ەكونوميكا • 24 اقپان، 2020

10 جىل سۋبسيديالانعان سالانىڭ جىرى

18 رەتكورسەتىلدى

مال شارۋاشىلىعىنداعى تاۋارلى-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردى قىسقارتۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا بيىلدان باستاپ تاعامدىق جۇمىرتقا ءوندىرىسىن سۋبسيديا­لاۋ توقتاتىلادى دەپ جوسپارلانعان. وسى شەشىمگە وراي سوڭعى ۋاقىتتا قۇس فابريكالارى باسشىلارىنىڭ، سونداي-اق جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ تاراپىنان ءتۇرلى پىكىر ايتىلا باستاعان-دى. الەۋمەتتىك جەلىدە دە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار تاماق قىمباتتاپ كەتەتىن بولدى دەپ ەرتە باستان دابىل قاققاندار بوي كوتەرگەنى راس. وسى ورايدا، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋبسيديالاۋدىڭ نەلىكتەن توقتاتىلاتىنى تۋرالى جان-جاقتى ءتۇسىندىرىپ، سالادا قالىپتاسقان احۋال تۋرالى جان-جاقتى ماعلۇمات بەردى.

جالپى، جۇمىرتقا ءوندىرىسى ەلىمىزدە سوڭعى ون جىلدا ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ، يمپورت كولەمى دە ايتارلىقتاي ۇلعايعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. جۇمىرتقا وندىرە­تىن ەڭ ءىرى 35 فابريكانىڭ باسىم كوپشىلىگى قاراعاندى، اقمولا، قوستاناي، سولتۇستىك قازاقستان، پاۆلودار جانە الماتى وبلىستارىندا شوعىرلانعان. سالانى سۋبسيديالاۋ جاڭادان باستالعان 2010 جىلى وتاندىق كاسىپورىندار 3،3 ملرد دانا جۇمىرتقا ءوندىرىپ، ىشكى نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تەك 70 پايىزعا قامتاماسىز ەتىپ، مەم­لەكەت جىلىنا 150 ملن جۇ­مىرتقانى شەتەلدەن الاتىن. وتان­دىق جۇمىرتقانىڭ 64 پا­يىزىن اگروقۇرىلىمدار، قالعانىن جەكە شارۋالار وندىرەتىن. ارادا 3 جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىت ىشىندە يمپورت كولەمى جىلىنا 21 ملن-عا تومەندەپ، ەسەسىنە ەكسپورت 58 ملن-عا جەتكەن. جۇمىرتقا وندىرۋ­شىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ بۇر­ناعى جىلدارداعى دەرەگى­نە كوز جۇگىرتسەك، 2018 جىلى قازاق­ستانداعى قۇس فابريكالارى­­نىڭ تۇگەلگە جۋىعى ىشكى نارىقتى بى­­­لاي قويىپ، ونىمدەرىنىڭ 10-40 پا­­يى­زىن ەكسپورتتاۋعا كوشىپتى. اري­نە بۇل جەتىستىكككە 2010 جىلدان باستاپ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلگەن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدىڭ وڭ ىقپالى تيگەنى تۇسىنىكتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيستر­لىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى سۋبسيديا ءبولۋ جۇمىستارى تۋرالى «بۇل رەتتە جۇمىرتقا با­عى­­تىن­داعى قۇس فابريكالارى «ين­­ۆەس­­تيتسيالىق سۋبسيديا» (سا­لىن­­عان ينۆەستيتسيانىڭ 25%-ى)، «نەسيەنىڭ جانە ليزينگتىڭ پا­يىز­دىق مولشەرلەمەسىن سۋب­سيديا­لاۋ»، «سوڭعى نىسانداعى جۇمىرت­قا باعىتىنداعى اسىل تۇ­قىمدى تاۋلىكتىك ءتولدى ساتىپ الۋ» جانە «تاعامدىق جۇ­مىرت­قا ءوندىرىسىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ» سياقتى مەملەكەتتىك قولداۋ تۇرلەرىمەن قامتىلدى. مەملەكەت تاراپىنان بەرىلەتىن سۋبسيديانىڭ كومەگىمەن 10 جىل ىشىندە قۇس فابريكالارىنىڭ ءوندىرىسى 83%-عا ارتىپ، جىلىنا 4،3 ملرد جۇمىرتقاعا جەتتى. ۇكىمەت جۇمىرتقا وندىرۋشىلەردى قولداۋ ماقساتىندا 2010 جىلدان باستاپ 2019 جىلعا دەيىن «قۇس وسىرۋشىلەرگە» سۋبسيديا تۇرىندە 75 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولدى»، دەپ حابارلادى.

مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ نا­تي­جەسىندە وسى 10 جىلدا قۇس شارۋاشىلىعى سالاسى جاڭعىردى. فابيركالاردىڭ تەحنيكالارى قايتا جاراقتاندىرىلدى. ونىڭ كوپشىلىگى مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە جانە ينۆەستيتسيالىق سالىم­داردى سۋبسيديالاۋ ارقىلى جا­ڭارتىلعان. ياعني ۇكىمەت تاراپىنان بولىنەتىن سۋبسيديا ارقىلى سالانىڭ جاعدايى تۇراقتاندى دەۋ­گە نەگىز بار. بۇگىندە قازاقستاندا قۇس شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى وسىنى ايقىن كورسەتىپ وتىر.

مەملەكەتتىڭ كومەگىمەن جۇ­مىرت­قا وندىرىسىنە بولىنەتىن سۋب­سي­ديا­نىڭ ناتيجەسىندە ىشكى نارىق­تىڭ قاجەتتىلىگى 120%-عا قامتا­ماسىز ەتىلدى. ياعني وسى اتال­عان فاكتىلەردى نازارعا الا وتىرىپ، قازىرگى ۋاقىتتا جۇمىرتقا وندىرۋگە باعىتتالعان قۇس شارۋاشىلىعى سالاسى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ تۇر دەۋگە بولادى. مينيسترلىكتىڭ ۇستانىمى بويىنشا، ەندى سالانى ءارى قاراي دامىتۋدى مەملەكەتتىڭ يىعىنا ارتىپ قويۋدى شەكتەپ، نارىقتىق جاعدايعا كوشىرەتىن، تابيعي جولمەن جۇرگىزەتىن ۋاقىت كەلگەندەي.

2018 جىلى 670 ملن دانا جۇمىرتقا ەكسپورتتالسا، 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 1،5 ملرد دانانى قۇراعان. ياعني قۇس فابريكالارى ونىمدىلىگى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مەملەكەتتىڭ قولداۋىن ۇزاق جىلدار بويى كورگەن سالا ايا­عىنان نىق تۇرعانىن وسى كور­­سەتكىشتەردىڭ ءوزى-اق ايقىن اڭعارت­سا كەرەك.

«ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى 24 شىلدەدەگى №18975//423 قاۋلىسى­مەن بەكىتىلگەن اوك-ءتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لاما­سىندا اگرار­شىلاردى قارجى­لاندىرۋ­دىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ء«ونىم بىرلىگىنە ارنالعان سۋبسيديالار» دەپ اتالاتىن «تاۋارلى-ەرەكشە سۋبسيديالاردى» كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ كوزدەلگەن. مال شارۋاشىلىعىنداعى تاۋار­لى-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردى قىسقارتۋ مەملەكەتتىك باعدارلامادا 2020 جىلدان باس­تاپ جوسپارلانعان»، دەلىنگەن مي­نيسترلىكتىڭ تۇسىنىكتەمەسىندە.

بۇل ورايدا ايتا كەتەرلىك ماسەلە، سۋبسيديا بەرۋدى توقتا­تۋ، «جۇمىرتقا شارۋاشىلىعى­نا» مەملەكەت تاراپىنان ەندى مۇلدە كوڭىل بولىنبەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. قۇس فابريكالارىنا سىياقى مولشەرى جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ، سونداي-اق ءوندىرىس قۋاتىن كوبەيتۋ ءۇشىن تارتىلعان ينۆەستيتسيالىق شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ شارالارى جالعاسا بەرەدى. ياعني سالانىڭ ىشكى نارىق­تى قامتىپ، ەكسپورتتىق الەۋە­تىن ارتتىرۋىنا مۇددەلى ەكەنىن مي­نيسترلىك ايقىن بايقاتىپ وتىر. سوعان قاراماستان، جۇمىرتقا وندىرۋشىلەر «نارىقتى كورشى ەلدەردىڭ ءونىمى جاۋلاپ الادى» دەپ الدىن الا دابىلداتۋدا.

جالپى، تاعامدىق جۇمىرتقا ءوندى­رىسىن سۋبسيديالاۋعا قاتىس­تى وزگەرىستەر بولاتىنى بىلتىر جەلتوقسان ايىندا بەلگىلى بول­عا­نىن ايتا كەتەيىك. ەل ۇكى­مەتى جىل سوڭىندا ازىق-ت ۇلىك تاۋار­لارىنىڭ يمپورتىن الماس­تىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋدى ەسكەرە وتىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ اگرارشىلارعا ارنالعان سۋبسيديالاردى قايتا قاراۋ جوسپارىن ماقۇلداعان-دى. قابىلدانعان شەشىمگە سايكەس مينسترلىك ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار سالا بويىنشا سۋبسيديالار­دى الىپ تاستاۋدى جوسپارلاپ وتىر. اتالعان سالانىڭ قاتارىن­دا جۇمىرتقا شارۋاشىلىعى دا بار. ەندىگى ۋاقىتتا سالانى ودان ءارى دامىتۋ وتكىزۋ نارى­عىن كەڭەيتۋگە جانە تەرەڭ وڭدەۋ­گە كوشۋ ارقىلى ءوندىرىستى ارتاراپ­تان­دىرۋعا باعىتتالۋى ءتيىس. ايتا­لىق، جۇمىرتقانى قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ جۇمىرتقا ۇنتاعى، مەلانج، اقۋىز جانە قۇرعاق فەر­مەنت­تەلگەن سارىۋىز، قۇرعاق ج­ۇ­م­ىرت­قا قوسپالارى جانە تاعى باس­­قالارىن وندىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل وتاندىق كونديتەرلىك جانە تاماق ونەركاسىبىن ساپالى جانە ارزان ونىممەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالۋى كەرەك. ءباس­پا­سوز قىزمەتى حابارلاعانداي، مي­نيستر­لىك وسى باعىتتا وتاندىق جۇ­مىرت­قا وندىرۋشىلەردى قولداۋعا دايىن.

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار