىق پەن ماي وندىرۋگە قاۋقارلى ءوندىرىس وبلىستاعى تولىق ىسكە قوسىلىپ, بيۋدجەتكە پايدا اكەلە باستاعان جوبالاردىڭ دا كوشىن باستاپ تۇر. ال بۇل كاسىپورىننان بيۋدجەتكە تۇسەتىن كىرىس جىل سايىن 10 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا ەكەن. مايلاۋعا قاجەتتى سۇيىقتىڭ 80 ءتۇرىن جاساپ جاتقان زاۋىتتىڭ جەتىسۋ جەرىندە سالىنۋى دا كەزدەيسوق ەمەس. قازىر وبلىس اۋماعىندا «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» ترانزيتتىك ءدالىزى ارقىلى جۇرەتىن جۇك كولىگىنىڭ ۇلەسى ارتىپ كەلەدى. دەمەك, تەحنيكالىق مايلاۋ ماتەريالىنا دەگەن سۇرانىس دا ۇلعايا بەرمەك. سونىمەن قاتار كەلەشەكتە ىلە اۋدانىنىنڭ اۋماعىنداعى زاۋىتتان وندىرىلگەن ماي ورتا ازياداعى تۇتىنۋ نارىعىن تولىعىمەن قامتيتىنداي مۇمكىندىككە يە بولا الادى. جۇزەگەن اسقان جوبانىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇنى 94 ميلليون اقش دوللارىن قۇراعان. قازىر زاۋىتتا 225 ادام ەڭبەك ەتۋدە, جۇمىسپەن قامتىلعانداردىڭ 90 پايىزى جەرگىلىكتى تۇرعىندار.
