جالپى, جۇمىرتقا ءوندىرىسى ەلىمىزدە سوڭعى ون جىلدا ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ, يمپورت كولەمى دە ايتارلىقتاي ۇلعايعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جۇمىرتقا وندىرەتىن ەڭ ءىرى 35 فابريكانىڭ باسىم كوپشىلىگى قاراعاندى, اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلودار جانە الماتى وبلىستارىندا شوعىرلانعان. سالانى سۋبسيديالاۋ جاڭادان باستالعان 2010 جىلى وتاندىق كاسىپورىندار 3,3 ملرد دانا جۇمىرتقا ءوندىرىپ, ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تەك 70 پايىزعا قامتاماسىز ەتىپ, مەملەكەت جىلىنا 150 ملن جۇمىرتقانى شەتەلدەن الاتىن. وتاندىق جۇمىرتقانىڭ 64 پايىزىن اگروقۇرىلىمدار, قالعانىن جەكە شارۋالار وندىرەتىن. ارادا 3 جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە يمپورت كولەمى جىلىنا 21 ملن-عا تومەندەپ, ەسەسىنە ەكسپورت 58 ملن-عا جەتكەن. جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ بۇرناعى جىلدارداعى دەرەگىنە كوز جۇگىرتسەك, 2018 جىلى قازاقستانداعى قۇس فابريكالارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعى ىشكى نارىقتى بىلاي قويىپ, ونىمدەرىنىڭ 10-40 پايىزىن ەكسپورتتاۋعا كوشىپتى. ارينە بۇل جەتىستىكككە 2010 جىلدان باستاپ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلگەن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدىڭ وڭ ىقپالى تيگەنى تۇسىنىكتى.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سۋبسيديا ءبولۋ جۇمىستارى تۋرالى «بۇل رەتتە جۇمىرتقا باعىتىنداعى قۇس فابريكالارى «ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا» (سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ 25%-ى), «نەسيەنىڭ جانە ليزينگتىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ», «سوڭعى نىسانداعى جۇمىرتقا باعىتىنداعى اسىل تۇقىمدى تاۋلىكتىك ءتولدى ساتىپ الۋ» جانە «تاعامدىق جۇمىرتقا ءوندىرىسىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ» سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرىمەن قامتىلدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كومەگىمەن 10 جىل ىشىندە قۇس فابريكالارىنىڭ ءوندىرىسى 83%-عا ارتىپ, جىلىنا 4,3 ملرد جۇمىرتقاعا جەتتى. ۇكىمەت جۇمىرتقا وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا 2010 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن «قۇس وسىرۋشىلەرگە» سۋبسيديا تۇرىندە 75 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولدى», دەپ حابارلادى.
مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە وسى 10 جىلدا قۇس شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭعىردى. فابيركالاردىڭ تەحنيكالارى قايتا جاراقتاندىرىلدى. ونىڭ كوپشىلىگى مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جانە ينۆەستيتسيالىق سالىمداردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى جاڭارتىلعان. ياعني ۇكىمەت تاراپىنان بولىنەتىن سۋبسيديا ارقىلى سالانىڭ جاعدايى تۇراقتاندى دەۋگە نەگىز بار. بۇگىندە قازاقستاندا قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى وسىنى ايقىن كورسەتىپ وتىر.
مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن جۇمىرتقا وندىرىسىنە بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ ناتيجەسىندە ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگى 120%-عا قامتاماسىز ەتىلدى. ياعني وسى اتالعان فاكتىلەردى نازارعا الا وتىرىپ, قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىرتقا وندىرۋگە باعىتتالعان قۇس شارۋاشىلىعى سالاسى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇر دەۋگە بولادى. مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى بويىنشا, ەندى سالانى ءارى قاراي دامىتۋدى مەملەكەتتىڭ يىعىنا ارتىپ قويۋدى شەكتەپ, نارىقتىق جاعدايعا كوشىرەتىن, تابيعي جولمەن جۇرگىزەتىن ۋاقىت كەلگەندەي.
2018 جىلى 670 ملن دانا جۇمىرتقا ەكسپورتتالسا, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 1,5 ملرد دانانى قۇراعان. ياعني قۇس فابريكالارى ونىمدىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ۇزاق جىلدار بويى كورگەن سالا اياعىنان نىق تۇرعانىن وسى كورسەتكىشتەردىڭ ءوزى-اق ايقىن اڭعارتسا كەرەك.
«ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى 24 شىلدەدەگى №18975//423 قاۋلىسىمەن بەكىتىلگەن اوك-ءتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا اگرارشىلاردى قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ء«ونىم بىرلىگىنە ارنالعان سۋبسيديالار» دەپ اتالاتىن «تاۋارلى-ەرەكشە سۋبسيديالاردى» كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ كوزدەلگەن. مال شارۋاشىلىعىنداعى تاۋارلى-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردى قىسقارتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامادا 2020 جىلدان باستاپ جوسپارلانعان», دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە.
بۇل ورايدا ايتا كەتەرلىك ماسەلە, سۋبسيديا بەرۋدى توقتاتۋ, «جۇمىرتقا شارۋاشىلىعىنا» مەملەكەت تاراپىنان ەندى مۇلدە كوڭىل بولىنبەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. قۇس فابريكالارىنا سىياقى مولشەرى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, سونداي-اق ءوندىرىس قۋاتىن كوبەيتۋ ءۇشىن تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ شارالارى جالعاسا بەرەدى. ياعني سالانىڭ ىشكى نارىقتى قامتىپ, ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋىنا مۇددەلى ەكەنىن مينيسترلىك ايقىن بايقاتىپ وتىر. سوعان قاراماستان, جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر «نارىقتى كورشى ەلدەردىڭ ءونىمى جاۋلاپ الادى» دەپ الدىن الا دابىلداتۋدا.
جالپى, تاعامدىق جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋعا قاتىستى وزگەرىستەر بولاتىنى بىلتىر جەلتوقسان ايىندا بەلگىلى بولعانىن ايتا كەتەيىك. ەل ۇكىمەتى جىل سوڭىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ يمپورتىن الماستىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋدى ەسكەرە وتىرىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اگرارشىلارعا ارنالعان سۋبسيديالاردى قايتا قاراۋ جوسپارىن ماقۇلداعان-دى. قابىلدانعان شەشىمگە سايكەس مينسترلىك ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار سالا بويىنشا سۋبسيديالاردى الىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان سالانىڭ قاتارىندا جۇمىرتقا شارۋاشىلىعى دا بار. ەندىگى ۋاقىتتا سالانى ودان ءارى دامىتۋ وتكىزۋ نارىعىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭ وڭدەۋگە كوشۋ ارقىلى ءوندىرىستى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ايتالىق, جۇمىرتقانى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ جۇمىرتقا ۇنتاعى, مەلانج, اقۋىز جانە قۇرعاق فەرمەنتتەلگەن سارىۋىز, قۇرعاق جۇمىرتقا قوسپالارى جانە تاعى باسقالارىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتاندىق كونديتەرلىك جانە تاماق ونەركاسىبىن ساپالى جانە ارزان ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى كەرەك. ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, مينيسترلىك وسى باعىتتا وتاندىق جۇمىرتقا وندىرۋشىلەردى قولداۋعا دايىن.
