كەدەندىك وداق – كەمەلدەنۋ كەپىلى

الماتىدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپسىرماسىمەن جانە الماتى قالاسى اكىمىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ كەدەندىك وداققا ەنۋىنە بايلانىستى تۋىنداعان ماسەلەلەرگە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى. جيىن جۇمىسىنا ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان ەۆنيەۆ, ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ۆيتسە-ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قاتىستى. “ دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن كىرىس­پە ءسوز سويلەپ اشقان الماتى قالا­سى­نىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ بي­ىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ كەدەندىك وداققا مۇشە بولعان قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ الداعى ۋاقىتتا بىرلەسە اتقاراتىن ءىس-شارالارىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالدى. جيىندا العاش ءسوز العان ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا ءۇش جاقتى كەدەن وداعىن قۇرۋداعى ەڭ باستى ماقسات جانە ونىڭ كەلە­شەكتەگى تىنىس-تىرشىلىگى مەن اۋقىم­دى جوبالارى جونىندە جان-جاقتى بايانداپ بەردى. جاڭا­دان قۇرىلعان كەدەن وداعى قا­زاق­ستاندىق وندىرىسشىلەرگە كەلەشەكتە رەسەي مەن بەلارۋس مەملەكەتتەرى رىنوگىنا جول اشىپ, ولاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن مولايتۋعا يگى ىقپال ەتپەك. كەدەندىك وداق جۇمىسىنداعى اتاپ ايتارلىق ەڭ باستى ماسەلە – قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس رەسپۋبليكالارىنىڭ قاتىسۋىمەن قۇرىلعان كەدەندىك وداق اياسىن­داعى شەشىمدەر الداعى ۋاقىتتا ءۇش مەم­لەكەت اراسىنداعى كونسەنسۋس جولى­مەن عانا قابىلدانادى. ەگەر دە وداققا مۇشە ءبىر مەملەكەت كەيبىر ماسەلە بويىنشا ءوز كەلىسىمىن ءبىل­دىرمەسە, وندا شەشىم مۇلدە شى­عارىل­مايدى. مينيستر جانار ايتجانوۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ 80 پايىزى شيكىزاتتان تۇرادى. سوعان وراي شەتەلدىك ينۆەستيتسيانىڭ 80 پايىزىنىڭ شيكىزات سەكتورىنىڭ قايتا وڭدەۋ وندىرىسىنە جىبەرىلۋى كوپ نارسەدەن حابار بەرسە كەرەك. سو­نىمەن قاتار كەدەندىك وداق قىز­مە­تىنە قاتىسۋدا قازاقستاننىڭ نە­گىزگى ءارى باستى مۇددەلەرى دە ەسكە­رىلىپ وتىر. كەدەندىك وداقتى قۇرۋ پروتسەسىنىڭ ماڭىزدىلىعى – وسى وداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ەكو­نو­ميكاسىنا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جاعىمدى جاعداي جاساۋ, مەملەكەت­تەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ەس­كە­رە وتىرىپ, بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن­دار قۇرۋ بولىپ تابىلاتىندىعىندا. ينۆەستورلار ءبىزدىڭ رىنوكقا كەلۋ-كەلمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەزىندە, تەك جەكەلەگەن قازاقستان رى­نوگىن عانا ەمەس, وسى جالپى كەدەن­دىك وداققا كىرەتىن مەملە­كەت­تەر مۇددەلەرىن دە ەسكەرەتىن بولادى دەپ ەسەپتەيدى سالا باسشىسى. قا­زاقستان ەكونوميكاسىن ءارتاراپتان­دىرۋ ەڭ ماڭىزدى ماقسات بولىپ تابىلادى. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتارلىعى, رەسەيدە ساپا جونىندەگى نورمالار قاتاڭداتىلعان. قازاق­ستان­دىق ەت ونىمدەرى بۇل مەملەكەت­تەر رىنوگىنا ءالى جول تابا الماي وتىر. ونىڭ باستى سەبەبى رەسەي ۆەتەرينارلىق تالاپتارىنىڭ ءبىزدىڭ ەت ونىمدەرىنە سايكەس كەلمەۋىنەن دەپ ۇعىنۋ قاجەت. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا, سو­نى­مەن قاتار وتاندىق ءونىمنىڭ ساپا­سىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ باعىتىن­داعى قوماقتى ءىس-شارالارعا دا كەڭى­نەن توقتالدى. ماسەلەن, رەسەي جىل سايىن, انىعىراق ايتقاندا, 560 مىڭ توننا سيىر ەتىن, 780 مىڭ توننا تاۋىق ەتىن كۆوتا تەتىگى رەتىندە شەتەلدەردەن – اقش-تان, ارگەن­تي­نا, برازيليا جانە دە باسقا مەم­لەكەتتەردەن الىپ كەلىپ وتىر. ەگەر­دە ء“بىزدىڭ ەلىمىزدەگى ۆەتەرينارلىق-سانيتارلىق تالاپتار ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرىلسە, وندا رەسەي رىنوگىنا ەمىن-ەركىن بارۋعا بولاتىندىعىن ءتۇ­سىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتى جوق سياق­تى”, دەيدى ول. الەمدە قا­زىرگى كۇنى 12 كەدەندىك وداق قۇرىل­عان. ولاردىڭ بارلىعى بۇكىلالەم­دىك ساۋ­دا ۇيىمىندا جۇمىس جاساپ جاتىر. مينيستر سونداي-اق, قازاقستان­نىڭ ەكسپورتقا باعىتتالعان كاسىپ­ورىندارى ءۇشىن وتاندىق تاۋارلار­دىڭ ەۋروپا ەلدەرىنە شىعارىلۋى ءۇشىن رەسەيدىڭ كولىكتىك-ينفرا­قۇ­رىلىمدىق الەۋەتىنىڭ قولدانىلۋ ءمۇم­كىندىگى توڭىرەگىندە دە ءسوز قوز­عادى. سوعان وراي ول بۇگىنگى تاڭدا رەسەيدىڭ تەمىر جول وكىلدىكتەرىمەن جانە مۇناي-گاز قۇبىرلارى وكىلدىك­تەرى­مەن ەكى جاقتى كەلىسىمدەر ءجۇر­گىزىلىپ جاتقاندىعىنان دا كوپشى­لىكتى حاباردار ەتتتى. سونىمەن, وسى كەلىسىمدەردىڭ بارىسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكسپورتقا باعىتتالىپ ءون­دىرىلگەن ونىمدەرىنە قاتىستى تا­ريف­تەر تومەندەتىلمەك. تەحنيكالىق تالاپتاردىڭ, ماسەلەن, ۆەتەرينار­لىق تالاپتاردىڭ ءبىر دەڭگەيگە كەل­تى­رىلۋى قازاقستان تاۋارلارىنىڭ جاقىن ارادا رەسەي مەن بەلارۋس رىنوگىنا شىعۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, سىرتقى ەل­دەرمەن ساۋدا ساياساتىن ءبىر دەڭگەيدە جۇرگىزۋ جانە وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى ساۋدا-ساياساتىن ەمىن-ەر­كىن جۇرگىزۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاساۋ قاجەتتىگى دە مينيستر نازارى­نان تىس قالمادى. – سوندىقتان دا ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسات جانە رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىمەن بىرلەسە وتىرىپ شەشكەن بارلىق ءىس-شارالارى­مىز­دىڭ ءتۇيىنى – ەڭ الدىمەن مۇنىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە ەش­قانداي قاۋىپ توندىرمەيتىندىگىندە. قازىرگى كەزدە كەدەندىك وداق كوميس­سياسىنىڭ بارلىق شەشىمدەرى وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ ءوزارا ورتاق كەلىسى­مى ناتيجەسىندە عانا قابىلدانادى. كون­سەنسۋستىق كەلىسىم ارقىلى ءجۇ­زە­گە اسىرىلاتىن شەشىمدەردىڭ قاتە­لىككە جول بەرمەيتىندىگى ايتپاسا دا ءتۇ­سىنىكتى. ەگەر قازاقستان مەم­لە­كەتى قانداي دا ءبىر شەشىممەن كەلىس­پەيتىن بولسا, وندا ول شەشىم ءمۇل­دەم قا­بىل­دانبايدى جانە ىسكە اسى­رىل­مايدى دا, – دەيدى ەكونوميكا­لىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا ءوز ويىن ورتاعا سالىپ. جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ۋا­قىت­تا ەلىمىزدەگى كەيبىر ءباسپاسوز بەت­تەرىندە, كەدەندىك وداققا قاتىس­تى ءارتۇرلى اڭگىمەلەر دە ايتىلۋدا. ماسەلەن, ولاردىڭ اراسىندا قازاق­ستان ءوزىنىڭ بارلىق داۋىسىن رەسەي مەن بەلارۋسكە بەرىپ قويىپ, وزىنە ىڭعايلى ەكونوميكالىق ساياساتى­نىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەتىن شە­شىمدەردى قابىلداۋى مۇمكىن دەگەن سياقتى پىكىرلەر دە ورىن الۋدا. مينيستر بۇل ماسەلە ءتوڭى­رەگىندە دە ءوز پىكىرىن اشىق ايتىپ, مۇنىڭ ءبارى بوس اڭگىمە دەگەن ءتۇيىن­گە كەلدى. كەدەندىك وداقتىڭ كەلى­سىم­دىك بازاسى بۇگىندە 51 حالىقارالىق كەلىسىم­دەردەن, ونىڭ ىشىندە كەدەن­دىك وداق كوميسسياسى شەشىمدەرىنەن تۇرادى. ەگەر دە وسى 51 كەلىسىمدى جان-جاقتى تۇردە قارايتىن بولساق, ولاردىڭ ىشىندەگى ماڭىزىنا قاراي ونى ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. ەڭ ءبىرىنشى توپ – جاڭاعى سىرتقى ساۋ­دا شارالارى ماسەلەلەرىن قارايتىن توپ بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى ەل­دەر­دەن كەلەتىن تاۋارلارعا كەدەندىك باج  قاي دەڭگەيدە قولدانىلماق؟ سونداي-اق, ءۇشىنشى ەلدەردەن كەلە­تىن تاۋارلارعا قانداي شەكتەۋ قويىلادى دەگەن ساۋالدار كوپ­شى­لىك­تى مازالاۋدا. بۇل شەشىمدەردى كو­ميس­سيا جوعارىدا اتاپ وتكەن كون­سەنسۋستىق مەحانيزم ارقىلى ىسكە اسىرماق. ەكىنشى توپ, ول تەحنيكا­لىق رەتتەۋ, سانيتارلىق-ۆەتەري­نارلىق شارالاردى ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرۋ بولىپ تابىلادى. – وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, – دەيدى اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاستىرعان مينيستر, – 1995 جىلدان باستاپ وسى تمد-عا مۇشە 12 مەملەكەت اراسىندا ەمىن-ەركىن ساۋدا اينا­لىمى جۇمىس ىستەپ جاتىر. جاڭاعى زاڭ تۇرىندە قابىلدانعان, سول جە­ڭىلدەتىلگەن ساۋدا كەلىسىمدەرىنە قا­راماستان, ءبىزدىڭ تاۋارلارىمىز, مى­سالى, كورشى ەلدەرگە ەمىن-ەركىن بارا الماي وتىر. ويتكەنى, وندا كەدەندىك باج دەڭگەيى ء“نول” پايىز بولسا دا, وندا تاريفتىك ەمەس اكىمشىلىك شا­را­لار قولدانىلىپ جاتىر. سول شا­را­لاردى قىسقارتۋ ءۇشىن, ياعني ءبىر دەڭ­گەيگە كەلتىرۋ ءۇشىن ەكىنشى توپ­تا­عى كەلىسىمدەر قابىلدانعان بولاتىن. ءمينيستردىڭ حابارلاۋىنشا, كەدەندىك وداققا مۇشە مەملەكەتتەر ارا­سىندا بىرقاتار كەلىسسوزدەر ءجۇر­گىزىلگەن. سول كەلىسسوزدەردىڭ ءناتي­جەسىندە, قازاقستان رەسەي فەدەرا­تسيا­سىنداعى كەدەندىك باجدىڭ دەڭ­گەيى نەعۇرلىم جوعارى بولعاندىق­تان 400-دەن اسا تاۋارلاردى وتكىزۋ ءۇشىن وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ماسەلەن, ءدارى-دارمەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوبىنەسە سىرتتان الى­ناتىنى جاسىرىن ەمەس, ال ءوزى­مىزدە شىعارىلاتىن ءدارى-دارمەكتەر جەتكىلىكتى ەمەس. سوندىقتان بەس جىل­دىق وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلى­سىم جاسالىپ, حيميالىق ونىمدەر, پوليمەر ونىمدەرى تۋرالى ءتورت جىلدىق وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلى­سىمگە قول قويىلدى. ال تسەلليۋلوزا, تەمىر جول, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتار جانە باسقا دا مەملە­كە­تىمىزدە ماڭىزدى ونىمدەر دە نازار­دان تىس قالمادى. “سىرتقى ەلدىڭ يمپورتىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان, ءبىز وسى 400-دەن استام تاۋارلارعا وتپەلى كەزەڭ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدىك”, دەدى مينيستر ءوز سوزىندە. سوعان وراي كەلەشەكتە ءوندىرىستى ۇلعايتۋ ماسەلەسى دە قولعا الىنباق. ماسەلەن, سەمەي قالاسىنداعى مە­ديتسينالىق ونىمدەر زاۋىتىن قايتا قۇرۋ جوبالارى قازىر تالقىلانىپ جاتىر. ال بۇل جوبالاردى ىسكە اسىرىپ, ءوزىمىزدىڭ رىنوكتىڭ جاڭا­عى قاجەتتى ءدارى-دارمەكتەرمەن تولىعۋىنا قول جەتكىزۋدىڭ, ياعني وتاندىق ءوندىرىستىڭ وركەندەۋىنە جول اشۋدىڭ قاجەتتىلىگى زور. بۇل ورايدا جيىندا اليۋميني ونىمدەرى بويىنشا, پاۆلودار اليۋميني زاۋىتىن ودان ءارى دا­مىتۋ, استانادا لوكوموتيۆتەر زاۋى­تىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىرعان­دىعى دا جاريالاندى. مۇناي-حي­ميا سالالارى بويىنشا دا بىرنەشە جوبالار دايىندالۋدا. اتاپ ايت­قاندا, اتىراۋدا مۇناي-حيميا, گاز كە­شەنىن, استانادا مەتالل-پلاستي­كالىق قۇبىر ءوندىرۋ زاۋىتتارى جانە شىنى-پلاستيكالىق ونىمدە­رىن ءوندىرۋ زاۋىتتارىن سالۋ بۇگىنگى تاڭداعى باستى جوبالار. ەكونوميكالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا جينال­عان­دارعا كەيبىر زاڭنامالارعا وزگە­رىستەر ەنگىزۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى دا حابارلادى. ءمينيستردىڭ ايتۋىن­شا, ەلىمىزدەگى ينۆەستيتسيالار تۋرا­لى زاڭ جوباسىنا بىرنەشە وزگەرىس­تەر ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم بار. رەس­پۋبليكاعا شەتەلدەردەن, گەرمانيا, جاپونيا جانە وزگە دە دامىعان مەملەكەتتەردەن تەحنولوگيالاردى يم­پورتتاي الۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا­لىق مەحانيزم تۋرالى كەلىسىمگە كەلۋ قاجەت. ءبىر قۇپتارلىعى, وسىن­داي ينۆەستيتسيالىق كەلىسىمدەردى قازاقستان جانە دە رەسەي مەن بە­لارۋس مەملەكەتتەرى ءبىر دەڭگەيدە قولدانا الاتىندىعى تۋرالى كەلىسىم دە جاسالعان. تاعى ءبىر اتاپ ايتاتىن ماسەلە, كەدەندىك وداققا مۇشە وسى ءۇش مەملەكەتتىڭ اراسىنداعى تاۋار­لار ەمىن-ەركىن ءجۇرۋى ءۇشىن ولاردىڭ اراسىندا بارلىعىنا بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي جاسالۋى ءتيىس. سالا جەتەكشىسىنىڭ پىكىرىنشە, ءۇش مەم­لەكەتتە جۇمىس ىستەيتىن كومپا­نيا­لارعا باسەكەلەستىك رەتتەۋ پرين­تسيپتەرى ءبىر جاعدايعا, ءبىر دەڭگەيگە كەلتىرىلەتىن بولادى. “سونىڭ ءنا­تيجەسىندە ءبىزدىڭ قازاقستاندىق تاۋارلار مەن ءبىزدىڭ قىزمەت كورسەتۋ كومپانيالارىمىزدىڭ وسى كەدەن­دىك وداق قۇرىپ وتىرعان مەم­لە­كەت­تەردىڭ رىنوگىنا ەمىن-ەركىن با­رۋى­نا جاعداي جاساۋ – ەڭ باستى ماق­سات”, دەپ تۇيىندەدى ءوز ءسوزىن مينيستر. ءۇش جاقتى كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى جانە بۇل وداقتىڭ كەلە­شەكتەگى جوبالارى جونىندە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ ءوز پىكىرىمەن ءبولىسىپ, جينالعانداردىڭ ساۋالدارىنا دا جاۋاپ بەردى. “مە­نىڭ ءوزىم كەدەندىك اكىمشىلىك جوس­پارلاۋ جونىندەگى ماسەلەلەرگە قاتىس­تى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەمىن دەپ ويلاپ ەدىم”, دەپ باستادى ءوز ءسوزىن بولات جامىشەۆ. سونىمەن, كەدەندىك وداقتىڭ وزەگىندە نە بار دەگەن ساۋالعا كەلسەم, مەنىڭ ويىم­شا, بۇل وتە ورىندى شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. دەگەنمەن, بۇل ماسەلەدە كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس وكىلدەرى ۇتادى. كوپشىلىككە جاعىمدى تاعى ءبىر جاڭالىق, شەكارادا ەڭ باستىسى قۇجاتتاردى كەدەندىك رەسىمدەۋ جانە كەدەندىك تولەمدەر تولەۋ جۇرگىزىل­مەيدى. كەلەسى 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەندىك باقىلاۋ جۇمىسى مۇلدەم توقتاتىلادى. ال مۇنىڭ بارلىعى بيزنەستى جۇرگىزۋ جۇمىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدە­تەتىندىگى ءسوزسىز. قازاقستاننان 200 شاقىرىم جەردە 6 ميلليون تۇرعىنى بار رەسەيدىڭ ءىرى قالالارى ورنالاسقان. ال مۇنىڭ ءوزى قازاقستان بيزنەسىنە قولايلى جاعداي تۋدىرىپ وتىرعان­دىعى ايداي انىق. قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆتىڭ پىكىرىنشە, كەدەندىك وداقتى قۇرۋ, ەڭ الدىمەن اۋقىمدى مۇمكىندىكتەرگە كەڭىنەن جول اشۋ بولىپ تابىلادى. قارجى ءمينيسترى بولات ءجا­مىشەۆ ءوز كەزەگىندە جينالعاندارعا ۆاليۋتالىق رەتتەۋ ماسەلەلەرى قازىر­دە تالقىلانىپ جاتقاندىعىن, سون­داي-اق كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءوزارا ساۋ­دادا قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەۋ­دىڭ كەيىنگە شەگەرىلگەندىگىن دە ايتتى. سونىمەن قاتار, كەدەندىك وداقتا جاناما سالىقتاردى جيناۋ كەدەن ورگاندارىنان سالىق ۇيىم­دا­رىنا وتەدى. مۇنىڭ ءوزى ىشكى ساۋ­دادا, قوسىمشا قۇن سالىعىن (ندس) جيناۋ, ىشكى ساۋدادا اكتسيزدەردى جي­ناۋ سالىق ورگاندارىنا وتەدى دە­گەندى بىلدىرەدى. سوندا “بۇل جاع­دايدا كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس وكىل­دەرى نە ۇتادى” دەگەن ورىندى ساۋال تۋاتىندىعى ءسوزسىز. ەڭ باستىسى, ءوزارا ساۋداداعى ەرەجەلەر قولايلى­لى­عىمەن ەرەكشەلەنۋدە, ياعني قو­سىمشا قۇن سالىعىن تولەۋ مەرزىمىن 50 كۇنگە دەيىن شەگەرۋ جوبالانۋدا. تاعى ءبىر ەسكەرەتىن ءجايت, قازاق­ستان, رەسەي جانە  بەلارۋستە تاۋارلاردى ەكسپورتتاۋدا قوسىمشا قۇن سالىعى بويىنشا نولدىك ستاۆكامەن, ۇستەمە بەكىتىلگەن. ال, مۇنىڭ ءوزى ەكسپورتتاۋشىلارعا ققس قايتارىلادى دەگەندى اڭعارتادى. بولات جامىشەۆتىڭ تۇجىرىمى بويىنشا, “كەدەندىك كودەكستىڭ قا­بىل­دانۋىنا وراي قازاقستاندىق كا­سىپكەرلەر قوسىمشا پايدا تاباتىن­دىعى ءسوزسىز. ونىڭ نەگىزگى ءمانىسى – قازاقستاندا سالىق كولەمى رەسەيگە قاراعاندا ايتارلىقتاي تومەن. مىنە, وسىعان وراي رەسەيلىك بيز­نەستەگى شارتتار قازاقستاندىق بيز­نەسكە قاراعاندا ناشارلاۋ بولادى دەگەندەي قاۋىپ تە بار. ارينە, ءبا­سەكەلەستىكتى ەشكىم دە وزگەرتە الماي­دى. سالا باسشىسى قازاق­ستاننىڭ تومەنگى مولشەردەگى سالىق ۇستەمەلەرى ستاۆكاسى ساياساتىن ۇستايتىنىن جانە كەلەشەكتە دە سول باعىتتان اينىمايتىندىعىن اشىق ايتادى. ماسەلەن, بۇل بەلارۋستە – 20 پايىز, رەسەيدە – 18 پايىز جانە قازاقستاندا 12 پايىز كو­لەمىندە قالىپ وتىر. قارجى ءمينيسترى, سونىمەن قاتار بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ شەكارادا كەدەندىك رەسىمدەۋ, كەدەندىك بارلىق تولەمدەردى تولەۋ, دەكلاراتسيالاۋ جۇرگىزىلمەيتىندىگىن دە مالىمدەدى. سونداي-اق, كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى شىلدەسىنەن باستاپ شەكارالاردا كەدەندىك باقىلاۋ مۇلدەم بولمايدى. قارجى ءمينيسترى قازاقستاننىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋى ناتيجەسىندە كەلەشەكتە كەدەندىك الىمنان, جيناقتان بيۋدجەتكە ءتۇسىم كولەمى ەكى ەسەگە دەيىن كوبەيەتىندىگى تۋرالى دا حابارلادى. “بىزدەر قازىرگى كەزدە قانداي دا ءبىر فيس­كال­دىق بيۋدجەتتىك شىعىندار تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمىزدا, مەنىڭ وعان ايتارىم تومەندەگىدەي. ەگەر ءۇشىنشى ەلدەردەن يمپورت الىنسا, وندا بۇل يمپورتتاعى قازاقستان­نىڭ ۇلەسى 3,5 پايىزدى عانا قۇ­رايدى. بىراق, ءۇشىنشى ەلدەردەن يم­پورتتىق باجدى ءبولۋ تۋرالى كە­لى­سىمگە سايكەس قازاقستاننىڭ ۇلەسى 7,33 پايىزدى قۇرايدى”, دەيدى بولات جامىشەۆ. ونىڭ ءسوزى بويىنشا مۇ­نىڭ ءوزى بيۋد­جەتكە ءتۇسىمدى ەكى ەسەگە جۋىق كوبەي­تۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سالا جەتەك­شىلەرىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى تۇپتەپ كەلگەندە – ونىڭ قۇرامىنداعى ءۇش مەملەكەت تۇگەلدەي دەرلىك پاي­دالانۋعا ۇمتىلاتىن اۋقىمدى مۇمكىندىك. قازىرگى كەزەڭدە الەمدە 230 ەل جانە جۇزگە جۋىق مەملەكەتارالىق وداقتار بار. جالپىلاي العاندا بىرلەسۋ قاعيداسى الەمدىك ەكونو­مي­كاعا ءتان ەكەندىگىن, ايتپەسە كەدەن­دىك وداققا ۇقساس سونشاما بىرلەس­تىك­تىڭ بولۋى نەعايبىل ەكەندىگىن اتاپ كورسەتكەن قارجى ءمينيسترى كەدەندىك وداق قۇرۋ باعىتىنداعى جۇمىستىڭ ءالى اياقتالماعاندىعىن دا ايتتى. ءسويتىپ, بۇل جۇمىس ۋاقىت تالابىنا وراي ودان ءارى جەتىل­دىرىلمەك, بىراق ەڭ باستىسى, ول حالىقارالىق ستاندارت­تار­دان اۋىتقىمايدى. كەدەندىك وداق قۇرۋ تۋرالى يدەيا وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا پايدا بولعاندىعى, سوندىقتان دا وسى ۋاقىت ىشىندە ساياساتكەرلەر, ەكونو­ميستەر مەن ساراپشىلاردىڭ وداق تۋرالى بىرقاتار تۇجىرىمدار دا جاساعاندىعى ءمالىم. ءۇش جاقتى كەدەندىك وداققا قازاقستاننىڭ ەنۋى ماسەلەلەرىنە ارنالعان جيىن سوڭىندا ەكونومي­كالىق دامۋ جانە ساۋدا ءمينيسترى جانار ايتجانوۆا جانە قارجى ءمينيسترى بولات جامىشەۆ قوعامدىق ۇيىمدار, بيزنەس اسسوتسياتسيا وكىلدەرى مەن تاۋەلسىز ساراپشىلار ساۋالدارى­نا جان-جاقتى جاۋاپ بەردى. سونى­مەن قاتار, دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتى­سۋشىلار قازاقستاننىڭ كەدەندىك وداققا ەنۋىنە وراي ءوز پىكىرلەرىن, ۇسىنىس­تارىن دا ورتاعا سالدى. قر ۇعا اكادەميگى راحىمجان ەلەشوۆتىڭ كەدەندىك وداق, ەلىمىزدىڭ اگرارلىق سەكتورى توڭىرەگىندەگى پىكىرلەرى كوپشىلىك نازارىن اۋداردى. – مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى تۇ­تاستاي العاندا ەكونوميكانى كوتە­رىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسار­تۋعا, ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋعا باعىتتالىپ وتىر. اتاپ ايتۋ قاجەت, مۇنىڭ ءوزى ەڭ باستى ماق­سات, سوندىقتان دا, كەدەندىك وداق­قا ەنۋ, مەنىڭ ويىمشا, ورىندى شەشىم. ماسەلەن, بىزدەر اگرارلىق سالا عالىمدارى تمد ەلدەرى عا­لىم­دارىمەن بىرلەسىپ, بيىل ءتورتىنشى جىل جۇمىس ىستەۋدەمىز, ءوز وداعى­مىز­دى قۇردىق. رەسەي جانە بەلا­رۋس ەلدەرى عالىمدارىمەن جىل سايىن كەزدەسىپ, كوپتەگەن عىلىمي كۇردەلى ماسەلەلەردى بىرگە شەشۋ­دە­مىز. اتاپ ايتارلىعى, بۇگىندە ەڭ الدىمەن وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ, ازىق-ت ۇلىكتىڭ ساپاسىنا نازار اۋدارۋ قاجەت. ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ, ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ, سەرتيفيكاتتاۋ جانە ستاندارت­تاۋ ماسەلەلەرىندەگى كوپ تۇيتكىلدى شەشۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىز مول, سوندىقتان دا تاۋار ءوندىرۋ­شى­لەرىمىزگە قولايلى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. ارينە, جاسىراتىنى جوق, ۇكىمەت دەڭگەيىندە قاراستىراتىن ىشكى ماسەلەلەر دە بار. قورىتا ايتقاندا, ءونىمدى ەڭبەك ەتسەك, ۇكى­مەت ءبىزدى قولداسا, كوزدەگەن بيىك ماق­ساتقا قول جەتكىزەمىز. سوندىق­تان, مەن عالىم رەتىندە, ازامات رە­تىندە ايتارىم, وداقتى قولدايمىن, – دەيدى راقىمجان ەلەشوۆ. دوڭگەلەك ۇستەل جۇمىسىن قورى­تىن­دىلاعان الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ قازاق­ستان­نىڭ كەدەن وداعىنا ەنۋىندەگى ەڭ باستى ماقسات – تاۋار وتكىزۋ رىنو­گىن كەڭەيتۋ, ال مۇنىڭ ءوزى, ەڭ الدى­مەن بيزنەسكە قاتىستى ەكەندىگىن اتاپ كورسەتتى. سونىمەن, وتاندىق كاسىپكەرلەر ءۇشىن جاڭا مۇمكىن­دىك­تەردىڭ پايدا بولۋى, جاڭا رىنوك­تارعا شىعۋ جانە باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتاردى دامىتۋ باعى­تىنداعى جوبالار جالعاسپاق. باقىت بالعارينا, الماتى.  سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يۋري بەككەر. الىس-بەرىس مولايادى ءاليا بەكقوجيەۆا, اتىراۋ وبلىستىق كاسىپكەرلەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەر وداعىنىڭ ءتورايىمى. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وبلىسى رە­سەيمەن شەكارالاس بولعاندىقتان, كە­دەن­دىك وداقتىڭ ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرىمىز ءۇشىن پايدالى تۇستارى جەتەرلىك. سەبە­بى, ەل مەن ەل قوڭسى وتىرعاننان كەيىن ارا­داعى الىس-بەرىسپەن, بارىس-كەلىسپەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس جاسايتىن كا­سىپكەرلەرىمىز كوپ. قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى باسشىلارىنىڭ ورتاق كە­لىسىمىنەن سوڭ كەدەندىك وداقتىڭ قۇرى­لۋى شەكاراداعى ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە شەك قويىپ وتىر. بۇل, اسىرەسە, رەسەيدە, بە­لورۋس­سيادا وندىرىلگەن ونىمدەردى قازاق­ستانعا تاسىمالدايتىن كاسىپكەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى بولعانى داۋسىز. ەلارالىق شەكا­را­دان تاۋار تاسىمالداۋدىڭ, اسىرەسە, رە­سەيمەن شەكارالاس وتىرعان وبلىستارداعى كاسىپكەرلەردىڭ ءىسىن العا باستىرار بولسا, قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرىمىزگە دە وزدەرى وندىرگەن ونىمدەرىن كورشى ەلدەرگە كەدەرگىسىز وتكىزۋىنە مۇمكىندىك اشىلدى. ەندى ءبىز وتاندىق ءونىم ءوندىرۋشى كا­سىپكەرلەر كورشىلەس ەلدەرگە ساپالى تاۋار شىعارۋدىڭ قامىن قاراستىرۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, رەسەيدە, نە بەلو­رۋس­سيادا سۇرانىسقا يە بولاتىنداي باسە­كەگە قابىلەتتى ونىمدەر وندىرۋگە بەت بۇ­رۋى­مىز كەرەك. ول قانداي ونىمدەر بولۋى مۇمكىن؟ بۇل ءۇشىن الدىمەن, ارينە, كورشى ەلدەر نارىعىنا مونيتورينگ جۇرگىزىلۋى قاجەت شىعار. قالاي بولعاندا دا, قازاق­ستاندىق برەندتى تانىتاتىن ءوتىمدى تاۋار بولعانى دۇرىس. سونىمەن بىرگە, كەدەندىك وداق رەسەيدە, بەلورۋسسيادا شىعارىلا­تىن ءتۇرلى تەحنيكا, وزگە دە جابدىقتاردى قازاقستاندا قۇراستىراتىنداي بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرۋدىڭ ورايىن كەلتىرىپ وتىر. ويتكەنى, وسى ەلدەردەن قاجەتتى جابدىقتاردى, قوسالقى بولشەكتەردى شەكارادان وتكىزۋگە كەدەرگى جوق. دەمەك, رەسەي, بەلارۋس ەلدەرىندەگى ءوزىمىزدىڭ رى­نوك­قا قاجەتتى ونىمدەردى قازاقستاندا شى­عارۋدىڭ مۇمكىندىگى كەلىپ تۇرعان سىڭاي­لى. مىنە, كەدەندىك وداقتىڭ ەلىمىز ءۇشىن ماڭىزدىلىعى وسىنداي ءتيىمدى تۇستارىمەن بايقالادى. ەل مەن ەل اراسىنداعى كاسىپكەرلەردىڭ الىس-بەرىسى مولايىپ, بارىس-كەلىسى كوبەيە تۇسكەلى وتىر. اتىراۋ وبلىسى. ۇتارىمىز كوپ سەرگەي تيموفەەۆ, “وسنوۆانيە” قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جەتەكشىسى. بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ رەسەي, بەلارۋس جانە قازاقستان اراسىندا كەدەندىك وداق قۇرىلىپ, كۇشىنە ەنۋىن قۋاتتاي قارسى العانداردىڭ ءبىرىمىن. نەگە دەيسىز عوي؟ تۇسىندىرەيىن. مەن جەتەكشىلىك ەتەتىن “وسنوۆا­نيە” جشس قۇرىلىس جۇمىستارىمەن كوپ­تەن بەرى اينالىسىپ كەلەدى. بۇگىندە ۇجىمدا ءتورت جۇزدەي ادام ەڭبەك ەتەدى. نەگىزىنەن باسپانا تۇرعىزۋ ىسىمەن اينالىسامىز. ەلباسىنىڭ جاڭا تۇرعىن ءۇي ساياساتى باعدارلاماسىنا وراي قۇرى­لىس يندۋسترياسىن جانداندىرۋ ءمۇم­كىن­دىكتەرىن جان-جاقتى قاراستىرىپ كە­لە­مىز. وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرە وتى­رىپ قۇرىلىسقا ءزارۋ ماتەريال­دار­دى ءوزىمىز شىعاراتىن دارەجەگە جەتتىك. ماسەلەن, پلاستيكالىق ەسىكتەر مەن تەرەزەلەر, بەتون قۇيمالار جاساۋ ءبىز ءۇشىن پالەندەي قيىندىق تۋدىرمايدى. دەسەك تە, بىرقاتار قۇرىلىس ماتەريال­دا­رى ءالى دە سىرتتان ساتىپ الىنادى. ءارىپ­تەستىك تىعىز قارىم-قاتىناس ورنات­قان ەلدەردىڭ ءبىرى — رەسەي. جىل وتكەن ساي­­ىن ونىڭ ومبى, تۇمەن سەكىلدى شەكا­رالس ايماقتارىمەن ىسكەرلىك بايلانى­سى­مىز نىعايىپ كەلەدى. كىرپىش, تسەمەنت سە­كىلدى قۇرىلىس ماتەريالدارىنا دەگەن ءزارۋ­لىگىمىزدى وسىلايشا وتەپ وتىرمىز. ولاردىڭ ۇسىنىس-سۇرانىستارىن ءبىز دە اياقسىز قالدىرىپ كورگەن ەمەسپىز. شىنى كەرەك, الىس-بەرىس سالاسىندا تۇيتكىلدى ءما­سەلەلەر كەزدەسپەي قويمايتىن. اسىرە­سە, كەدەن بەكەتتەرىندە ءبىراز تۇسىنبەۋ­شى­لىك­تەر بولىپ جاتاتىن. ەندى, مىنە, ۇشتىك وداق اياسىندا رەسەي, بەلارۋس جانە قا­زاق­ستاننىڭ تۇپكىلىكتى كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىر ارنادا باس توعىستىرۋى ابدەن قۇپتارلىق دەر ەدىم. قازىر كەدەندىك وداققا قاتىستى نەشە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. كوكەيگە قوناتىنى دا, ماسەلەنىڭ بايى­بى­نا بارماستان ۇشقارىلاۋ ايتىلاتىنى دا بار. ول زاڭدى دا. ويتكەنى, جاڭا نارسە­نى بىردەن قابىلداۋ قيىن. ءبىز سياقتى ءىستىڭ ادامدارى ەكو­نوميكالىق تۇرعىدان العاندا ءتيىمدى ەكەنىن جەتە تۇسىنەدى. ال باسقالار شە؟ سون­دىقتان كەدەندىك وداقتىڭ پايدالى جاقتارى جايلى تۇسىنىك جۇمىستارىنىڭ جۇيەلى جۇرگىزىلۋىن قالار ەدىك. ۋاقىت وتكەن سايىن ينتەگراتسيالىق ۇردىستەر قاناتىن كەڭگە جايىپ بارادى. ونى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس. وزگە رىنوك كوز­دەرىن ىزدەستىرۋ, تابۋ – تا­بيعي قۇبى­لىس. وعان ۇركە قاراۋعا بولماي­دى. قايتا باسقا اۋماقتارعا ساپالى, ءوتىمدى ونىمدەر جەتكىزۋدىڭ جولدارىن قاراستىرعان ابزال. سوندا ۇتارىمىز كوپ بولماق. ەل ۇكىمەتى وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويىپ, قا­زاقستاندىق ونىمدەردىڭ ساپالى ءون­دىرى­لۋىنە بارلىق العى-شارتتاردى جاسارى انىق. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى. قوسىمشا شىعىن قىسقارىپ, ۋاقىت ۇنەمدەلەدى قۇدايبەرگەن بەكەنوۆ, “جەلدورفارماتسيا” جشس ديرەكتورى, وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى. قازاقستان, بەلورۋسسيا جانە رەسەي فەدەراتسياسى بىرىگىپ وتىرعان كەدەن وداعى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر بار ەكەنى جاسىرىن ەمەس. مەنىڭ پايىمداۋىمشا, ءۇش ەلدىڭ ءوزارا كەدەندىك وداققا كىرۋى قاي جاعىنان الىپ قاراساڭ دا قايتارىمدى بولماق. ەڭ باستىسى, ءوز ونىمدەرىمىزدى وسى ەلدەردىڭ رىنوگىنا شىعارعىمىز كەلسە, ولاردىڭ ساپاسىن ارت­تى­رىپ, باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الاتىنداي دەڭگەيدە بولۋىنا جەتۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەردى وزىق تەحنولوگيالاردى پايدا­لانۋعا يتەرمەلەيدى, ونسىز الەمدىك ستاندارت­تارعا ساي ءونىم شىعارۋ قيىن. كەدەن وداعى ەكونوميكامىز بەن تۇرمىسىمىزعا ەلەۋلى وزگەرىستەر اكەلەدى, ساۋدا اياسىنىڭ, وتكىزۋ رىنوگىنىڭ كەڭەيۋىنە العىشارت جاسايدى. ءبىزدىڭ سەرىكتەستىك وبلىس حالقىن ءدارى-دارمەكپەن قامتاماسىز ەتۋمەن اينالىسادى. كورشىلەس رەسەيدىڭ فارماتسەۆتيكا سالاسىن­داعى كاسىپورىندارىنىڭ ءدارى-دارمەگىن اكە­لىپ ءجۇرمىز. سونداي-اق, الىس شەت ەلدەردە شى­عاتىن ءدارى-دارمەكتى دە وسى ەلدىڭ جابدىق­تاۋشى فيرمالارىنان الامىز. شىنى كەرەك, ولار اناعۇرلىم ساپالى ءارى سالىستىرمالى تۇردە ارزان دا. بىراق, سول ءدارى-دارمەكتەر ءبىزدىڭ ەلدىڭ اۋماعىنا وتكەن سوڭ قىم­بات­تاپ شىعا كەلەدى. وعان باستى سەبەپ, كەدەن­دىك كەدەرگىلەر دەۋ ورىندى. بىرىنشىدەن, كەدەن­دىك رەسىمدەۋ كەزىندە, بۇل تاۋارلار ۋاقىتشا ساقتاۋ قويماسىنا قويىلادى. تەگىن ەمەس, ارينە. ودان كەيىن زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, سەرتيفيكاتتالادى. بۇل دا اقىلى. ەڭ باستىسى, كەدەننەن وتكەنمەن بۇل ءدارى-دارمەكتەر تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە اپتالاپ-ايلاپ كىدىرىپ قالادى. باسقا تاۋارلار دا سولاي. بۇل كاسىپكەرلەر ءۇشىن وتە ءتيىمسىز. كەدەندىك وداق تالاپتارى كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن بۇلاردىڭ ءبىرى دە بولمايدى. كاسىپكەر تاۋارلاردى ءوندىرۋشى كاسىپورىننان نەمەسە جابدىقتاۋشى فيرمالاردان بىردەن تۇتىنۋ­شىعا جەتكىزەدى. بۇل تاۋاردىڭ باعاسىنىڭ ارزان بولۋىنا, تۇتىنۋشىعا تەز جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. تەز جەتكەن تاۋار تەز وتەتىنى جانە بەلگىلى. بۇل كاسىپكەر تابىسىنىڭ ارتۋىنا العىشارت جاسايدى. ەڭ اياعى, كەدەندىك تولتىرۋلار ءۇشىن دە التىن ۋاقىتىڭ زايا كەتپەيدى. ءبىر سوزبەن ايقاندا, بارلىق جاعىنان ۇتىمدى. الدا كەدەندىك وداقتىڭ پايداسىن كورەمىز بە دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى” اتتى بيىلعى جولداۋىندا بولاشاقتا دارىلەردىڭ 50 پايىزى ءبىزدىڭ ەلدە شىعارىلاتىنىن جەتكىزدى. ارينە, بۇل ارادا تاعى دا ساپا ماسەلەسى الدان شىعادى. سول دارىلەرىمىز ساپالى بولسا, كەدەندىك وداق يگىلىگىنىڭ ارقاسىندا كورشىلەس ەلدىڭ رىنوگىنا ەركىن شىعا الار ەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە وتاندىق فارماتسەۆتيكا كاسىپ­ورىندارىن ءوز جۇمىسىن وسى باستان ساپالى ءونىم وندىرۋگە باعىتتاۋعا يتەرمە­لەي­تىنى ءسوزسىز. كەدەندىك وداق قاي سالادا بولما­سىن تيىمدىلىك اكەلەتىن تابىستى تۇتقا بولىپ تابىلادى. ونىڭ يگىلىگىن كورەتىن كەز جاقىن. ارينە, ول ءۇشىن كەدەن سالاسىندا جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە قازىردەن بەيىمدەلۋىمىز كەرەك. مەن ءوز باسىم كەدەندىك وداقتىڭ ەلگە دە, كاسىپكەرگە دە پايدالى ەكەنىن اڭعارامىن. بۇ­رىنعى كەدەندىك كەدەرگىلەردىڭ قيىندىقتارىن كوردىك. بۇل الەمدىك قارجى داعدارىسىنان بىرىگىپ شىعۋدىڭ دا ءساتتى قادامدارى بولسا كەرەك. ولاي بولسا, مۇنىڭ ءوزى قوعامدىق دامۋ­دىڭ دا, ۋاقىتتىڭ دا تالابى دەۋ ورىندى. اقتوبە وبلىسى.