اباي • 18 اقپان، 2020

«سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى: ۇلى سىيلىق العان شىعارما

92 رەتكورسەتىلدى

«Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان جاڭا ايداردىڭ كەزەكتى ماتەريالىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز. ستاليندىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى 1948 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ №78 سانىنا شىققان.

سوۆەت حالقىنىڭ كوممۋنيزم ءۇشىن كۇرەسىنىڭ ەڭ وتكىر قۇرالىنىڭ ءبىرى – سوۆەت كوركەم ادەبيەتى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ادەبيەت – سوتسياليستىك قۇرىلىستىڭ بەلدى سالاسى. بولشەۆيكتەر پارتياسى، سوۆەت ۇكىمەتى، كوسەمىمىز ي.ۆ.ستالين سوۆەت ادەبيەتىنىڭ العا باسقان ءار ادىمىنا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ادەبيەتىمىزدىڭ وتكەن جىلداعى تابىسى تارازىعا تارتىلدى. ءبىر توپ سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ تاماشا شىعارمالارىنا ستاليندىك سىيلىق بەرىلدى. سونىڭ ءبىرى ادەبيەتىمىزدىڭ كورنەكتى قايراتكەرى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى ءبىرىنشى دارەجەلى ستاليندىك سىيلىق الدى. بۇل سىيلىق – ءتۇرى ۇلتتىق مازمۇنى سوتسياليستىك قازاق ادەبيەتىنە بەرىلگەن باعا.

م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانى قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ عانا تابىسى ەمەس، بۇكىل ادام بالاسىنىڭ ۇزاق تاريحىندا جاسالعان پروگرەسشىل مادەنيەتتىڭ بيىك شىڭى – وزىق يدەيالى سوۆەت ادەبيەتىنىڭ ماقتانىشى.

اباي تاقىرىبىمەن م.اۋەزوۆ كوپ جىلدار بويى ۇزبەي شۇعىل­داندى. دانىشپان ابايدىڭ ەڭبەكتەرىن، وقۋشى جۇرتشى­لىعىمىزعا جەتكىزۋگە م.اۋەزوۆ جولداستىڭ ەڭبەگى زور. بۇل جونىندە ول عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزە وتىرىپ، كوركەم ادەبيەت پەن يسكۋسستۆو سالاسىندا ۇلى اقىننىڭ وبرازىن جاساۋ ىسىنە ۇزاق ۋاقىتىن ارنادى. اباي تۋرالى ليبرەتتو، كينوستسەناري، دراما جازدى. وسىنداي بار جاقتان كەڭ قامتۋمەن كەلىپ جازۋشى «اباي» رومانىن تۋدىردى.

«اباي» رومانى ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارىمىنان بىلاي قاراي قازاق ەڭبەكشىلەرىنىڭ ۇلى ورىس حالقىنىڭ پروگرەسشىل مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنا تارتىلا باستاعان العاشقى ادىمىن، سول جاڭالىقتىڭ قاينار بۇلاعىن تاپقان تاماشا قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – اتاقتى اقىن ابايدىڭ ءداۋىرىن وقۋشىنىڭ الدىنا جايىپ سالادى.

«اباي» – تاريحي رومان. شىعارمادا ەسكى اۋىلدىڭ ىشكى-تىسقى ءومىرى تاريحي شىندىق شەڭبەرىندە اشىلادى. قازاق دالاسىندا فەودالدىق قوعامنىڭ سۇرقيا زاڭدارى ابدەن بەكىگەن داۋىردە، سول زاڭداردى جۇزەگە اسىرۋشىلاردىڭ جان تۇرشىگەرلىك ارەكەتتەرى قازاداي قاتالدىقپەن جۇرگىزىلىپ جاتقان داۋىردە ءومىر سۇرگەن اباي­دىڭ اقىندىق جولىنىڭ، اعارتۋشىلىق جانە گۋمانيستىك يدەيالارىنىڭ ساتىلاپ ءوسۋىن رومان اقىننىڭ شيەلەنىسكەن سانسىز وقيعاعا بەلسەنە ارالاسۋ ارقىلى تانىتادى. اباي ءومىر ادىلەتسىزدىگىنە ىشتەي نارازى بولىپ توماعا-تۇيىق وتىرىپ قالماي، ءومىر شىندىعىنىڭ سىرىن اشۋعا ارالاسقان الەۋمەت ءومىرىنىڭ قايراتكەرى. ول قاراڭعى قازاق كوگىنە ارشىنداي شىعىپ حالقىنا ونەگەلى ءسوز تاستايدى، ونى ءورىستى وي ولكەسىنە باستايدى، وزبىرعا توسقاۋىل، تالاپتىعا پانا، حالقىنا قامقورشى بولادى.

روماندا ەسكى قازاق اۋىلىندا بولعان ءبىتىمسىز قايشىلىقتار كوبىنە رۋلار اراسىنداعى كەسكىلەسكەن تارتىستار ارقىلى كورسەتىلەدى. شىعارمانىڭ ەكىنشى بولىمىندە باي مەن كەدەي اراسىنداعى تەڭسىزدىك، تاپتار اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ سەبەپتەرى دە ورىندى دالەلدەرمەن اشىلادى.

شىعارماداعى اكەلەر مەن بالالار اراسىنداعى – قۇنانبايلار مەن ابايلار اراسىنداعى ۇزدىكسىز كۇرەس حالىقتىڭ بولاشاقتاعى تاعدىرى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كۇرەس دارەجەسىنە كوتەرىلەدى. فەودالدىق قوعامدى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جاندى ورتاعا سالىپ، بىلەكتىڭ كۇشىن، نايزانىڭ ۇشىن جۇمساپ، ءىرى مىنەزدەر كورسەتكەن قۇنانباي توبى ەسكىگە تارتادى. ەسكى جايلاۋ، توزعان تاتىر، سارى جۇرتتان قونىس اۋدارۋعا قارسى شىعادى. ال اباي باستاعان جاڭاشىل جاستار ەسكى سالتتى بۇزىپ، ءۇمىتتى الدان كۇتىپ، قاراڭعىلىق، تۇنەگىنەن جول تاۋىپ، حالىقتى ورىس مادەنيەتىنىڭ كەڭ ولكەسىنە باستاۋدى كوزدەيدى. رومانداعى كۇشتى جاسالعان وبراز قۇنانباي. ول – فەودالدىق قوعامدى نىعايتۋعا بەلسەنىپ كىرىسكەن كەرتارتپا توپتىڭ قاتال مىنەزدى، ىسكەر وكىلى. قۇنانباي الەۋمەت ومىرىندەگى كۇرەسىنە رۋ جانە فەودالدىق قوعام، يسلام ءدىنىنىڭ كەرتارتپا زاڭدارىنا تابان تىرەيدى دە، ەسكى بي مەن باي اتاۋلىعا ارقا سۇيەيدى، قارا كۇشكە كوپ سالىنادى. قارا كۇشكە بوي ۇرۋ كەيىن ونىڭ وسالدىعىنا اينالادى دا، الەۋمەت ومىرىنەن كەتۋگە ءماجبۇر بولادى.

بىراق قۇنانبايدىڭ تىزە بۇگۋىمەن ونىڭ باعىتى ءبىر جولا جويىلىپ كەتپەيدى. قۇنانباي توبىنىڭ مۇراگەرلەرى بار. ولار تاكەجان، ىسقاق، مايباسار، جاقىپتار. ولار قۇنانبايدان ارشىنى كەم، ارەكەتتەرى ۇساق، ءىرى مىنەزدەرىمەن تانىلمايدى. تاكەجاندا توپاستىق پەن ارسىزدىق باسىم. ىسقاق بار ونەرىن ءىش مەرەزدىك، ارامدىققا عانا باعىندىرادى. ال شۇبار بۇل ەكەۋىنەن وزگەشەرەك. ونىڭ قۇبىلمالى مىنەزدەرى ەكىجۇزدىلىكپەن استاسىپ جاتادى. ول ابايمەن كەزدەسكەندە ءمۇلايىمسىپ كۇلە كەلەدى دە، كوز تاسا جەردە كۇڭرەنتەرلىك ارەكەتتەر جاساۋدان تايىنبايدى.

بۇلاردىڭ باعىتى – قۇنانباي جولى. ءتۇپ ماقساتى – ابايلاردىڭ ادىمىن قىسقارتىپ، وسكەلەڭ پىكىرلەرىنىڭ شەڭبەرىن تارىلتۋ.

بۇلاردا قۇنانبايداعى بىربەتكەيلىك جوق. ولاردىڭ سالتى: – بازارالى، بالاقاز سياقتى ەركىندىك سۇيگىشتەرگە استىرتىپ ور قازۋ. سوندىقتان دا ولاردىڭ استارلى قىلىقتارى باسىم، ولارمەن كۇرەسۋ ابايلار ءۇشىن قيىنعا اينالا باستايدى.

جازۋشى بۇل توپتىڭ باسى – قۇنانباي، ەكىنشى بۋىنى – تاكەجان، ىستىق، شۇبارلار ەكەندىگىن كورسەتۋمەن قاتار، سوڭعى مۇراگەرى دە كوك بەرىپ قالعاندىعىن اڭعارتادى. ول تاكەجان بالاسى ءازىمباي. ول ون جاسار بالا كەزىندە ابايمەن كەزدەسكەندە كىم بولعالى تۇرعاندىعىن تانىتادى. ول جاڭاشىل تۋىسىنان سىر تارتىپ، ابايدىڭ ءورىسىن شولۋعا تالاپتانادى. بۇلار تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان كارى ەمەندەي قۇنانبايدىڭ ءبىرى بۇتاعى، ءبىرى جاپىراعى ەدى.

رومانداعى ەكىنشى توپتىڭ باسشىسى اباي. ول ءىرىپ-ءشىري باستاعان فەودالدىق قارىم-قاتىناستى، ەسكى اۋىلدىڭ ەسكى سالتىنىڭ توزىعى جەتىپ جىرتىلعالى تۇرعانىڭ ءوز زامانداستارىنان بۇرىن كورەدى. حالقىن جاڭالىققا باستاپ، ەسكىلىككە قارسى ءبىتىمسىز كۇرەس اشقان ابايدى كورەمىز. ول ەسكىنى ەسىركەۋ جاعى باسىم قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن دىنشىلدىككە سۋارىلعان شىعىس مادەنيەتىنىڭ ءورىسى تارلىعىن كورە ءبىلدى. سوندىقتان دا اعارتۋشىلىق پىكىرلەرىن تاراتۋدا، ەلىنە ونەگەلى ورنەكتى ءسوز ايتۋدا، الەۋمەت ومىرىندەگى قايراتكەرلىك قىزمەتىن جۇرگىزۋدە ۇلى ورىس حالقىنىڭ پروگرەسشىل مادەنيەتىنەن ءنار الادى، سارقىلماس بۇلاقتان سۋسىندايدى. روماندا اكەسى قۇنانبايعا، اعاسى تاكەجانعا جانە ونىڭ سىبايلاستارىنا قارسى تۇرىپ، ادام پراۆوسىن تۋ عىپ ۇستاپ كۇرەس ۇستىندە وتكەن ابايدىڭ  25-30 جىلدىق ءومىرى كەڭ قامتىلعان. اباي ماڭايىنا قارا قۇراپ، حالىقتى تايانىش ەتەدى. سوندىقتان دا قۇنانبايدى ەل باسقارۋدان الاستاپ، تاكەجانداردى سانسىز ءسۇرىندىرىپ، ازىمبايلارعا قارسى قويارلىق سەزىمتال جاستاردى تاربيەلەيدى. قۇنانبايدىڭ قوداردى ولتىرۋىنە نارازى بولۋدان باستالعان كۇرەس جەلىسى ۇنەمى شيەلەنىسۋ ۇستىندە ۇدەيدى.

روماندا ابايدىڭ ءوز زامانىندا وزىق يدەيالى قايراتكەر بولعاندىعى، ءحىح عاسىرداعى ورىس ادەبيەتىنىڭ سىنشىل رەاليزمى دارەجەسىنە كوتەرىلگەن اقىندىق تۆورچەستۆوسى ءومىر شىندىعىمەن بايلانىستى بولعاندىعى اسقان شەبەرلىكپەن دالەلدەنەدى.

اباي ۇنەمى جابىرلەنۋشىلەر جاعىندا بولادى دا، ەڭبەكشى بۇقارانى قاراڭعىلىق تورىنان اعارتۋشىلىق جولمەن قۇتقارۋدى كوزدەيدى. ءوز باسىنىڭ بىلىمگە بەرىلۋى، ءوز بالالارىن ورىس مەكتەبىندە وقىتۋى، جاتاق جاستارىن وقۋعا تارتۋى، عابيتقاندى ءدىن پارىزىن ۇيرەتۋشى مولدالىقتان سانا ساباعىن ۇيرەتۋشى دارەجەسىنە كوتەرۋى ارقىلى اباي ءوز حالقىن بىلىمگە، مادەنيەتكە ۇندەيدى. اباي، «ول دۇنيەنىڭ» عانا قامىن ويلاۋعا ۇگىتتەگەن ءدىن پارىزى مەن شىعىس ادەبيەتىنىڭ سۇرقيا سۇمدىعىن اشكەرەلەي وتىرىپ، ءوز توڭىرەگىن ءومىر ادىلەتسىزدىگىنە قارسى تۇرۋعا شاقىرادى.     

شىعارمادا ابايدىڭ اقىندىق، تۆورچەستۆوسىن دامىتۋدا وتكەن ءنارلى وي ءورىسىنىڭ شەڭبەرى وتە شەبەر كورسەتىلەدى. م.اۋەزوۆ اقىننىڭ شىعارمالارىندا ءوز زامانىنىڭ شىندىعى جىرلانعاندىعىن رومان­نىڭ بارلىق تاراۋلارىندا نانىمدى فاكتىلەرمەن دالەلدەگەن. روماندى وقىپ شىققاندا اقىننىڭ ەلەۋلى شىعارمالارىنىڭ قايسىسى قانداي جاعدايدا جازىلعاندىعىن ايقىن كورەمىز. اقىننىڭ ادال ماحابباتتى دارىپتەپ، جاستىق سىرلارىن اشاتىن، جاندى تەربەتىپ، نازىك سەزىمدى وياتاتىن ليريكالى ولەڭدەرى توعجان، ايگەرىمدەرمەن كەزدەس­كەندە، ساۋىقشىل جاستار ءومىرىن كورگەندە جازىلادى.

اباي اتاقتى بىرجانمەن كەزدەسىپ، ونىڭ اسقاق اندەرىن تىڭداعاندا «قۇلاقتان كىرىپ بويدى الار، جاقسى ءان مەن ءتاتتى كۇي» دەيتىن، اقىننىڭ يسكۋسستۆوعا كوزقاراسىن تانىتاتىن ولەڭىن جازادى. ونىڭ پۋشكيننىڭ «تاتيانا حاتىن» اۋدارىپ، وعان ارناۋلى ءان شىعارۋى، اۋىلدىڭ ەسكى سالتىن بۇزىپ جاس جارى – ايگەرىمگە شارشى توپتا ءان سالدىرۋى – ءان مەن كۇي بالانىڭ ەرمەگى، قايىرشىنىڭ كەسىبى دەپ قارايتىن ەسكى ۇعىمعا تويتارىس بەرۋى ەدى. يسكۋسستۆو – حالىقتىڭ رۋحاني تىلەگىن سۋسىنداتاتىن، سانا ءورىسىن كەڭىتەتىن قۇرال ەكەندىگىن تەرەڭ تۇسىنگەندىگىنىڭ دالەلدەمەسى بولاتىن.

رومانداعى ابايدان باسقا جاعىمدى كەيىپكەرلەردىڭ ىشىنەن كوڭىل اۋداراتىندارى – زەرە، ۇلجان، ايگەرىم، داركەنباي، ميحايلوۆتار. زەرە مەن ۇلجان – مەيىرىمدى ادىلەتكە اراشاشى بولۋ ۇرىعىن جاستاي ەككەن وسى قوس انا بولاتىن. ايگەرىم – ءوز زامانىنداعى يسكۋسستۆونىڭ ورەن جۇيرىگى. ول – مەيىرىمدى انا، ادەپتى ايەل عانا ەمەس، اقىل پاراساتى جوعارى، ۇرىمتال، ويشىل ادام. اباي مەن ايگەرىمنىڭ اراسىنداعى ءتاتتى، تاتۋ ماحابباتتىڭ دا ارقاۋى – ەكەۋىنىڭ جەكە باسىنداعى ونەر ەرەكشەلىگى. بىراق، ايگەرىم ونەرىنىڭ اراشاشىسى جالعىز اباي. سوندىقتان دا ايگەرىم قىتىمىر زاماننىڭ ءومىر شەرىنە جۇرەگى تولى ادام بولىپ كورىنەدى.

داركەنباي – كەدەي اۋىلدىڭ توپقا تۇسەرى. ازۋى التى قارىس قۇنانبايعا ەسەلى ءسوزىن ايتا الادى. سونىمەن قاتار ونىڭ ەتەك باس­تىسى كوپ ەكەندىگىن، ارەكەتىنەن مۇمكىندىگى باسىم جاتاتىندىعىن اڭعارامىز.

رومانداعى ميحايلوۆ – ابايدىڭ «دۇنيەگە كوزىن اشقان»، ۇلى اقىننىڭ بولاشاعىن كوزدەپ بەتىن شىعىستان باتىسقا – ورىس مادە­نيەتىنە بۇرعان دوسى. ميحايلوۆ چەرنىشەۆسكيلەردىڭ دەمو­كرا­تيالىق پىكىرلەرىن قولداۋشى، بىراق جاستاي جاندارىمنىڭ اڭدۋىنا ءتۇسىپ، اعارتۋشىلىق جولدا قالادى. ونىڭ ابايعا ۇنەمى اعارتۋ­شىلىق باعىتتا عانا كەڭەس بەرۋىنىڭ دە سەبەبى وسى جاعدايعا بايلانىس­تى ەدى.

روماننىڭ تاريحي شىندىقتاعى دالەلدەمەسىن تەرەڭدەتە تۇسەتىن فاكتوردىڭ ءبىرسىپىراسى ەسكى اۋىل ءومىرىنىڭ ادەت-عۇرىپ سالتتارىنىڭ كەڭ شەڭبەردە كورسەتىلۋىندە. اس پەن توي، قىز ۇزاتۋ مەن شىلدەحانا، اقىندىق پەن سەرىلىك، اڭشىلىق پەن اۋەستىك، بارىمتا مەن ۇرلىق، جۇت پەن زورلىق، مانساپقورلىق پەن پاراقورلىق، ەل نامىسى مەن ەر نامىسى ءۇشىن كەسكىلەسۋ ءتارىزدى دالا ءومىرىنىڭ ىشكى ماسەلەلەرى كوركەم ءتىل، جاتىق قۇرىلعان وقيعالار ارقىلى جەتە سۋرەتتەلەدى. شىعارماداعى جوعارىدا اتالعان ادەت، سالت، ءداستۇرى ماسەلەلەرىنىڭ ارقايسىسىن جەكە العاندا قازاق تاريحىن زەرتتەۋشىلەرگە اسا قۇندى ەتنوگرافيالىق ايعاق بولا الاتىندىعى كۇمانسىز.

روماننىڭ ەپيلوگىندە جازۋشى وتىز جىل بويىنا ۇنەمى شيەلەنىسۋ ۇستىندە ءوربىپ كەلە جاتقان وقيعالارعا وتە ورىندى قورىتىندى جاسايدى. سىلكىلەسكەن ەكى باعىت، تابان تىرەسكەن ەكى توپ، ارپالىسقان اكەلەر مەن بالالاردىڭ بولاشاعى شولىنادى. قۇرانىنا ۇڭىلە قاراپ، تاسبيعىن تارتىپ، كوپ كۇنانى ارقالاپ، ءتىرى ارۋاققا اينالىپ، اباي جىرلارىنان جانى تۇرشىگىپ كەلمەسكە كەتكەلى جاتقان قۇنانبايدى كورەمىز. قۇنانبايمەن قولتىقتاسا كورگە تونگەن كوپ ەسكىلىكتىڭ دە ەلەسى كوڭىل اۋدارادى.

ورىس حالقىنىڭ ۇلى مادەنيەتىنەن رۋحاني ازىق الىپ، پۋشكين، لەرمونتوۆ شىعارمالارىن اۋدارىپ، قايناعان ەڭبەك قۋانىشىنىڭ ۇستىندە وتىرعان جاڭاشىل جاستار اعاسى ابايدى كورەمىز. ول دانالىق شىڭىنا قۇلاش سەرمەپ، بولاشاق ۇرپاققا اسىل مۇرا، وزىنە ءزاۋلىم مۇنارا جاساپ جاتادى. اباي جىرلارى اكەلگەن جاڭالىقتار قاراڭعىلىق پەردەسىن ىسىرىپ، ەسكىلىكتىڭ ەتەگىن ىدىراتىپ، دالا ءومىرىن كەرنەپ بارا جاتقانىن بايقايمىز.

تۇرمىستا ءار ۋاقىت جاڭالىق پەن ەسكىلىك كۇرەسىپ وتىرادى. «اباي» رومانىنىڭ جاڭانىڭ ەسكىنى جەڭۋىمەن اياقتالۋى – ءتۇپ ماقساتتى جازۋشىنىڭ وتە شەبەر شەشكەندىگىن دالەلدەيدى.

«اباي» رومانىنىڭ قازاق سوۆەت ادەبيەتىنىڭ ءوسۋ جولىنداعى بەلگىلى داۋىرگە ەسكەرتكىش بولىپ قالاتىن شىعارما ەكەندىگىن، قازاق سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ سۇبەلى شىعارمالار بەرۋ دارەجەسىنە جەتكەندىگىنە ايعاق ەڭبەك ەكەندىگىن اتاپ كورسەتۋىمىز كەرەك.

«اباي» رومانىنىڭ ستاليندىك سىيلىق الۋى بۇكىل قازاقستان ەڭبەكشىلەرىنىڭ قۋانىشى. سوندىقتان دا روماننىڭ اۆتورىنا سوۆەت حالقىنىڭ ەرلىك ومىرىنەن ءىرى ەڭبەكتەر جازىپ، جاڭا تابىستارعا جەتۋىنە تىلەكتەستىك بىلدىرەمىز.

 

ق.جارماعامبەتوۆ

«سوتسياليستىك قازاقستان»، 12 اپرەل، 1948 جىل        

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتىدا تاعى 37 ادام Covid-199 جۇقتىرعان

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:20

الاشتىڭ ارداقتىسى ۇلىقتالدى

رۋحانيات • بۇگىن، 10:02

تاپا-تالتۇستەگى توتەنشە جاعداي

ايماقتار • بۇگىن، 08:55

ەرتىستىڭ سۋى ەگىستىككە پايدالى

ايماقتار • بۇگىن، 08:40

ۇقساس جاڭالىقتار