رۋحانيات • 24 اقپان، 2020

ءسوزدىڭ قۇنى مەن قۇدىرەتى

273 رەتكورسەتىلدى

قازىرگى جاھاندانۋ مەن اقپاراتتاندىرۋ زامانىندا ادامدار اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سيرەدى، تىپتەن الشاقتاپ بارادى. جەدەل دامىپ كەتكەن الەۋمەتتىك جەلىلەر تاسقىنىندا ادامدار ءسوزدىڭ ءمانىسى مەن مازمۇنىنا كوڭىل اۋدارۋدان قالدى.

ءسوز جانسىزدانا باستادى. جانسىز ءسوز – تۇل بولىپ، جاۋىر ءسوز بەن قىسىر اڭگىمەنىڭ زامانى تۋدى. ءسوزدىڭ سالماعى ءتۇسىپ، قادىرى كەتە باستادى. ەگەر بۇرىن سوزگە توقتاۋ دەگەن بولسا، قازىر ول دا جوق. سايكەسىنشە ءسوزدى ەستيتىن قۇلاق تا قالماي بارادى. توقسان  اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بولماي كەتتى. قايدا بارساڭ دا ەستيتىنىڭ كىلەڭ بىقسىق اڭگىمەلەر، وسەك-اياڭ مەن لەپىرمە بوس سوزدەر. ولاردىڭ دۇرىسى مەن بۇرىسىن ايىرۋدىڭ ءوزى قيىن. ءسوزدىڭ ءمانى ابدەن كەتكەن. ونىڭ گرامماتيكاسى مەن ەملە قاتەلەرى سىن كوتەرمەيدى.

بۇرىن اكەلىك سوزبەن بالا ءوسىرىپ، اعالىق سوزبەن سوڭىنان ءىنى ەرتۋشى ەدى. ادال ءسوز كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتىپ، جىلى ءسوز بەن العىس ءبىلدىرۋ قاناتتاندىرىپ، ءسوزى دۋالىلاردىڭ ايتقاندارى حالىقتى جىگەرلەندىرەتىن. جاستار ءسوز ساپتاۋعا، ۇيتقى ءسوزدى اجىراتىپ، استارلى ءسوزدى تۇسىنۋگە تالپىناتىن. وسىلايشا قوعامدىق ورتادا كيەلى ءسوزدى قادىرلەۋ، قاناتتى سوزگە دەن قويۋ، ءسوزدىڭ قىر-سىرىن ءتۇسىنۋ ءداستۇرى قالىپتاساتىن. ناتيجەسىندە قازاق دالاسىندا جيرەنشە سىندى شەشەندەر پايدا بولىپ، جارىس ءسوز شەبەرلەرى مەن ءسوز تاپقىشتار حالىقتىڭ كوڭىلىن وزدەرىنە اۋداراتىن. ءسوزىنىڭ جانى بار ادامدار مەن ءىستىڭ توقەتەرىن ايتاتىن ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي كىسىلەر قوعامدىق پىكىرگە ىقپال ەتىپ، ساليقالى سوزدەرى مەن سىني كوزقاراستارى حالىق جادىندا قالاتىن.

ومىردە ءسوز ۇعاتىن ادامدار، ادەتتە بەرگەن سوزىنە، بىرەۋمەن بايلاسقان ۋادەسىنە بەرىك بولىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار مۇنداي ادامدار ەكى سويلەمەي، ءسوزىن جەرگە تاستاماي، ءوز سوزىندە تۇراتىن. وسىعان قاراماستان، قازىر ءسوزدىڭ قادىرى كەتىپ، قۇنى تۇسكەن زاماندا وتىرمىز. بۇگىن ادامدار اراسىندا كوپە-كورنەۋ بىرەۋگە ءسوز تيگىزۋ، ءسوز تالاستىرۋ، بىقسىق جانە بىلاپىت سوزدەر، داۋرىقپا جانە ەلىكتەۋىش، جەل جانە كوپىرمە سوزدەرگە اۋەستەنۋ بەلەڭ الىپ، قاڭقۋ ءسوز بەن ءسوز ەگەسى، ءوز سوزىنەن گورى بىرەۋدىڭ ءسوزىن «تۇسىندىرگىشتەردىڭ» قاتارى كوبەيىپ بارادى.

ادامدار اراسىندا ءسوز تاسۋ، ءسوز قۇمارلىق، ءسوز تىڭداماۋ، ءسوز قايىرۋ مەن سوزبەن تۇيرەپ مۇقاتۋ، سوزبەن شاعۋ ارقىلى قاتتى سوزگە كەلۋ سياقتى جاعدايلار كەڭ ءورىس الۋدا. ال ءسوز باعاتىندار مەن ءسوز بايلاۋعا باراتىندار، سوزدەرىنەن تانىپ، وزگەلەرگە شارت قويۋدان تايىنبايدى. وندايلار كىناسىن مويىندامايدى، وزدەرىنە شاڭ دا جۋىتپايدى. مۇندايلاردىڭ جىمىسقى سوزدەرى مەن ارەكەتتەرى الەۋمەتتىك ورتانى لاستايدى، قولىنان ءىس كەلەتىندەردىڭ جولىن كەسەدى. ونىڭ سىرتىندا سوزۋارلىق، اۋزىنا كەلگەنىن شاتاتىن سوزشەڭدەر، تۇيەدەن تۇسكەندەي سوزدەر ايتاتىندار، بىرەۋدىڭ ءسوزىن ءجونسىز ءبولىپ وتىراتىن نەمەسە باسقانى سويلەتپەۋگە ماشىقتانىپ العاندار تاعى بار. سوزىنەن جاڭىلىپ، عايبات سوزدەر ايتىپ، بىرەۋلەردى جازىقسىز قارعايتىندار دا جەتەرلىك.

Cوزبۇيدالىقتىڭ ءومىر شىندىعىنا اينالعاندىعى وكىنىشتى-اق. Cوزىندە تۇرماي­تىندار دا ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالدى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» دەگەن حالىق­تىڭ دانالىق ءسوزى مۇلدەم ۇمىت بولعان. وسىندايدا ءسوز ادامدى قۇردىمعا كەتى­رىپ، ولاردى ارانداتىپ، پيعىلىن بۇزادى، قوعامدى ىشتەي ءىرىتىپ-شىرىتەدى. ول جاعدايدىڭ مەملەكەت پەن حالىقتىڭ قوعامي تۇرعىدا وركەندەپ دامۋى مەن كەمەلدەنۋىنە، ماكسات-مۇراتتارعا ۇمتىلىپ، ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋلەرىنە تۇساۋ بولاتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.

بابالارىمىزدان مۇرا بولىپ قالعان «اتالى سوزگە توقتاۋ» دەگەن ۇعىم بار. بۇرىنعىلار ءتىلدى كوڭىلدىڭ ءتىلماشى دەگەن. ونىڭ جەت­پەيتىن تۇپكىرىنىڭ بولمايتىنىن، ءتىل سۇيەك­سىز بولسا دا، سۇيەكتەن وتەتىنىن جاق­سى بىلگەن. سول سياقتى ءسوزدىڭ، ياعني ءتىلدىڭ قىلىشتاي وتكىر، تاستاي قاتتى ەكەن­ىن دە تۇسىنگەن. سوندىقتان قيسىندى سوزگە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەگەن. ونى قازاق قوعامى ءوز تىرشىلىگىنىڭ قاعيداسى رەتىندە قاتتى ۇستانعان. بۇل ورتادا ءسوز ۇستاعاندار ەرەكشە قۇرمەتكە يە بولعان. سەبەبى ولار جەكە باستىڭ نەمەسە جەكە ءبىر رۋدىڭ نامىسى مەن اتاعىنا جىعىلماي، ەل مۇددەسىن جوعارى قويعان. ولاي بولسا، تەك «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» قانا جاقسى ىسكە ۇلاسىپ، ءتىل تابىسۋعا، ناقتى ناتيجەلەر مەن جەتىستىكتەرگە اكەلەتىنى اقيقات. ۇلى اباي ايتقانداي، «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن ادامنىڭ ءوزى دە ەستى بولادى». ەندەشە ەستىلىك قانا ەلدىگىمىزدىڭ كەپىلى. سوندا عانا ادام مەن ادام، حالىق پەن بيلىك ءسوز تابىسىپ، ارالارىندا تۇسىنىستىك پايدا بولىپ، ەتنوسارالىق، دىنارالىق جانە قوعامدىق كەلىسىم قالىپتاسادى، تىنىشتىق ورنايدى.

 

جاپسارباي قۋانىشەۆ،

ساياسي عىلىمدار دوكتورى

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار