رۋحانيات • 21 اقپان، 2020

سولتۇستىك شۇعىلاسى

184 رەتكورسەتىلدى

بۇگىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىندا ويىپ الار ورنى بار «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتى جايلى وي تولعاۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇر. ەندى ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ىرگەسىن ماعجان جۇماباەۆ، سماعۇل سادۋاقاسوۆ، قوشكە كەمەڭگەروۆ، عابباس توعجانوۆ، بەكمۇحامەت سەركەباەۆ (ايگىلى ءانشى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ اكەسى) سىندى الاشتىڭ ارداقتىلارى قالاعان، نەبىر ايتۋلى تۇلعالاردىڭ قولتاڭباسى قالعان باسىلىم ابىز جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلىپ، جاڭا عاسىر بەتتەرىن پاراقتاي باستايدى. ولاي بولسا ناق بۇگىن گازەتىمىزدىڭ ءارلى-بەرلى تاريحىن تاعى ءبىر زەردەلەۋ ەش ارتىق ەمەس.

ءبىزدىڭ گازەتىمىزدىڭ العاشقى سانى 1920 جىلدىڭ 22 اقپانىندا «كەدەي ءسوزى» دەگەن اتپەن ومبى قالاسىندا جارىق كوردى. ول كەزدە ومبى گۋبەرنياسىنىڭ عانا ەمەس، ءيسى قازاقتىڭ يگى جاقسىلارى توعىسقان، ادەبيەت پەن عى­لىمنىڭ دا ورتالىعى بولاتىن. قازاقتىڭ وقىعاندارى سول كەزدە ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ساۋاتىن اشۋعا ۇمتىلدى. ونىڭ ءبىر ءتيىمدى جولى ءۇنجاريالار شىعارۋ ەدى. وسىنداي  ۇلى دالادا «ايقاپ»، «تىرشىلىك»، «جاس ازامات»، «قازاق» سياقتى گازەتتەر بۇرشىك جارىپ، وقىرمانعا جول تارتقانىن تاريحتان بىلەمىز. قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قارلىعاشتارى عاسىرلار بويى تۋسىراعان دالا تانىنە تولقىن سالدى، ەل-جۇرتتىڭ كوكىرەگىنە ساۋلە شاشتى.

بالاۋسا باسىلىم – «كەدەي ءسوزى» ناق وسى كەزدە اقپارات كەڭىستىگىنە قانات قاعىپ، قازاق ەلىنىڭ كوگىنە كۇن بولىپ شىعۋدى، قاراڭعى حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويدى. ارينە وعان سول كەزدەگى جاعداي دا وڭ ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز. 1919 جىلدىڭ 27 تامىزىندا ءسىبىر توڭكەرىس كوميتەتى قۇرىلىپ، قازاقستاننىڭ اقمولا جانە سەمەي وبلىستارى ءسىبىر رەۆكومىنا قارايتىن بولدى. كەشىكپەي ونىڭ ورگانى رەتىندە «كەدەي ءسوزى» گازەتىن شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى.

عاسىرلار توعىسىندا ەلىنىڭ بولاشاعىنا، ۇلتىنىڭ تاعدىرىنا الاڭ­داعان الاش ارىس­تارى: «كوتەر باستى! اش كوزدى! تاستا كەرەناۋ جالقاۋلىقتى! قايراتتان، سىلكىن! جارماسىڭدار بوس شاشىلىپ جاتقان عىلىم-ءبىلىم جەمىستەرىنە! حات بىلمەگەنىڭ بىلۋگە، تانۋعا قام قى­لىپ، تۇپكە جەتكەن ناداندىقتان قۇتى­لۋعا كىرىسىڭدەر!» – دەپ ۇران تاستادى، جۇرتشىلىقتى وياتار رۋحاني قازىنا جولىنا «سال مالدى، سال جاندى. ايانبا!» دەپ ۇگىتتەدى. مۇنداي ساڭقىلداعان ءۇن، لاپىلداعان لەپ، تۇنەكتە تۇنشىققان قازاق كەدەيلەرىن ەلەڭ ەتكىزگەنى انىق.

وتەل سارين دەگەن اۆتور گازەتتىڭ ال­­عاشقى سانىندا جاريالانعان «ويان، بەينەتقورلار!» دەگەن ماقالاسىندا: «قاس كىم؟ دوس كىم؟ ايىرا الماي دال بولىپ جۇرمەڭدەر، بۇل داۋرەن ەكى اينالىپ كەلە بەرمەس!.. ءبىز دە، مىنە، «كەدەي ءسوزى» دەگەن، اتىندا دا، زاتىندا دا باسقالىق جوق، سەندەردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىڭدى قاراستىراتىن گازەت شىعارىپ، الدارىڭا ۇسىنىپ وتىرمىز... قولعا الىپ قاراپ، تەلمىرىپ وقىڭدار! اينادان ءجۇز كورگەندەي: قانداي جايدا، قانداي كۇيدە جۇرگەندەرىڭدى كورەسىڭدەر...تەڭدىك جۋان قامشى مەن جۋان بىلەكتە ەمەس، جۋان بىلىمدە. ونى جاقسى ۇعىنۋ كەرەك»، دەپ وقىرمانعا جاڭا باسىلىمنىڭ ومىرگە كەلگەنى تۋرالى ءسۇيىنشى حاباردى جەتكىزە وتىرىپ، گازەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەرگە دە جان-جاقتى توقتالادى.

گازەتتە «كەدەي ءسوزىنىڭ» رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى بولعان «قازاق جاس­تارى وي-ساناسىنىڭ ءامىرشىسى» اتانعان (س.سادۋاقاسوۆ) ماعجان جۇماباەۆتىڭ ءتۇرلى تاقىرىپقا جازعان ماقالالارى ءجيى جاريالانىپ تۇردى. ول ءوز ماتەريالدارىنا «جاجەكە» دەپ قول قويدى. ماعجان جۇماباەۆ «اۆتونوميا كىمدىكى؟» («كەدەي ءسوزى»،12.01.1921ج.) دەگەن تاقىرىپپەن جاريا­لاعان ەڭبەگىندە: «بوستاندىق ەلدىكى! اۆتونوميا ەلدىكى!... ايلى، كۇندى، قاندى، وتتى تاريحى بار كەڭ، باي، تەرەڭ ءتىلى، ادەبيەتى بار، باسقالارعا ۇيلەسپەيتىن تورەسى، شارۋاسى بار – قازاقتىكى. ءجۇز جىلدار ورىس اقسۇيەكتەرى مەن بايلارىنىڭ تەپكىسىندە ەلدىگىن ۇمىتپاعان الاشتىكى» دەپ قاراڭعى قازاق ەلىنىڭ اسپانىن تور­لاعان قويۋ بۇلتتى سەيىلتۋگە، كۇمانمەن، كۇرسىنۋمەن كۇنى وتكەن كەدەي-كەپشىكتىڭ كوڭىلىنە سەنىم وتىن ۇيالاتۋعا ۇمتىلادى.

ۇلتىمىزدىڭ اسىل پەرزەنتتەرى سماعۇل سادۋاقاسوۆ پەن قوشكە كەمەڭگەروۆ تە جاس گازەتتىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى. سماعۇل سادۋاقاسوۆ «كەدەي ءسوزىنىڭ» 1920 جىلعى 1 ساۋىردەگى سانىندا جاريالانعان ء«بىزدىڭ جول» دەپ اتاعان ماقالاسىندا: «وسى كۇنگى بولىپ جاتقان ۇلكەن اۋىر ءىس، توڭكەرىستەن كەيىن قازاق حالقى، ونىڭ ەڭبەكشىل تابى تۇرمىس جۇزىندە قانداي ورىن الماق؟» دەگەن ساۋال توڭىرەگىندە وي قوزعاپ، «سونى شەشۋ – ءبىزدىڭ ءبىرىنشى ماسەلەمىز. ول الاتىن ورىنعا قانداي ءىس ىستەۋىمىز كەرەك؟ بۇنى شەشۋ – ەكىنشى ماسەلەمىز. ول ىستەيتىن ىستەرىمىز جەمىستى بولىپ شىعۋ ءۇشىن نەندەي ءادىس تۇتامىز؟ بۇل – ءۇشىنشى ماسەلەمىز. ءھام جوعارعى ايتىلعان ءۇش ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن بىزگە جالپى ءبىر يمان ەسىم كەرەك. بۇل يمانىمىزدىڭ ءتۇرىن بەلگىلەۋ – ءتورتىنشى ماسەلەمىز» دەپ جاستاردى، ءوز قۇربىلارىن «قازاقتىڭ پايداسىن ىزدەۋگە، ءسوزىن سويلەۋگە» شاقىرادى.

گۋبەرنيالىق قازاق گازەتىنىڭ قالىپ­تاسىپ كەتۋى وڭاي بولعان جوق. مىسالى، «كەدەي ءسوزىنىڭ» ءبىرىنشى سانى 1920 جىل­دىڭ اقپان ايىندا شىقسا، ەكىنشى سانى وقىرمان قولىنا جەلتوقساندا عانا ءتيدى. گازەت شىعارۋ حالىق اۋىزەكى تىلدەن گورى ساۋاتتى، تاسقا باسىلعان، ارىپتەرمەن ادىپتەلگەن كىتاپ سوزىنە ءزارۋ ەكەنىن ەرتە تۇسىنگەن، قاراڭعىلىقتىڭ شەمەنىنە شەگەندەلگەن ۇلتتىڭ رۋحاني بوستاندىعىن، سانا سىلكىنىسىن ءباسپاسوز عانا وياتاتىنىنا سەنگەن الاش ارىستارىنىڭ ارمانى ەدى. سوندىقتان ولار ەشتەڭەدەن ايانعان جوق.

مىنە، سودان بەرى ءبىر عاسىر ارتتا قالدى. «مىڭ ءولىپ، مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ ءوزى سياقتى گازەتىمىز دە تالاي قيىندىقتاردى باستان كەشتى. ول ءستاليننىڭ قۋعىن-سۇرگىنىن دە، حرۋششەۆتىڭ «جىلىمىعىن» دا، برەجنەۆتىڭ «توقىراۋىن» دا باستان وتكەردى. زامان تالابىنا ساي اتاۋى دا «بوستاندىق تۋى»، «كەڭەس اۋىلى»، «لەنين تۋى»، «سولتۇستىك قازاقستان» بولىپ بىرنەشە رەت وزگەردى.

قازاق اۆتونومياسى قۇرىلۋىنا بايلانىستى ومبى گۋبەرنياسىنىڭ اكىمشىلىك اۋماعىندا ەزگەرىستەر بولعانى بەلگىلى. قازاق اۆتونومياسى قۇرامىندا اقمولا گۋبەرنياسى ۇيىمداستىرىلىپ، ونىڭ ور­تالىعى پەتروپاۆل قالاسى بولىپ بەكىتىلدى. سونىڭ وزىندە 1921 جىلدىڭ بەسىنشى ناۋرىزىندا «بوستاندىق تۋى» دەگەن اتاۋ العان گازەتتىڭ تۇڭعىش سانى ءتورت مىڭ دانامەن ومبىداعى قازاق وكىلدىگىنىڭ باسپاحاناسىندا باسىلىپ شىقتى. ويتكەنى گازەتتى پەتروپاۆلعا كوشىرۋ، قا­عاز تاپشىلىعىن جويۋ جانە باسقا دا اسا كۇردەلى، كۇرمەۋى كوپ ماسەلەلەردى شەشۋ كەرەك بولدى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە اراعا اي سالماي جانۇزاق جانىبەكوۆ، ودان سوڭ سابىر ايتقوجين سياقتى ازاماتتاردىڭ گازەتتى باسقارعانى «بوستاندىق تۋى» تاپ بولعان قيىنشىلىقتاردى كوزگە ەلەستەتەدى. جالپى، جەتى جىل جارىق كورگەن «بوستاندىق تۋىنا» جاۋاپتى رەداكتورلار رەتىندە ج.سۇلتانبەكوۆ، ش.ەراليەۆ، ج.جانىبەكوۆ، س.ساپاربەكوۆ، ج. تىلەپبەرگەنوۆ، ج.تاتتى­باەۆ، م. قايىپنازاروۆ قول قويعان.

1932 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى دەرەكتەرگە قاراعاندا، «بوستاندىق تۋى» ايىنا 6-8 مارتە ەكى مىڭ دانامەن عانا شىعىپ تۇرعان. ال گۋبەرنيانىڭ اۋماعىنا بۇگىنگى سولتۇستىك قازاقستان، اقمولا وبلىستارى تۇگەلىمەن جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ ءبىراز جەرى كىرگەنىن ەسكەرسەك، گازەتتىڭ تارالىمى تەڭىزدىڭ تامشىسىنداي عانا ەكەنى اڭعارىلادى.

دەگەنمەن، گازەت قولعا قالام ۇستاپ، ءسوزدى قارۋ ەتىپ ەسەيۋ كۇرەسىنە شىققان قازاق جازۋشىلارىنىڭ قاتارىن قالىپتاستىرۋعا زور ىقپال ەتتى. زيالى دەگەن ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعالارى ماقالالارىن، اڭگىمە-جىرلارىن وسى گازەتتە جاريالادى. سولاردىڭ ىشىنەن سايدىڭ تاسىنداي سۋىرىلىپ شىققاندارى اقيىق اقىن ماعجان جۇماباەۆ پەن قالامى استە مۇقالىپ كورمەگەن ءسابيت مۇقانوۆ بولدى. سابەڭ «ەسەيۋ جىلدارى» رومانىندا ءوزى «بوستاندىق تۋىندا» قىزمەت ەتكەن وسى جىلدار جايىنا توقتالادى دا «قىزىلجار» رومانىن جازعان ءماجيت داۋلەتباەۆ پەن اقىن جاقان سىزدىقوۆ جونىندە سۇيسىنەرلىك اڭگىمە شەرتەدى. «بوستاندىق تۋىنىڭ» كورىگىندە شىڭدالعانداردىڭ قاتارىندا سەيىتجان وماروۆ، جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ، جۇماعالي ساين، اسقار توقماعامبەتوۆ، شاحمەت قۇسايىنوۆ، عالىم مالدىباەۆ تا بار. ولار دا وسىندا قالام تەربەپ، ادەبيەت اسۋلارىنا ورلەدى.

1928 جىلدىڭ كۇزىنەن 1932 جىلدىڭ كوكتەمىنە دەيىن پەتروپاۆل وكرۋگتىك پارتيا جانە اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ ءۇنى بولعان «كەڭەس اۋىلى» گازەتىن باسقارۋ، ۋاقىتىندا شىعارىپ تۇرۋ جەڭىل بولعان جوق. بۇل ءستاليننىڭ پارتياداعى، ال سونىمەن بىرگە بۇكىل ەلدەگى بيلىكتى ءبىر ءوزىنىڭ قولىنا الىپ، تىزگىندى سىڭار ەزۋلەتە تارتقان قانكەشتى تۇسى ەدى. ونىڭ ۇستىنە گولوششەكيننىڭ «كىشى قازان توڭكەرىسى» قازاق دالاسىن ىندەتتەپ، قوعاداي قيعان كەزدە قازاق قاۋىمىندا اشكەرەلەۋ، جار استىنان جاۋ، بورىك استىنان ءبورى ىزدەۋ كەسەلگە اينالدى. بايلاردى، جاۋلاردى اشكەرەلەۋ گازەتتىڭ نەگىزگى ايدارى بولدى. تەگەرشىكتىڭ تەگەۋرىنى زور ەدى. ول قانشاما تاعدىرلاردى ۇلتاراقتاي تاپتاپ، ۇنتاقتاي ۋاتىپ كەتتى. وزگەرىستەر وكتەمدىكپەن ورنىقتىرىلدى. بۇل گازەتكە دە زور كەسەل اكەلدى. باسىلىم ءۇشىن، اسىرەسە 1932-1937 جىلداردىڭ قاي­عى-قاسىرەتى كوپ بولدى. ناق وسى جىلدارى «لەنين تۋىنىڭ» العاشقى رەداكتورلارى ەسىركەپ قالىمبەتوۆ، ەلجاس بەكەنوۆ، ءابدىراحمان ايسارين، ءزايتۇن سىزدىقوۆ اتىلىپ كەتتى.

تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ­دىڭ اياعى كەلىمسەكتەردىڭ قاپتاۋىنا اكە­­لىپ سوقتى. ءسويتىپ قازاق ءوز وتا­نىندا از­شىلىقتا قالدى، ورداسىنىڭ دىڭ­گەگى شاي­قالدى. شارۋاشىلىقتى ۇيىم­داس­تىرۋدىڭ شوعىرلاندىرۋ ءادىسى بەلەڭ ال­عاندىقتان اكىمشىلىك اۋماقتار شەكارالارى بولەكشە قۇرىلىمعا كوشتى. سونىڭ كەسىرىنەن قازاق باسىلىمدارى زارداپ شەكتى. وبلىستار قىسقارتىلىپ، ولكەلەر ۇيىمداستىرىلدى، گازەتتەر جابىلىپ قالدى. اقىرى «لەنين تۋى» دا جابىلىپ، ولكەلىك پارتيا كومي­تەتىنىڭ ءۇنى رەتىندە «تىڭ ولكەسى» گازەتى ۇيىم­داستىرىلدى. ۇلت باسىلىمىنىڭ ەڭ ءبىر وگەيلىك كورگەن كەزى وسى تۇس ەدى.

مۇنىڭ ءبارى قانداي وكىنىشتى بولسا دا، وڭىرلىك گازەت وسى جىلدارى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. سول جىلدارى «لەنين تۋىندا» ءومىردىڭ وزەكتى تاقىرىپتارىن ارقاۋ ەتكەن وچەركتەر، سۋرەتتەمەلەر، سىني ماقالالار، فەلەتوندار، شالقىمالار ۇزدىكسىز جاريالانىپ جاتتى. وسى ارادا كەزەك-كەزەگىمەن گازەت تىزگىنىن العان ءومىرجان وسپانوۆ، عالىم مۇحامەدجانوۆ، بالتابەك اسانوۆ، قۇرمانتاي مەڭدىقوجين، ءۋاپ راقىمجانوۆ سىندى قالامگەرلەردىڭ گازەتتى ىسكەرلىكپەن باسقارعانىن، وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى، جەتپىسىنشى جىلداردىڭ اۋىر جۇگىن ابىرويمەن ارقالاعانىن ايتۋ پارىز.

ءبىر عاسىردىڭ ىشىندە شاڭىراقتىڭ ءار­بىر كىرپىشىن ءوز قولىمەن قالاعانداردىڭ قاتارىنىڭ قالىڭدىعى سونداي ولاردى سانامالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. دەسەك تە قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىلارى ءابدىراحمان ءايساريننىڭ، ءالجاپپار ابىشەۆتىڭ، ءابدىلدا تاجىباەۆتىڭ، ديحان ءابىلوۆتىڭ، سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ءار كەزەڭدە «لەنين تۋى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىندا قىزمەت ىستەپ، قالامدارىن ۇشتاعانىن ماقتان ەتپەۋ مۇمكىن ەمەس، ارينە. بۇل ەسىمدەر قازاق ادەبيەتىنىڭ اجارىنا اينالعانىن ءسوز قۇدىرەتىن تۇسىنەتىن وقىرماندار جاقسى بىلەدى. وسىنىڭ وزىنەن-اق گازەتتىڭ بەرىسى وبلىستا، ءارىسى رەسپۋبليكا كولەمىندە جۋرناليستيكانىڭ عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە ادەبيەتتىڭ دە ءبىر مەكتەبى بولعانى انىق اڭعارىلىپ تۇر.

قازاق ءباسپاسوزىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان، حالىق «قاراشاڭىراق» دەپ قاستەرلەيتىن، ەسىل ءوڭىرىنىڭ بولمىسىنداي ءورىلىپ، ءومىر قۇبىلىستارىن بوياماسىز ورنەكتەپ كەلە جاتقان، عۇمىرى عاسىرمەن ولشەنەتىن باسىلىم – «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى وسىنداي.

قالامگەرلەردىڭ بۇگىنگى بۋىنى دا الاش ارداقتىلارىنىڭ اماناتىنا ادالدىعىن ساقتاپ، حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەۋدەن، مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتاۋدان جاڭىلماي كەلەدى. ۇجىمىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ومى­رىندەگى وڭ وزگەرىستەردى حالىققا جەدەل ءارى شى­نايى تۇردە جەتكىزىپ، مەملەكەتىمىزدە جۇ­زەگە اسىرىلىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ تۇپ­كى ماقساتىن، جالپى حالىقتىق مۇد­دەلەر­دى، باستى قۇندىلىقتاردى نەگىزگى تاقى­رىبىنا اينالدىرىپ وتىر. ءبىز ەلى­مىزدەگى، وڭىرىمىزدەگى تىنىشتىق، حا­لىق­­تار ارا­­سىنداعى ىنتىماق-بىرلىكتىڭ ساق­تالۋى ءۇشىن دە جاۋاپتى ەكەنىمىزدى جاقسى تۇسىنەمىز، شاما-شارقىمىزشا وعان ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلەمىز.

قاۋىرت ەڭبەككە، تىنىمسىز ىزدەنىسكە تولى – 100 جىل! بۇل – گازەت ۇجىمى، قا­لىڭ وقىرماندار ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل سول­تۇستىكقازاقستاندىقتار ءۇشىن مەرەيلى بەلەس! بۇگىنگى قىم-قۋىت تىرشىلىكتى جەلەۋ ەتىپ، ونى ەلەۋسىز قالدىرساق، ۇلى­لا­رىمىزدىڭ ۇرپاققا ۇلاعاتىنا، ەلگە اماناتىنا قيانات جاساعان بولىپ شىعار ەدىك. وسىنى ەسكەرىپ، ءبىز مەرەيتويعا ازىرلىكتى ەرتە قولعا الدىق. بىردەن باسىن اشىپ ايتۋىمىز كەرەك، مەرەيتوي دەگەندە ءبىز استا-توك داستارقان جايساق دەگەن ويدان اۋلاقپىز. ونى ءبىز حالىق الدىندا ەسەپ بەرەتىن، گازەتتىڭ مازمۇنىن ودان ءارى بايىتۋعا، تارتىمدىلىعىن بارىنشا ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن بەلسەندى ءىس-قيمىل كەزەڭى دەپ تۇسىندىك. مىنە، سون­دىقتان دا قىستىڭ كوزى قىراۋدا اق قار، كوك مۇزعا قاراماي اۋدان، اۋىلدارعا شى­عىپ، وقىرماندارىمىزبەن كەزدەستىك. كەز­دەسۋلەردىڭ بارىسىندا باسىلىمنىڭ بۇگىنگى بەتالىسى، ۇستانىمى، ءجۇرىپ وتكەن جولدارى، قول جەتكىزگەن شىعارماشىلىق جەتىستىكتەرى اڭگىمە وزەگىنە اينالدى، الدا تۇرعان مىندەتتەر سارالاندى. وقىر­مان­دارمەن كەزدەسۋ بارىسىندا گازە­تىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى تۋرالى اڭگىمە قوزعاي وتىرىپ، عاسىر بيىگىنە كوتەرىلگەن ابىز باسىلىمنىڭ باسىنداعى قيىندىقتاردى دا وراپ وتە المادىق، سوڭعى جىلدارى گازەت تارالىمىنىڭ كۇرت تومەندەپ كەتكەنىنە نازار اۋداردىق.

جاسىراتىنى جوق، ارامىزدا «نە قا­جەتتىڭ ءبارىن عالامتوردان دا تابامىز عوي» دەگەندەي سىڭارجاق پىكىرلەردىڭ جەتەگىندە جۇرگەندەر دە از ەمەس ەكەن. ۇلى اباي «قور­قامىن كەيىنگى جاس بالالاردان» دەگەندە، كۇندەردىڭ كۇنىندە وسىنداي سوراقىلىقتىڭ الدان شىعاتىنىن سەزگەن سياقتى. نەتكەن كورەگەندىك دەسەڭىزشى! ءبىزدىڭ ءۋاجىمىز: ءداۋىر الماسىپ، ۇرپاق جاڭارعانمەن گازەت ءوزىنىڭ وزەكتىلىگىن جويعان جوق، جويماق تا ەمەس. ءبىزدىڭ باسىلىم دا ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرىپ، حالقىمىزدىڭ نامىسىن قايراپ، ءوڭىر ءومىرىن قارا سوزبەن كەسكىندەپ، ولەڭمەن ورنەكتەي بەرەدى. بۇل ومىرلىك قاجەتتىلىك!

حالىقتا: «وقىماعان ءبىر بالا، وقىسا ەكى بالا» دەگەن ءتامسىل بار. اتتەگەن-اي، بۇگىنگى ۇرپاق گازەت-جۋرنال، كىتاپ بەتىن اشۋدان قالىپ بارادى. ءبارىنىڭ جۇرەگىن عالامتور، الەۋمەتتىك جەلى دەگەن بالە جاۋلاپ العان. ونى شىنايى اقپارات كوزى دەپ قاراۋعا استە بولمايتىنىن، تالعاپ، تاڭداپ پايدالانباسا، ۇلت ءۇشىن قاۋىپتىلىگىن بىلايعى جۇرتتى ايتپاعاندا ۇستازداردىڭ، كوزى اشىق دەگەن ازاماتتاردىڭ وزدەرى دە تۇسىنبەيتىن سياقتى. نەشە ءتۇرلى وسەك-اياڭ، جۇرەكتى جارالايتىن جالعان سوزدەر وسى عالامتور ارقىلى تاراپ، حالىقتىڭ وي-ساناسىن ۋلاپ جاتىر. اشىعىن ايتتىق. اقيقاتىن وزدەرى اجىراتىپ الار.

بۇل ماسەلە سولتۇستىك قازاقستان ۋني­ۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيادا دا نازاردان تىس قالعان جوق. كونفەرەنتسياعا نۇر-سۇلتاننان، شىمكەنتتەن، ومبىدان (رەسەي)، تاعى باسقا قالالاردان كەلگەن بەلگىلى عالىمدار ءجۇز جىلدىق تاريحى بار باسىلىم جايلى ورەلى وي ءورىپ، قا­تىسۋ­شىلارعا تىڭ دەرەكتەر ۇسىندى. ءسويتىپ گازەتىمىزدىڭ تاريحىن بۇرىنعىدان دا بايى­تا ءتۇستى.

تاريح دەمەكشى، وسىعان دەيىن ءبىز مەرەيتويلار كەزىندە گازەتىمىز جايلى ء«داۋىر-داستان»، «قىزىلجار ءوڭىرىنىڭ شەجىرەسى»، «قاراشاڭىراق» دەپ اتالاتىن ءۇش كىتاپ شىعارعان ەدىك. گازەت تاريحىن زەرتتەۋ بيىل دا جالعاسىپ، جاڭا كىتاپ باسپاعا تاپسىرىلدى. وسى كىتاپتاردىڭ بارلىعىندا ءار كەزدەرى گازەتتە قىزمەت ىستەگەن ادامداردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بيىل بۇل ءتىزىم جاڭا ادامدارمەن تولىقتى. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى، اتاقتى بالۋان قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ تا بار. ومبى مۇراعاتى ماتە­ريالدارى نەگىزىندە دايىندالعان «ومبى – ەرتىس ءوڭىرىنىڭ قازاقتارى» دەپ اتالاتىن ەنتسي­­كلوپەديادا اتاقتى بابامىزدىڭ 1917-1920 جىلدارى جەرگىلىكتى باسپاحانا­دا جۇمىس ىستەگەنى، «كەدەي ءسوزى» گازەتىن شى­عارۋعا قاتىسقانى جازىلعان. بۇل دا ءبىز ءۇشىن زور ماقتانىش!

شەجىرەلى باسىلىم «سولتۇستىك قازاق­ستان» گازەتى ءوڭىرىمىزدىڭ ايناسى عانا ەمەس، باعا جەتپەس ۇلتتىق قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. وسىنى جاقسى تۇسىنگەن جەرگىلىكتى ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى، وبلىستىق ءارحيۆ­تىڭ قىزمەتكەرلەرى، جۋرناليستەر باسىلىم تاريحىنا قاتىستى ىزدەستىرۋ جۇمىس­تارىن ودان ءارى جالعاس­تىرۋدا.

مەرەيتوي باعدارلاماسى اياسىن­دا پەترو­پاۆلداعى ءال-فارابي اتىنداعى مەك­تەپ­-لي­تسەيدىڭ ۇجىمىمەن بىرگە ۇيىم­داس­تىرىلعان جاس اقىندار ءمۇشايراسى دا گازەتىمىزدىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەتىن شارا بولدى دەسەك قاتەلەسپەيمىز. ايتا كەتەتىن ءبىر جايت مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ «سولتۇستىك قازاقستاننىڭ» تاريحىنا، بۇگىنگى تىرشىلىك-تىنىسىنا قىزىعۋشىلىعى باسەڭسىر ەمەس. ولار الدىن الا جاسالعان كەستەگە سايكەس اپتا سايىن رەداكتسيا تابالدىرىعىنان اتتاپ، گازەت ومىرىمەن تانىسۋدا.

مەرەكە قارساڭىندا ءوڭىر جۋرناليستەرى بيلياردتان، شاعىن فۋتبولدان كۇش سىناسىپ، وبلىستىق گازەتتىڭ جۇلدەسى ءۇشىن كۇرەستى. بۇل يگى باستاما الداعى ۋاقىتتا جالعاسىن تاۋىپ، بارلىق اۋدانداردا مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا ۇلتتىق ويىنداردان جارىستار ۇيىمداستىرىلماق.

توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى – «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتى قازىرگى زامان تالابىنا ساي جاڭعىرىپ، عاسىرلىق مەرەكەسىن تولايىم تابىستارمەن قارسى الىپ وتىر.

 

جاراسباي سۇلەيمەنوۆ،

«قىزىلجار-اقپارات» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ەرلىكتى دارىپتەيتىن قوماقتى قور

رۋحانيات • 05 ماۋسىم، 2020

ەكى قىلمىستىق توپ ۇستالدى

ايماقتار • 05 ماۋسىم، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار