اسىرەسە ەڭ ساپالى بيداي وسەتىن ناۋىرزىم اۋدانىنداعى ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ جايى مۇشكىل. ولاردىڭ نەسيە الۋعا كەپىلدىككە قوياتىن نە مۇلكى, نە جاڭا تەحنيكاسى جوق. ديقاندار اۋدان اكىمدىگىنە بارىپ كومەك سۇراعانىمەن, جەرگىلىكتى بيلىك ازىرگە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ قانداي دا ءبىر جولىن نۇسقاپ, ناقتى قولداۋ كورسەتۋگە قاۋقارسىز.
ال وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا قاراستى مەملەكەتتىك استىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باستىعى سەرىك قابيەۆ: – ناۋىرزىمدا تۇقىم ماسەلەسى اۋداندىق دەڭگەيدە شەشىلىپ قويعان. تاياۋدا اۋدان اكىمىنەن «بيداي تۇقىمىن وسىرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقتارمەن مەموراندۋم جاسادىق, ءبىز تۇقىم ماسەلەسىن شەشتىك» دەگەن حات العانبىز, – دەيدى.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن بىلمەك بولىپ ناۋىرزىم اۋدانىنىڭ اكىمدىگىنە حابارلاستىق. اكىمنىڭ ورىنباسارى قابيدوللا وماروۆ:
– ءدامدى, بۋرەۆەستنيك, قايعىدا بيداي تۇقىمى بار. تەك رازدولنىي مەن ولەڭدىدە جوق. شولاقسايدا بيداي تۇقىمىن وسىرەتىن ءىرى سەرىكتەستىك بار. ولاردىڭ تۇقىمى بۇكىل اۋدانعا جەتەدى. ۇساق شارۋالار سونىمەن كەلىسىپ, م ۇلىك-تەحنيكاسىن كەپىلدىككە قويىپ, تۇقىم السىن. ونى كۇزدە قايتارا ما, ول جاعىن وزدەرى كەلىسەدى.
قازىر كىم تەگىن تۇقىم بەرەدى. جاقىندا وبلىس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە حات جازعان. سونىڭ جاۋابىن كۇتىپ وتىرمىز. جاي قوڭىراۋ شالىپ سۇراعانى بولماسا, بۇگىنگە دەيىن تۇقىم تاۋىپ بەر دەپ ماعان ەشكىم كەلگەن جوق. مەن ولارعا نە دەيمىن, كۇتۋ كەرەك, – دەدى. وسىلايشا, وبلىس اۋدانعا سەنىپ, اۋدان وبلىستىڭ اۋزىنا قاراپ وتىر. ەندى ديقانداردىڭ مۇڭىنا قۇلاق تۇرەيىك.
باتىربەك ساعيتوۆ,
شارۋا, ولەڭدى اۋىلى:
2018 جىلى ەگىندى بۇرشاق ۇرىپ, گەكتارىنان نەبارى 2 تسەنتنەردەن استىق الدىق. 2019 جىلى بار مۇلكىمىزدى سالىپ «قارجىلاي قولداۋ قورىنان» نەسيە الىپ, ەگىن ەكتىك. ونى بيىل قايتارا المادىق. وكىمەت پرولونگاتسيا جاساپ مەرزىمىن ۇزارتتى عوي, وعان ءوتىنىش جازعانبىز. ەندى 2020 جىل كەلىپ قالدى. وعان ءبىزدىڭ نەسيەگە كەپىلدىككە قوياتىن مۇلكىمىز دە جوق, اقشا دا جوق. ەندى ۇكىمەت ءبىزدىڭ جاعدايىمىزدى ءتۇسىنىپ, «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ارقىلى تۇقىم بەرە مە دەگەن ءۇمىت بار. ويتكەنى بىلتىرعى نەسيەمىزدىڭ ءوزىن جابا الماي وتىرمىز. وزىمدە 325 گەكتار جەر بار. بىلتىر ەگىن كۇيىپ كەتتى. اۋدان اكىمىنە بارىپ, ەگىن شىقپاعانىن ايتىپ كومەك سۇرادىم. ول كىسى ساقتاندىرۋ تولەنەدى دەدى. اكىم ايتىپ وتىرعان ساقتاندىرۋ – ماردىمسىز اقشا. اۋداننان كەلگەن كوميسسيا كوزبەن كورىپ تۇرىپ, ەگىن شالا شىققان دەگەن شەشىم شىعارىپ وتىر. نەگە بۇلاي دەسەك, ماساققا ىلىنگەن ءبىر-ەكى بيدايدى كورسەتەدى. ول بيداي جانارمايدى دا اقتامايدى. ەگىن شالا شىققان جوق, مۇلدەم شىقپاي قالدى, اقيقاتى – وسى. بۇرىن وسىنداي قيىن جىلدارى «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسى» ارقىلى قارىزعا ءوسىمپايىزسىز تۇقىم بەرەتىن. ونى كەلەسى كۇزدە قايتارىپ بەرەتىنبىز. ەندى بيىل ولاي بەرە المايتىن شىعارمىز. ەكى جىلعا بەرسە دەگەن ءوتىنىشىمىز بار. ءبىز ءوزى كوپ ەمەسپىز عوي. ولەڭدى اۋىلدىق وكرۋگى مەن رازدولنىيداعى 10 شاقتى شارۋاشىلىق قانا. نە بەرسە دە ەگەمىن بيىل.
قايرات نىسانباەۆ,
شارۋا, ولەڭدى اۋىلى:
520 گەكتارعا بيداي ەگەتىنمىن. بىلتىر ەگىن شىقپاي قالدى. بيىلدىققا 60 توننا تۇقىم كەرەك. تۇقىمدى ءىرى شارۋاشىلىقتاردان الىڭدار دەيدى. وعان قوياتىن كەپىلدىك جوق, قالاي الاسىڭ؟ ەشكىم بەرمەيدى. اكىمدىك قازىر «انا جەردەن الىپ بەرەمىز, مىنا جەرمەن سويلەسىپ جاتىرمىز» دەپ ۋادەنى ءۇيىپ-توككەنمەن, ەرتەڭ ەشتەڭە بىلمەيمىز دەپ شىعا كەلەدى. بۇل – جىلدا ايتىلاتىن اڭگىمە.
دميتري يساەۆ,
شارۋا, ولەڭدى اۋىلى:
2019 جىلى مامىر ايىندا كوكتەمگى ءدان ءسىڭىرۋ جۇمىستارىنا 15 ملن تەڭگە نەسيە الدىم. ءبىر جىلدان سوڭ ساۋىردە ۇستىنە 2 ملن تەڭگە قوسىپ, 17 ملن قايتارۋىم كەرەك. بىلتىر 1000 گەكتار بيداي, 300 گەكتار ارپا ەكتىك. جازدا ناۋىرزىم قورىعى ورتەنگەندە 100 گەكتار ارپا ىستىق ۇرىپ, كۇيىپ كەتتى. وعان ەشقانداي ساقتاندىرۋ تولەنبەيدى. قۋاڭشىلىقتىڭ سالدارىنان بيداي گەكتارىنان 0,2 – 0,5 تسەنتنەردەن ءونىم بەردى. ونى جيناپ الۋ ءتيىمسىز, جانارماي مەن جۇمىس كۇشىن اقتامايدى. سوندىقتان سول كۇيى تاستاپ كەتتىك. ارپا – 1-1,5 تسەنتنەر. ونى مال ازىعىنا جيناپ الدىق. بىلتىر «سىباعا» باعدارلاماسى بويىنشا ابەردين-انگۋس تۇقىمدى 80 باس ءىرى قارا العانمىن. قۇنى – 31 ميلليون 250 مىڭ تەڭگە. بۇعان وزىمدە بار م ۇلىكتى كەپىلدىككە قويدىم. ەگىن بولماعاندىقتان, بيىل نەسيەمدى دە تولەي المادىم. وتەۋ مەرزىمىن ۇزارتپاي وتىر. شارۋاشىلىقتا وزىمنەن باسقا جەتى ادام جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ جالاقىسىن تولەۋ ءۇشىن ۇساق نەسيە الدىم. ءبىر جۇمىسشىم: ء«بارىن كوزىم كورىپ تۇر عوي. كەيىن جاعداي تۇزەلگەندە بەرەرسىڭ», دەپ جالاقىسىن الۋدان باس تارتتى. ءوزىم اۋىل مەكتەبىنە كومەكتەسىپ, قىستا قار ارشىپ, اۋىل كوشەلەرىن تازارتىپ تۇرامىن. بيىل بىزگە مەملەكەتتىڭ قولداۋى اسا قاجەت بولىپ تۇر. جاعدايىمىز وتە قيىن.
ارنۇر بەكماعامبەتوۆ,
شارۋا, ولەڭدى اۋىلى:
بىلتىر 200 گەكتار زىعىر, 800 گەكتار بيداي ەكتىم. 20 توننا زىعىر جيناپ الدىم. ارپا, بيدايدى جيناعان جوقپىز, تاستاپ كەتتىك. قولىمىزدا جيناۋدىڭ تيىمسىزدىگى تۋرالى انىقتاما بار. اۋداننان كوميسسيا كەلىپ كوردى. قازىر تۇقىم ىزدەستىرىپ, تابا الماي جاتىرمىز. 2013 جىلى «سىباعاعا» قاتىسىپ مال العانمىن. قازىر سونىڭ 800 مىڭ تەڭگە قارىزى كەلىپ تۇر. پرولونگاتسياعا ءوتىنىش جازىپ ەدىك, جاۋاپ جوق. مۇنىڭ سىرتىندا قازان ايىندا مالدان برۋتسەللەز شىعىپ, كارانتينگە جاۋىپ تاستادى. قازىر نە مال ساتا المايمىز. ەشتەڭە ىستەي الماي وتىرمىز. اۋىلدا 2-3 وتباسى وسى شارۋاشىلىقتا ەڭبەك ەتىپ, ناپاقا ايىرىپ وتىر. ماعان 150 تونناداي تۇقىم كەرەك. جەرىمىزدى, ەسكى تەحنيكامىزدى قويىپ نەسيە الايىق دەسەك, وعان بەرمەيدى. نەسيە الۋ ءۇشىن قالادا ءۇيىڭ بولۋ كەرەك نەمەسە تەحنيكاڭ جاڭا بولۋى قاجەت. ناۋرىز كەلگەندە بيداي تۇقىمىنىڭ باعاسى دا اسپانداپ كەتەدى.
نيزام گاراشوۆ,
شارۋا, رازدولنىي اۋىلى:
بىلتىر 850 گەكتار القاپقا ءدان ەگىپ, كۇزدە تۇك الا المادىق. اكىمدىككە ءوتىنىش جازدىق. ازىرگە ماردىمدى جاۋاپ جوق. ەندى نە بولارىن بىلمەي وتىرمىز. بىلتىر قوستاناي قالاسىنداعى ءۇيىمدى كەپىلدىككە قويىپ, تۇقىم سەۋىپ ەدىك, ەگىننىڭ جاعدايى انانداي بولدى. نەسيەنىڭ وتەۋ مەرزىمىن ءبىر جىلعا ۇزارتتى. ونىسىنا راحمەت. بىراق كوكتەمدە ەگەتىن بيداي تۇقىمى جوق, نە ىستەرىمىزدى بىلمەي وتىرمىز. نەسيە الايىق دەسەك, كەپىلدىككە قوياتىن ەشتەڭە جوق.
مارال بەلجانوۆ,
رازدولنىي اۋىلى:
ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق «ەڭبەك» شارۋا قوجالىعى دەپ اتالادى. 3 مىڭ 200 گەكتار جەرىمىز بار. بىلتىرعى قۋاڭشىلىق ءبىزدى عانا ەمەس, وسى وڭىردەگى بارلىق شارۋاشىلىقتى ەسەڭگىرەتىپ كەتتى. رازدولنىي اۋىلدىق وكرۋگىنە 15 شاقتى شارۋاشىلىق تىركەلگەن. بىلتىر ەشقايسىسى ەگىن الا العان جوق. قازىر كوپشىلىگى ەگىنشىلىك كاسىپتەن قول ۇزۋگە نيەتتەنىپ وتىر. ەگەر بيىل نەسيەگە تۇقىم بەرىلمەسە, القاپتار ەگىلمەي, بوس قالايىن دەپ تۇر. ياعني, جەر جەمىس بەرمەيدى. قازىر رازدولنىيدا 100 شاقتى ءۇي بار. وسىنى ۇستاپ قالۋ كەرەك قوي. ونسىز دا تۇرعىنداردىڭ ءبىرازى قالاعا كوشىپ جاتىر. 2018 جىلى قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك اۋداندارىندا قۋاڭشىلىق بولدى. رازدولنىيدا ەگىن گەكتارىنا 2-3 تسەنتەردەن عانا ءونىم بەردى. ال بىلتىر بۇل قۋاڭشىلىق 2-3 ەسە كۇشتى بولىپ, ەگىن 0,2, ءارى كەتكەندە 1 تسەنتنەر عانا ءتۇسىم بەردى. ءتىپتى 1 جارىم تسەنتنەر ءتۇسىم بەرگەننىڭ وزىندە, ەگىندى جيناپ الۋ ءتيىمسىز. شىعىن اقتالمايدى. سوندىقتان بىلتىر كوپتەگەن شارۋالاردىڭ ەگىنى دالادا قالدى. ەڭ باستىسى, وڭدەلگەن القاپتاردى تاستاپ كەتپەي, ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى. مىسالى, ىرگەلەس جاتقان بەستاۋدا ءدان سىڭىرۋگە بولاتىن 50 مىڭ گەكتار جەر بار. بۇل القاپتار كەزىندە جوعارى ءونىم بەرەتىن. قازىر وسى 50 مىڭنىڭ 100 گەكتارىنا عانا ءدان سەبىلەدى, قالعانى يگەرىلمەي جاتىر. بۇل – ۇلكەن ماسەلە.
نيكولاي كرەديچ,
شارۋا, رازدولنىي اۋىلى:
بيىل قويما بوس تۇر. كۇزدە القاپقا شىعىپ كوردىك. ءبىر ايدا 4 بۋنكەر ەگىن وردىق, ونىڭ ءوزى تازا ەمەس, مالعا بەرۋگە عانا جارايدى. مالعا ءبىراز جەم جيناپ الدىق. شىعىندى اقتامايتىن بولعان سوڭ, قالعانىن تاستاپ كەتۋگە تۋرا كەلدى. 40 توننا تۇقىم ەككەنبىز, ءونىم – ءنول. قانشاما جانارماي زايا كەتتى. جالاقىنىڭ ءوزىن اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ تولەدىك. جاعداي وتە ناشار. تۇقىم ساتىپ الۋعا قاۋقارسىزبىز. 680 گەكتار جەرىم بار. كوكتەمگە دەيىن 3 اي ۋاقىت قالدى. ەندى جوعارىداعى باسشىلار قول ۇشىن سوزار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىرمىز.
ناۋىرزىم اۋدانىنداعى احۋال وسى. وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان جىتىقارا, قامىستى اۋداندارىندا دا جاعداي ءماز ەمەس.
– تاياۋدا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە حات جازدىق. «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىندا» ساتىلىپ الىنعان 50 مىڭ تونناداي استىق بار. ساتۋعا ارنالعان تاۋار تۇرىندەگى بيداي. ءبىزدىڭ ويىمىز سول بيدايدى قارىزعا الىپ, ديقاندارعا تاراتىپ بەرۋ. ولار كۇزدە پايىزىمەن قايتارىپ بەرەدى. قازىر وسى ماسەلە قارالىپ جاتىر. وبلىس بويىنشا 2,6 مىڭ توننا تۇقىم جەتىسپەيدى. قامىستى اۋدانىنا 500, جىتىقاراعا 2 جارىم مىڭ توننا تۇقىم كەرەك. ءبىز «ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىنان» 5 مىڭ توننا سۇراپ وتىرمىز. ەگەر بەرسە, بارلىعى جابىلادى. باياعىدا مەملەكەتتىك استىق قورى بار ەدى عوي. قازىر ونداي جوق. كورپوراتسيا جەكە قۇرىلىم سانالادى. ءوزى ساتىپ الادى دا, ءوزى ەكسپورتقا جىبەرەدى. بۇل ماسەلە قانشالىقتى وڭ شەشىم تاباتىنى ازىرگە بەلگىسىز, – دەيدى مەملەكەتتىك استىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باستىعى سەرىك قابيەۆ.
بۇگىندە قوستاناي وبلىسىندا 4 تابيعي بيداي تۇقىمىن ءوندىرۋشى, 14 ەليتالى بيداي تۇقىمىن ءوندىرۋشى جانە 28 بيداي تۇقىمىن ءوندىرۋشى سەرىكتەستىك جۇمىس ىستەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا, ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرى مەن رەسەيدەن كەلگەن بيداي تۇقىمىن ساۋدالايتىن 14 الىپ-ساتۋشى بار. سالالىق باسقارما وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىر باسشىسى ارحيمەد مۇحامبەتوۆ بۇلاردىڭ بارلىعىنا وبلىستان تىسقارى جەرلەرگە بيداي تۇقىمىن ساتۋعا تىيىم سالىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە ءوز ديقاندارىمىزدى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن نۇقساۋ بەرگەن. مۇنىڭ سىرتىندا بيداي تۇقىمىن وسىرەتىن شارۋاشىلىقتاردى 70%-عا دەيىن سۋبسيديالاۋ ماسەلەسى دە قولعا الىنىپ جاتىر.
بۇگىندە قۋاڭشىلىققا ۇرىنعان بىرقاتار اۋداندارعا ەگىن بىتىك شىققان سولتۇستىك اۋداندار قول ۇشىن سوزعان. ول ءۇشىن ەكى اۋداننىڭ اكىمى ءوزارا ىنتىماقتاستىق تۋرالى مەموراندۋمعا وتىرىپ, بيداي تۇقىمىن وندىرەتىن ءىرى شارۋاشىلىقتى ءۇشىنشى تاراپ رەتىندە تارتىپ, شارتتىڭ بۇلجىماستىعىنا وزدەرى كەپىل بولۋى كەرەك.
جالپى, وڭىردە قۋاڭشىلىققا قىڭق ەتپەيتىن, تەحنيكاسى قۋاتتى, شارۋاشىلىعى مىقتى, دامىعان ءىرى سەرىكتەستىكتەر كوپ. ولاردىڭ دەنى كوكتەمگى ەگىستىك ناۋقانىنا ساقاداي ساي دايىن وتىر.
سەبەرگە ءبىر ءتۇيىر تۇقىمى جوق ناۋىرزىمدىق ديقانداردىڭ دا الداعى جازدان ءۇمىتى مول. ويتكەنى بيىل القاپقا قار قالىڭ ءتۇستى, ىلعال دا جەتكىلىكتى. تەك تۇقىم تابىلسا يگى.
نۇرقانات قۇلاباەۆ
قوستاناي وبلىسى
