ينۆەستيتسيا تارتۋعا قابىلەتتى قالا
ەل ىشىندە شىمكەنتتىكتەرگە ءتۇرلى مىنەزدەمە بەرىلىپ جاتادى. سونىڭ ءبىرى – ىسكەر, ەڭبەكقور دەگەن ۇعىمدار قالا تۇرعىندارىمەن بىتە قايناسىپ كەتكەندەي.
قالانىڭ ىسكەرلىك بەلسەندىلىگى حالىقتىڭ سانىمەن عانا ەمەس, ەكونوميكالىق قۋاتىمەن دە قارقىندى دامىپ كەلەدى. شىمكەنت ەكونوميكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋىندا ونەركاسىپ سالاسىنىڭ ماڭىزى زور. بۇل سالادا بيىل 26 ملرد تەڭگەگە 7 جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ, 389 جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. كاسىپكەرلىك سانمەن عانا ەمەس, جاڭا تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان ساپالى ونىممەن دە تولىعۋدا. «راحات شىمكەنت» جشس وڭتۇستىككورەيالىق كومپانيانىڭ قارجىسى ەسەبىنەن قۇنى 1,8 ملرد تەڭگەگە مارمەلاد ءوندىرۋ جەلىسىن ىسكە قوستى.
قالا اۋماعىندا 2 يندۋستريالىق ايماق جانە «وڭتۇستىك» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قارجىسىمەن كوپتەگەن ءىرى ءوندىرىس ورنى اشىلدى.
تارقاتىپ ايتار بولساق, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسىمەن قالاعا 194,5 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى. سونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن 45,9 ملرد تەڭگە, ال مەنشىكتى قاراجات ەسەبىنەن كىرگەن قارجى 113 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ناتيجەسىندە قالادا پولشالىق «Polpharmagroup», وڭتۇستىككورەيالىق «Lوتتە», گەرمانيالىق «Heidelberg Cement Group» كومپانياسى, قىتايلىق «SinYuanSteel», تۇركيالىق «كارتال حالي» جانە باسقا دا ءىرى شەتەلدىك كومپانيالار بەلسەندى جۇمىس ىستەي باستادى.
قالا اۋماعىندا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 2,5 ملرد اقش دوللارىن قۇرايتىن 15 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
ەلدەگى تۇراقتىلىق پەن شىمكەنتتەگى وندىرىسكە قولايلى مامىراجاي كليمات بۇل كورسەتكىشتەردى ءالى دە ەسەلەي تۇسەتىنى انىق.
بۇگىندە قالادا جۇمىس ىستەيتىن 2 يندۋستريالىق ايماقتىڭ جەرى تولىق يگەرىلگەن. ياعني اتالعان ايماقتاردا بۇگىندە قۇنى 42 ملرد تەڭگەگە 67 جوبا ىسكە قوسىلىپ, 4 مىڭعا جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلىپ, ەل بيۋدجەتىنە 16 ملرد تەڭگە كولەمىندە سالىق تۇسكەن. سونىمەن قاتار قالا بويىنشا شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن 2,5 ملرد دوللاردى قۇرايتىن 15 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
قالا اكىمدىگى ينۆەستيتسيا تارتۋ ماقساتىندا سينگاپۋر, تۇركيا, قىتاي, ءباا, رەسەي, كورەيا جانە وزبەكستاننىڭ الەۋەتتى ينۆەستورلارىمەن ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر وتكىزىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىر مىسالى, وزبەك ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا قالادا بىرنەشە جىلدان بەرى توقتاپ تۇرعان «اليانس» جشس (بۇرىنعى «يۋتەكس» اق) ءجىپ ءيىرۋ فابريكاسى ىسكە قوسىلدى.
2019 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 60 توننا, بيىل 6 مىڭ توننا ماقتا تالشىعى ونىمدەرىن شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋىنداپ وتىر. ەكىنشى كەزەڭدە بۇرىنعى «مەلانج» اق ىسكە قوسىلادى. وسىلايشا, جوعارى ساپالى توقىما ونىمدەرى تۇركيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, يتاليا, رەسەي ەلدەرىنە ەكسپورتقا شىعارىلادى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلىمىزدە وڭدەلەتىن ماقتا كولەمىن 2 ەسەگە ارتتىرۋدا.
مىنە, شىمكەنتكە بەرىلگەن دوتاتسيالىق كومەك وسىلاي بىرتە-بىرتە ءوز-ءوزىن اقتاپ الۋدا. وسى قارقىن جالعاسا بەرسە, الداعى 4-5 جىلدا ءۇشىنشى مەگاپوليس ەل قازىناسىنىڭ تامىرىنا كىرىس الا كەلەتىن ءىرى دونورعا اينالارى ءسوزسىز.
ساپالى اۆتوجول – ەكونوميكانىڭ كەپىلى
شىعىس دانالىعىندا «باي بولامىن دەسەڭ, جىلدام جول سال» دەگەن قاعيدا بار. ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى داڭعىراپ جاتقان ىركىلىسسىز اۆتوجول ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇل زاڭدىلىقپەن كەلىسپەۋگە قاقىمىز جوق. ەندەشە, ءىرى قالالار ءۇشىن جول ساپاسى ءبىرىنشى كەزەكتە شەشىلەتىن ماسەلە بولماق.
قازىرگى تاڭدا شىمكەنت قالاسىندا اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 2 977 شاقىرىمدى قۇرايدى.
وتكەن جىلى شاھاردا 223,7 شاقىرىم جول جوندەلىپ, ونىڭ 125 شاقىرىمى پايدالانۋعا بەرىلدى. ناتيجەسىندە, جىل قورىتىندىسىندا ساپالى جول قۇرىلىسىنىڭ ۇلەس سالماعى 56,5 پايىزعا جەتتى. دەگەنمەن, جولداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدان بولەك كولىك كەپتەلەگىن رەتتەۋ دە وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. قالالىق ۋربانيزاتسيا پروتسەسىمەن شىمكەنتتىڭ ىرگەسىندەگى اۋدان-قالا تۇرعىندارى قالاعا اعىلۋدا. وسى رەتتە قالانىڭ كىرەبەرىس قاقپالارىنىڭ كولىك اعىنىن وتكىزۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن. سالدارىنان قالا ىشىندەگى ءىرى جول بولىكتەرىندە تاڭعى, كەشكى ۋاقىتتاعى كەپتەلەكتە كىجىنگەن جۇرگىزۋشى, كىسىنەگەن «تەمىر تۇلپارلاردىڭ» داۋىسى قاتتى ەستىلىپ جاتادى.
اسىرەسە شاھارداعى الماتى – تاشكەنت پەن تەمىرلان تاسجولدارىنىڭ قيىلىسىنداعى جولايرىق قۇرىلىسى, قوناەۆ داڭعىلىنىڭ جالعاسى مەن اينالما جولىنىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارى اياقتالسا, كولىك اعىنىنىڭ تىنىسى اشىلا تۇسەر ەدى.
جۋىردا قالا اكىمىنىڭ ەسەپتىك كەزدەسۋىندە شاھار باسشىسى مۇرات ايتەنوۆ قالانىڭ ماگيسترالدى جولدارىنىڭ 75 شاقىرىمىندا قۇرىلىس جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
ء«ىرى جوبالار قالادان شىعاتىن بارلىق باعىتتاردى قامتىپ وتىر. سونىڭ ىشىندە تاشكەنت, تۇركىستان جانە الماتى باعىتتارىنا شىعاتىن جولدار جەلىسى قۇرىلىس جۇمىستارىمەن قامتىلىپ, زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس كولىك اعىنىن وتكىزۋ قابىلەتى جوعارى اۆتوموبيل جولدارى 2023 جىلعا دەيىن پايدالانۋعا تاپسىرىلادى», دەپ ەدى اكىم ءوز ەسەبىندە.
تارقاتىپ ايتار بولساق, الماتى – تاشكەنت پەن تەمىرلان تاسجولدارىنىڭ قيىلىسىنداعى جولايرىق قۇرىلىسى ەكى كەزەڭگە جوسپارلانعان. العاشقىسى, ورتالىق مەشىت – اقمەشىت پەن «بەكجان» بازارىنىڭ تۇسى 2018 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. ال ەكىنشى كەزەڭنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىنا 800 ملن تەڭگە قاراستىرىلىپ, بىلتىر 400 ملن تەڭگەسى يگەرىلدى. كەلەسى كەزەكتە «الاش» بازارى مەن «بيپەك اۆتو» ساۋدا ءۇيىنىڭ ماڭىنداعى وڭ جاق وتكەل قۇرىلىسىن 22 ناۋرىزعا دەيىن اياقتاۋ جوسپاردا تۇر.
«جول وتكەلدەرىنىڭ رەسمي اشىلۋى قىركۇيەك ايىنا كوزدەلىپ وتىر. دەگەنمەن, الماتى – تاشكەنت, قىزىلوردا – شىمكەنت باعىتىنداعى اۆتوماگيسترالدى تۇيىستىرگەن جولايرىق قۇرىلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە جەردى بوساتۋعا بايلانىستى ءبىرشاما قيىندىق تۋىنداعان. الايدا تۇرعىندارمەن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ماسەلە وڭ شەشىمىن تاۋىپ, بۇگىندە جۇمىس 90 پايىزعا ءبىتتى», دەيدى اكىمدىك وكىلدەرى.
جۋىردا شاھاردا قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتقان جولدار مەن كوپىردىڭ جاعدايىمەن تانىسقان قالا باسشىسى مۇرات دۇيسەنبەك ۇلى الداعى ۋاقىتتا شىمكەنت قالاسىنا كەلىپ-كەتەتىن قوناقتاردىڭ كوپتىگىنەن كولىك كەپتەلىسى تۋىنداماس ءۇشىن وسىنداي ءىرى جولايرىقتاردىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالعان ەدى.
بيزنەسكە قولايلى مەكەن
ءىرى مەگاپوليستەردە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋعا باسا ءمان بەرىلگەن.
«شىمكەنت ءۇشىن ءىرى, الپاۋىت كاسىپورىنداردىڭ قاجەتى شامالى», دەيدى سالا بىلگىرلەرى. ايتۋلارىنشا, وتباسىلىق شاعىن كاسىپورىندار تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرۋدە جەتەكشى ءرول اتقارماق.
قالالىق اگلومەراتسيانىڭ اسەرىنەن سوڭعى ۋاقىتتا شىمكەنتتە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 69,4 مىڭعا جەتتى. جۇمىسپەن قامتىلعان ازاماتتار وتكەن جىلى 147,8 مىڭ ادامدى قۇرادى. قازىرگى تاڭدا تۇركىستان وبلىسىنىڭ اۋداندارىنان كەلىپ شاھاردا ناپاقاسىن تاۋىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك.
ەندى وسى كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدامەن اينالىساتىن تۇرعىنداردى ءبىر ورتالىققا جيناۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن جۇمىس بولىپ تۇر. رۇقسات بەرىلمەگەن ورىنداردا ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىسۋ سالدارىنان شاھار ىشىندە رەتسىزدىك ورىن الۋدا. بۇل ماقساتتا ءتۇرلى رەيدتىك شارالار جۇرگىزىلسە دە وڭ ناتيجە بەرە قويمادى. وسىنى ەسكەرگەن قالا اكىمدىگى شاھار اۋماعىندا بازارلاردى بەلگىلەنگەن نورمالارعا سايكەستەندىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستاردى قولعا الدى.
قازىرگى تاڭدا قالادا 37 ساۋدا بازارى بار, سونىڭ 24-ءى امبەباپ, 13-ءى مامانداندىرىلعان. بازار قوجايىندارىمەن كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەسىندە «بەكجان», «شىمكەنت تۇلپار», «اكبار», «يساتاي» جانە «كۇلتاي انا» ساۋدا بازارلارىندا قايتا قۇرىلىمداۋ جۇمىستارى تولىعىمەن اياقتالدى.
ماقسات – شاھار ىشىندەگى كولىك اعىنىنا توسقاۋىل بولاتىن, ساۋلەتتىك كەلبەتىنە نۇقسان كەلتىرەتىن بازارلاردى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرۋ.
