ەكونوميكا • 21 اقپان، 2020

جاپون يەنى: كەشە جانە بۇگىن

81 رەتكورسەتىلدى

جاپونيانىڭ اقشا بىرلىگى يەن – الەمدەگى نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتانىڭ ءبىرى. جاپون اقشاسىن بەينەلەيتىن «ەن» يەرەوگليفى «دوڭگەلەك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل ەلدىڭ تاريحىندا يەنگە دەيىن دە بىرنەشە ۆاليۋتا بولعان. ەرتە زاماندا التىن جانە كۇمىس اقشانى پايدالانعان. ەجەلگى داۋىردە كۇنشىعىس ەلى ۆادوۋكايحوۋ دەگەن اقشانى قولدانعان. قازىرگى جاپون ارالدارىنان ۆادوۋكايحوۋعا دەيىن پايدالانىلعان مۋمونگينسەن، فۋحونسەن دەگەن اقشا تۇرلەرى دە تابىلدى.

بايىرعى جاپونيادا بىرنەشە ءىرى التىن كەنى جۇمىس ىستەگەن. ەجەل­­­گى كۇنشىعىس ەلىندە اقشا تەك ال­تىن مەن كۇمىستەن قۇيىل­عان. مەتالل اقشانى قۇيۋعا جەرگى­لىك­­تى كەندەردى پايدالانعان. ءحVى عا­سىر­دا ەلدى باسقارعان تويوتومي حيدەيوشي وبان دەگەن اقشا شى­عاردى. بىراق سالماعى 165 گرامم، كولەمى 10-17 سانتيمەترلىك وبان ساۋ­دا-ساتتىققا ەمەس، مارا­پات­تاۋ­عا عانا جۇمسالدى. جاپون تاري­حىندا اقشانىڭ ساياسي ارەناعا شىعۋى وسى وباننان باستالادى.

 يەننىڭ شىعۋى تۋرالى

جاپونيادا العاشقى قاعاز اق­شالار 1600 جىلدار شاماسىن­دا شىعا باستادى. يامادا ەلدى مە­كە­نىن­دەگى يسە قالاسىندا يامادا حا­گا­كي دەپ اتالاتىن ۆاليۋتا ءتۇرى پايدا بولدى. بۇل اقشا دە­گەن­­نەن گورى قاعاز تۇبىرتەككە ۇق­ساي­­تىن تولەم قاعازى بولاتىن. ياما­دا حا­گا­كي­دىڭ اينالىم جۇيە­سىن كو­پەس­­تەردەن قۇرالعان ارنا­يى توپ پەن عي­با­داتحانا ءدىندار­لارى­نىڭ ۇيىمى باقىلاپ وتىردى. يسەگە­­گۋ عيباداتحاناسى تۇڭعىش قاعاز اق­شانى شىعارعان مەكەمە سانالادى.

جاپونيادا يەن بىرىڭعاي ۆاليۋتا بولىپ ەنگىزىلگەنگە دەيىن توكۋگاۆا قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەدى. تۇڭعىش رەت 1869 جىلى قۇ­يىل­عان يەن نەگىزگى اقشا بىرلىگى رەتىن­دە بەكىتىلدى. عاسىرلار بويى قول­دانىستا بولعان سەن (1/100 يەن)، رين (1/1000 يەن) دەگەن بول­شەك اقشالار 1954 جىلى اينالىم­نان شىقتى. بىراق جاپون قارجى الەمىندە بۇل تەرميندەر قازىر دە قولدانىلادى.

1871 جىلعى قارجى رەفورماسىنا دەيىن ساۋدا-ساتتىقتا ءار ءوڭىر ءوز اقشاسىن پايدالاندى. بۇل كەزدە جاپون ارالدارىندا مىڭنان استام اقشا ءتۇرى اينالىم­دا ءجۇردى. 1879 جىلى اقشا بىر­­لىك­تەرى تولىعىمەن يەنگە اۋىس­تى­­رى­لىپ، 1901 جىلى ايداھار بەي­نەلەنگەن كۇمىس يەن جاسالدى. باس­تاپقىدا يەن تەك التىن مەن كۇمىستەن قۇيىلدى. قاعاز يەندەر كەيىنىرەك شىعارىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاپونيا جەڭىلگەننەن كەيىن ەلدىڭ ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانا باستادى. بىراق ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىندە يەننىڭ قۇنى كوتەرىلىپ، حالىقارالىق قارجى وپەراتسيالارىندا جوعارى ورىنعا يە بولدى. بۇگىندە يەن الەمدەگى ەڭ تۇراقتى ۆاليۋتانىڭ ءبىرى.

1872 جىلى مەيدزي ۇكىمەتى ۇلت­تىق بانكتەر تۋرالى زاڭ قا­بىل­داپ، جەكە مەنشىك ۇلتىق بانك­تەرگە ايىرباستالاتىن بانكنوتتار شىعارۋعا رۇقسات بەردى. الايدا 1876 جىلعى زاڭ بويىن­شا بانكنوتتار ايىرباستالۋ كۇ­شىنەن ايى­رىلدى. ءبىرىنشى دۇنيە­جۇزىلىك سوعىس ۋاقىتىندا بانكنوتتاردى التىنعا ايىرباستاۋ توقتاتىلدى. بۇدان كەيىن جاپون­يا ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋال­عا بايلانىس­تى بىرنەشە رەت التىن اقشا ستاندارتىن ەنگىزىپ، وز­گەر­تىپ وتىردى. 1933 جىلى التىن ستاندارتى الىنىپ تاس­تال­دى. 1933-1939 جىل­دار اراسىن­دا جاپونيا ستەرلينگ وداعى قۇرا­مىندا بولدى. بۇل ۋاقىت­تا 1 يەن­­نىڭ باعاسى 14 بري­تانيا پەنسىنە تەڭەلدى.

1932 جىلى جاپونيادا قارجى مينيسترلىگى مەن ورتالىق بانك جۇرگىزەتىن ۆاليۋتالىق باقى­لاۋ ەنگىزىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزى­لىك سوعىس كەزىندە يەن كورەيا، تايۆان، مانچجوۋ-گو، تايلاند جانە جاپونيا ۇكىمەتى باقى­لاۋىن­دا بولعان فرانتسيا وتا­رى

ۇن­د­ى­­قىتاي تۇبەگى مەن ماكاو جەرىن­­دە وداقتىڭ بازالىق ۆاليۋ­تا­سى رەتىندە ءجۇردى. 1948 جىلى امەريكا باسىپ العان وكي­ناۆا ارالىندا يەن اينالىم­نان شى­عىپ، 1958 جىلى ءبىر­جولا دول­لار­عا اۋىستىرىل­دى. جاپون­نىڭ ۇلت­تىق ۆاليۋتالى وكيناۆا اي­ماعى­نا اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ بارىپ، 1972 جى­لى قايتا ورال­دى. 1973 جىلى دوللاردىڭ دە­ۆال­­ۆاتسياسىنا بايلانىستى يەن­نىڭ ەركىن اۋىت­قىمالى ۆاليۋتا با­عامى ەنگىزىلدى. اقش دوللارىنا قاتىستى رەۆالۆاتسيالار ناتي­جەسىندە يەننىڭ سالماعى ارتتى.

 قارجىلىق جۇيەسى جەتىلگەن ەل

جاپونيانىڭ قۇندى قاعازدار نارىعى ىسكەرلىك مامىلە كولەمىن 1980 جىلداردىڭ سوڭىنان باس­تاپ ۇلعايتتى. قۇندى قاعاز كوم­پانياسىنىڭ ءۇش توبى جۇمىس ىستەدى: ءبىرىنشى توپ «نومۋرا»، دايۆا»، «نيككوۋ»، «يامايچي» دەگەن كومپانيالاردان تۇردى. بۇل كومپانيالار ۇلكەن تورتتىكتى قۇراپ، نيۋ-يورك قارجى بيرجاسىنا مۇشە بولدى. «نومۋرا» كومپانياسى الەمدەگى قۇندى قاعازدار فيرماسىنىڭ ەڭ ءىرىسى سانالدى. 1986 جىلدىڭ وزىندە ونىڭ كاپيتالى 10 ميلليارد دول­لاردى قۇراعان. سول كەزدىڭ وزىندە «نومۋرا» مەن «دايۆا» اقش-تىڭ قازىنالىق وبليگاتسيا­لار نارىعىندا كوش باستاعان. ەكىنشى توپقا ورتا بيزنەستەگى ون كاسىپورىن كىرسە، ءۇشىنشى توپقا شاعىن فيرمالار ەندى.

جاپونيا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى حالىقارالىق قارجى جۇيەسىندە كوش باستاپ، 1980 جىلدارى بۇل ەلدە ءبىر ادامنىڭ مەنشىگىندەگى ءومىرىن ساقتاندىرۋ قۇنى اقش-پەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا جوعارى بولدى. بۇگىندە توكيو قالاسى پاريج، ميۋنحەن، نيۋ-يورك، لوندون، تسيۋريح، بەيجىڭمەن قاتار الەمنىڭ ءىرى ساقتاندىرۋ ورتالىعى سانالادى. جاپوننىڭ «دايچي لايف ين­شۋرانس» كومپانياسى 346،9 ميل­ليارد دوللار اكتيۆىمەن دۇنيە­جۇزىنىڭ ەڭ ءىرى ساقتاندىرۋ كوم­پانيا­لارىنىڭ قاتارىندا تۇر.

بۇگىندە جاپونيا بانكى قۇنى 1000، 2000، 5000، 10000 بولاتىن بانكنوتتار شىعارادى. ءار بانكنوتتا جاپون تاريحىنداعى قايراتكەر تۇلعالاردى تانىتاتىن يلليۋستراتسيا بەدەرلەنگەن. 1000 يەندە باكتەريولوگ نوگۋچي حيدەيو (1876-1928) بەينەلەنسە، 2000 يەننىڭ بەتىندە مۋراساكي شيكيبۋ (978-1014 جىلدار شاماسى) جازعان الەمدەگى تۇڭعىش رومان «گەندزي مونوگاتاري» يلليۋستراتسياسىن كورۋگە بولادى. ال 5000 يەندە جازۋشى حيگۋچي يچيونىڭ (1872-1896)، 10000 يەندە جازۋشى، اعارتۋشى فۋكۋدزاۆا يۋكيچيدىڭ (1835-1901) سۋرەتى بار. 1، 10، 50، 100، 500 يەندىك مونەتالار دا اينالىمدا. ءار جىلدارى جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن يەننىڭ جاڭارتىلعان بانكنوتتارى شىعارىلادى.

 تولەم كارتوچكاسىنىڭ وتانى

قازىرگى جاپون قارجى جۇيەسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت، جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بيۋدجەتى، ارنايى قورلار مەن مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قارجىسىن قامتي­دى. جاپونياداعى 47 پرەفەك­تۋرا­نىڭ ارقايسىنىڭ دەربەس بيۋدجەتى بار. بۇل ەلدە 12 ساقتاندىرۋ جانە زەينەتاقى قورى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە جاپونيا 1،678 مىڭ دوللار كىرىسپەن الەمدەگى بيۋدجەتى قوماقتى، قارجىلىق جۇيەسى ەڭ جەتىلگەن مەملەكەت ساناتىندا.

بۇل ەلدە تاۋار باعاسى تۇ­راقتى. مەيلى قالا، مەيلى شا­عىن اۋىل بولسىن، كەز-كەلگەن زاتتى بىر­دەي باعامەن ساتىپ الۋعا بولادى. ياعني، ازىق-ت ۇلىكتەن باستاپ، كوپشىلىك تۇتىناتىن تاۋارلار­دىڭ بارلىعى ارنايى بەلگىلەن­گەن باعامەن ساتىلادى. مىسالى، ۇلكەندى-كىشىلى كىتاپ دۇكەنى­نىڭ كەز كەلگەنىنەن كىتاپتى باسپا­دان شىققان قۇنىمەن ساتىپ الاسىز.

بۇل ەلدە ۆاليۋتا باعامى دا تۇراقتى. اقشانى اۋەجايداعى ايىرباس پۋنكتتەرىندە نەمەسە بانكتە عانا اۋىستىرۋعا بولادى. ەلگە 1 ميلليون يەننەن ارتىق اقشا الىپ كىرگەن شەتەلدىكتەر كەدەن ماعلۇمداماسىن تولتىرادى. قازىر 1 جاپون يەنىنىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قۇنى 3،67 تەڭگە ەكەنىن ايتا كەتەيىك.

جاپونيادا دۇكەندەر مەن ساۋدا ورىندارىندا تەك يەنمەن تولەم جاسالادى. 1963 جىلى الەم­دەگى تۇڭعىش پلاستيكالىق بانك كارتوچكاسى وسى ەلدە شىعا­رىلدى. ياعني، جاپونيا تولەم كارتوچكاسىنىڭ وتانى سانالادى. الايدا توكيو سياقتى ءىرى قالالاردا بولماسا، ايماق تۇر­عىندارى تولەم كارتوچكاسىنان گورى قولما-قول اقشامەن ەسەپ­تەسۋدى ءجون كورەدى. دامىعان كاپي­تا­ليستىك ەل بولا تۇرا كوپ­تەگەن دۇكەندەردە كارتوچكا قابىل­دا­مايدى. كورشىلەس وڭتۇستىك كورەيا­دا كارتوچكا جانە ەلەكترون­دى تولەمدەردى پايدالانۋ بۇكىل ساتىپ الۋدىڭ 90 پايىزىن قۇراسا، جاپونيادا كەرىسىنشە. حالقى ەلەكتروندى ەسەپتەسۋدەن گورى قولما-قول اقشانى ۇناتادى. سوندىقتان بۇل ەلدە ەلەكتروندى كارتالىق تولەمدەر بۇكىل ساۋدا-ساتتىقتىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن عانا قۇرايدى. بۇنىڭ سەبەبىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى سانالاتىن كىشى جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جاپوننىڭ «ماكۋروميرۋ» كومپانياسى 2018 جىلى جۇرگىزگەن ساۋال­داما ناتيجەسىنە نازار سال­ساق، 20-69 جاس ارالىعىنداعى تۇرعىن­داردىڭ 96،2 پايىزى كارتوچكاسى بولا تۇرا قولما-قول تولەمدى ءجون كورەتىنىن ايتقان. جەكە­لەگەن جاپونداردىڭ پىكى­رىنە سۇيەنسەك، كارتوچكانى پايدالانباي، قاعاز اقشامەن تولەم جاساۋ ادامنىڭ ەسەپتەي ءبىلۋ، ياعني اقشا ساناۋ قابىلەتىن ارتتىراتىن كورىنەدى.

 

شارافات جىلقىباەۆا،

جاپونتانۋشى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

جولدىڭ جاۋى – اۋىر جۇك كولىكتەرى

ايماقتار • بۇگىن، 13:14

ساقتىق شارالارىن ساقتاۋ ماڭىزدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 13:08

تۋريزم دامىسىن دەسەك...

قازاقستان • بۇگىن، 12:55

ءتۋريزمنىڭ تۇرالاعان تۇستارى كوپ

قازاقستان • بۇگىن، 12:46

يتاياقپەن اس ىشكەن ايەل

رۋحانيات • بۇگىن، 10:30

ارىستار رۋحىنا قۇرمەت

پىكىر • بۇگىن، 08:33

ەل ءۇشىن ماڭىزدى باستاما

پىكىر • بۇگىن، 08:25

وڭ وزگەرىستەرگە جول اشادى

پىكىر • بۇگىن، 08:09

شىرعالاڭ شىندىعى

الەم • بۇگىن، 08:04

ۇقساس جاڭالىقتار