ساياسات • 24 قاڭتار، 2020

جاڭا وزگەرىس ەنگەن زاڭنان پارمەن كۇتىلەدى

991 رەت كورسەتىلدى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى كەيبىر زاڭدىلىق اكتىلەرگە قىلمىستىق، قىلمىستىق-پروتسەسسۋالدىق زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى جونىندە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جانە جەكە ادام قۇقىعىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ تۋرالى» زاڭىنا سايكەس قىلمىس جاساعان جانداردىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا بىرقاتار نورمالار قاراستىرىلىپ وتىر.

اتالعان نورمالار، الدىمەن پرەزيدەنتتىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنداعى تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋعا باعىتتالعاندىقتان اتالعان زاڭعا كوپتەگەن وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەندى. كوپتەگەن وقىرماندارىمىزدى بۇل جاعدايدان تولىق حاباردار ەتۋ ءۇشىن جاڭا زاڭعا ەنگەن وزگەرىستەر تۋرالى ءتيىستى ماماندار پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

  • وتكەن جىلى ستاتيستيكا دەرەگى بويىنشا، ءسپيرتتى ىشىمدىك ءىشىپ ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزگەن 26 مىڭنان استام جۇرگىزۋشى ۇستالعان ەكەن. بۇل ون ءبىر ايدا بولعان جاعداي. سونىڭ سالدارىنان 495 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلىپ، وندا 98 ادام وپات بولدى. مىڭعا جۋىق ادام ءتۇرلى جاراقات الدى. بۇل جاي سان عانا ەمەس، بۇل قايعىلى جاعداي ەكەنى بەلگىلى. ال 2018 جىلى ماس بولىپ كولىك جۇرگىزگەندەر تىپتەن كوپ. ەندەشە مۇنداي جول-كولىك وقيعالاردىڭ الدىن الۋعا بولماس پا ەدى؟ بۇل سۇراعىمىزعا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى اكىمشىلىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرىك ءتۇسىپوۆ، مەملەكەت باسشىسى وتكەن جىلعى 30 جەلتوقساندا بىرقاتار زاڭعا قول قويدى. ەندى جاڭا جىلدان باستاپ ماس كۇيدە كولىك جۇرگىزگەندەرگە جازا قاتاڭداتىلدى، دەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇدان بىلاي جاڭا زاڭنىڭ كۇشى بويىنشا، ەگەر جۇرگىزۋشى كولىككە ماس كۇيىندە وتىرىپ، ەشقانداي اپاتتى جاعداي جاساماي، ەشكىمگە زيان كەلتىرمەسە دە، ول 15 تاۋلىككە قامالىپ، 7 جىلعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى. ال زاڭ بۇزۋشىلىق قايتالانعان جاعدايدا، ول 20 تاۋلىككە قامالىپ، 8 جىلعا جۇرگىزۋشى كۋالىگىمەن قوشتاسادى.

جۇرگىزۋشى ماس كۇيىندە جول-كولىك وقيعاسىنا سەبەپكەر بولىپ، ازا­ماتتاردىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەل­تىر­گەن جاعدايدا ءۇش جىلعا قاماۋعا الى­نىپ، 10 جىلعا دەيىن مەرزىمگە جۇر­گىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلادى. جول-كولىك وقيعاسىنان ادام قازا تاپقان جاعدايدا، 10 جىلعا باس بوستان­دى­عىنان جانە ءومىر بويىنا جۇرگىزۋشى كۋا­لىگىنەن ايىرىلادى.

جۇرگىزۋشى كۋالىگىنەن ايىرىلعان ادامدار، وسىنداي زاڭ بۇزۋشىلىقتار جاساسا، اكىمشىلىك ەمەس، تەك قانا قىل­مىس­تىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلىپ، 10 جىلعا دەيىن باس بوستان­دى­عىنان، ءومىر بويىنا جۇرگىزۋشى قۇقىعىنان ايىرىلادى.

جاڭا زاڭ بويىنشا، جۇرگىزۋشى قۇقىعىنان ايىرىلعان ادام ماس كۇيىن­دە كولىك رۋلىنە وتىراتىن بولسا، وعان مىندەتتى تۇردە كولىك قۇرالىن جۇر­­گىزۋگە ءومىر بويى تىيىم سالۋ جازا­سى تاعايىندالادى. كولىكتى جۇر­گى­زۋ­شى قۇقىعىنان ايىرىلعان ادام باس­­قارىپ كەلە جاتقانى انىقتالسا، ءتىپتى جول-كولىك وقيعاسىن جاساماي، ەشبىر ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا زيان كەل­تىرمەسە دە، وعان 5 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ (بۇرىن 50 تاۋ­لىككە دەيىن قاماۋعا الۋ) جازاسى قول­دا­نىلادى.

ابايسىزدا كولىك قۇرالدارىنىڭ نە وزگە دە م ۇلىكتىڭ زاقىمدانۋىنا، سونداي-اق ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە اكەپ سوققان ءدال سول ءىس-ارەكەتتەر 4 جىلدان 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اكەپ سوعادى (بۇرىن جاۋاپتىلىققا تارتۋ پراكتيكاسى قولدانىلدى).

ابايسىزدا ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ورتاشا اۋىرلىقتاعى زيان كەلتىرۋگە اكەپ سوققان ارەكەتتەر – 5 جىلدان 7 جىلعا دەيىن (بۇرىن 2 جىلعا دەيىن); كولىكتى باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان ادامنىڭ ماس كۇيىندە جۇرگىزۋى ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا ابايسىزدا اۋىر زيان كەلتىرگەندە – 6 جىلدان 8 جىلعا دەيىن (بۇرىن 5 جىلعا دەيىن); ابايسىزدا ادام ولىمىنە اكەپ سوققان ارەكەت – 7 جىلدان 9 جىلعا دەيىن (بۇرىن 5 جىلدان 7 جىلعا دەيىن); ابايسىزدا ەكى نەمەسە ودان دا كوپ ادامنىڭ ولىمىنە اكەپ سوقسا – 8 جىلدان 10 جىلعا دەيىن (بۇرىن 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن) قىلمىستىق جازالار قاراستىرىلادى. بۇل شارالار، ياعني جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ كولىكتى باسقارۋ قۇقىعىنان ايىرىلعانداردىڭ ماس كۇيىندە رۋلگە وتىرۋىن توقتاتادى دەگەن ءۇمىت بار.

  • مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس، بيىل 11 قاڭتاردان باستاپ شەتەلدىكتەردى بىردەن ۋاقىتشا تىركەۋ جويىلدى. ەلىمىزدە جۇرگەن شەتەلدىكتەردىڭ بارلىق ساناتتارى ءۇشىن ۋاقىتشا تىركەۋ 30 تاۋلىككە دەيىن جۇرگىزىلمەيدى. وسى مەرزىمنەن اسقان جاعدايدا شەتەلدىككە ۋاقىتشا بولۋ رۇقساتى رەسىمدەلەدى. بۇل ورايدا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كوشى-قون قىزمەتى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سابىرجان سەيىتجانوۆ، ىشكى ىستەر مينيسترلىگى شەتەلدىكتەر ءۇشىن مىندەتتى بەس كۇندىك تىركەۋدى جويدى، دەيدى. ەندى قوناقۇيلەر شەتەلدىكتەردىڭ كەلگەنى تۋرالى حابارلايتىن بولادى.

شەتەلدىك ازامات 30 تاۋلىكتەن استام بولعان جاعدايدا (جۇمىسقا، وقۋعا، ەمدەلۋگە كەلگەندەرگە، بيزنەس جۇمىستارى بويىنشا كوشىپ كەلۋشىلەرگە، وتباسىنا قوسىلۋ جانە تۇراقتى تۇرۋعا كەلگەندەرگە) ەلدە ۋاقىتشا بولۋ رۇقساتى رەسىمدەلەدى. شەتەلدىكتىڭ كەلۋى، ەلدە بولۋى جانە ۋاقىتشا تۇرۋىنا رۇقساتتى رەسىمدەۋ تۋرالى حاباردار ەتۋ جونىندەگى بارلىق جاۋاپكەرشىلىك ولاردى قابىلداۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جۇكتەلەدى. ءوز كەزەگىندە شەتەلدىكتى قابىلداۋشى تاراپتار (قوناقۇيلەر، حوستەلدەر، جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەر، ەمدەۋ-پروفيلاكتيكالىق مەكەمەلەر، جەكە تۇلعالار جانە ت. ب.) ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە كوشى-قون قىزمەتىن شەتەلدىكتىڭ كەلۋى تۋرالى حاباردار ەتۋگە مىندەتتى.

قازىر قازاقستاندا حابارلاۋ ءراسىمى بارىنشا جەڭىلدەتىلدى. 2014 جىلدان باستاپ ۆيزالىق كوشى-قون پورتالى ارقىلى، كەلگەن شەتەلدىكتەر تۋرالى شاقىرۋشى تاراپ (جەكە نەمەسە زاڭدى تۇلعا) ەلەكتروندى-تسيفرلى قولتاڭبا بولعان جاعدايدا ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى شەتەلدىكتىڭ كەلگەنى تۋرالى پوليتسيانى حاباردار ەتە الادى. ونىمەن قوسا، مەملەكەت تاراپىنان دا، قوناقۇيلەردىڭ اكىمشىلىكتەرى، حوس­تەل، تاعى باسقا تاراپتاردان قوسىمشا قارجى شىعىنى تالاپ ەتىلمەيدى. ينتەرنەت جانە ەلەكتروندى ساندىق قولتاڭبا عانا قاجەت بولىپ تابىلادى.

2019 جىلى ۆيزالىق كوشى-قون پورتالى ارقىلى حابارلاۋ قىزمەتىن 250 قوناق ءۇي پايدالانىپ، وزدەرىنە 110 مىڭ شەتەلدىك ازاماتتىڭ كەلگەنى تۋرالى مالىمەتتەر ۇسىنعان. سونىمەن قاتار وسى تالاپتار ورىندالماعان جاعدايدا اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلگەن. قابىلداۋشى تاراپ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 518-بابى بويىنشا (جەكە تۇلعالارعا ەسكەرتۋ جاساۋ، لاۋازىمدى ادامدارعا، شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە نەمەسە كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدارعا – 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە  – 15 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش، ءىرى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش مولشەرىندە ايىپپۇل سالۋ) اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتە بولادى.

  • ال ەسىرتكى ساتاتىن ينتەرنەت سايت­تار­دىڭ جارناماسى بار گراففيتي-سۋرەتتەردى سالعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپ­كەرشىلىك قاراستىرىلادى، دەيدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ەسىرت­كى قىل­مى­سىنا قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى نۇرتاي ءابىلماجىنوۆ. ونىڭ ايتۋىنشا، اعىم­دا­عى جىلدىڭ 11 قاڭتارىنان باس­تاپ ەسىرتكىنى ناسيحاتتايتىن جانە ساتاتىن ينتەرنەت-سايتتاردىڭ سىلتەمەلەرىن تاراتۋعا بايلانىستى قىلمىستىق زاڭناماعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر كۇشىنە ەندى. قىلمىستىق كودەكسكە ەسىرتكىنى ناسيحاتتاۋ نەمەسە جارنامالاۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلەيتىن جاڭا 299-1-باپ ەنگىزىلدى. ول بويىنشا ءۇش جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازا كوزدەلگەن.

ەگەر وسى قىلمىس توپپەن، بىرنەشە رەت، ءبىلىم ۇيىمدارىندا نەمەسە ادام كوپ جينالاتىن ورىنداردا، بۇقا­را­لىق اقپارات قۇرالدارىن نەمەسە ەلەك­تروندى اقپارات رەسۋرستارىن پاي­دالانىپ، قىزمەتتىك جاعدايىن پايدالانىپ جاسالسا 3 جىلدان 6 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايى­رۋ تۇرىندەگى جازا بەلگىلەنەدى. بۇدان باسقا قابىلدانعان زاڭمەن بىرقاتار قىل­مىستىق باپتارعا «ەلەكتروندى اقپا­راتتىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ ارقى­لى» دەگەن جاڭا سارالاۋ بەلگىسى ەنگىزىلدى.

بۇل شارالار ەسىرتكىنى تاراتۋدىڭ جاڭا ادىستەرى ءۇشىن جازانىڭ بولماي قويمايتىندىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل دەگەنىمىز، ينتەرنەت تەحنولوگيالاردى – سايتتاردى جانە ەلەكتروندى الەۋمەتتىك جەلىلەردى ينستاگرام، تەلەگرامم، فەيسبۋك، سونداي-اق ەلەكتروندى تولەم جۇيەلەرىن (كيۆي كوشەلەك، ياندەكس دەنگي جانە ت.ب.) پايدالانۋ. اتالعان قىلمىستار اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار ساناتىنا جاتقىزىلعان. ەلەكتروندى اقپاراتتىق رەسۋرستاردى پايدالانۋ ارقىلى ەسىرتكى وتكىزۋ 10 جىلدان 15 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايى­رۋمەن جازالانادى. ەلەكتروندى رەسۋرستار ارقىلى ەسىرتكى قولدانۋعا كوندىرۋ 3 جىلدان 8 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا اكەلەدى. ولار­دىڭ كومەگىمەن ەسىرتكى وندىرىسىندە پاي­دالانىلاتىن زاتتاردىڭ اينالىمى ءۇشىن 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋدى كوزدەيدى. دەمەك، مۇنىڭ ءبارىن، ياعني زاڭعا ەنگەن جاڭا وزگەرىستەردى ءبىلىپ جۇرگەن ارتىق ەتپەيدى.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

تاميلانىڭ تارتۋى

ونەر • كەشە

مۋتاتسيالانعان ۆيرۋس

مەديتسينا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار