انىعىندا, اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولۋىنا وراي مەملەكەت كولەمى مەن حالىقارالىق دەڭگەيدە اۋقىمدى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ جايى كەڭىنەن قوزعالادى. ونىڭ ءوزى «...توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ءۇشىن» اسا ءماندى مۇمكىندىك ءارى ايرىقشا قۇبىلىس بولاتىنىنا ماڭىز بەرىلەدى. اقىن الەمى, شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ مادەني-رۋحاني بايلىعى مەن قۇندىلىق قاينارلارىنا, تاعىلىمدىق ءھام تالىمدىك تۇستارىنا دا كەڭ ورىن بەرىلەدى.
اباي مۇراسىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ىسىندە وقۋ ەستافەتاسىنىڭ كەڭ ءورىس الۋى, وسىنىڭ نەگىزىندە ماڭىز-ءمانى جوعارى كوزقاراس پەن قولتاڭبا, ۇستانىم جۇيەسىنە دەن قويىلىپ, كوكەيكەستىلىگى مەن تاعىلىمدىق سىر-سيپاتتارىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلادى. اتاپ وتكەن ءجون, باعدارلامالىق ەڭبەكتىڭ باستى بولىكتەرىندە («ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى», «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى», «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى», «الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى», «تورقالى تويدىڭ تاعىلىمى») اباي مۇراتى مەن مۇراسى ەل بىرلىگى مەن مۇددەسىمەن تەلقابىس ءسوز ەتىلەدى. قازاق قوعامى, ونداعى ارتىق-كەم تۇستار قاتار بەرىلەدى. ايتالىق «ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى» بولىگىنەن قوعام مەن زامان شىندىعى, ادام بولمىسى مەن دۇنيەتانىم ارنالارى كەڭ ورىن الادى. قازاق قوعامىن دامىتۋ, ەل-جەرگە قىزمەت ەتۋ, ماقساتتى بيىككە ۇمتىلۋ مۇراتتارى ادامدىق بورىش, ءبىلىم-عىلىم ىسىمەن بايلانىستىرىلىپ, ونى دامىتۋ مەن جەتىلدىرۋ جولدارى – ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىمەن ساباقتاستىقتا ءسوز ەتىلەدى. ونىڭ ءمانى: «عىلىم تاپپاي ماقتانبا», «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» سىندى بەلگىلى ولەڭدەرى اياسىندا كەڭ ءورىس الادى. ءبىلىم-عىلىمدى ەرتە مەڭگەرۋ, «ارتىق عىلىم كىتاپتا», «بەس نارسەدەن قاشىق بول, بەس نارسەگە اسىق بول» سىندى قاعيدالى ويلارى مەن تولعانىستارىنىڭ ءمانى اشىلادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىن زامانعا ساي دامىتىپ, جەتىلدىرۋ جولدارىنا دەن قويىلادى. «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭنىڭ وسى باعىتقا ارنالعانى, ۇستازعا قۇرمەت پەن مۇعالىم ماماندىعىن قۇرمەتتەۋ قاجەتتىلىگى كورسەتىلەدى. بۇل باعىتتا انا ءتىلىن دامىتۋ مەن دارىپتەۋ جايى, كوپتىلدى ءبىلۋ مەن مەڭگەرۋ ماسەلەلەرى دە كەڭىنەن قوزعالادى. اقىل-پاراساتقا كەڭ ءورىس اشۋ, سانانىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ەلدىك پەن ەرلىكتى قادىرلەۋ, ۇلتتىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋ, وركەنيەتتىڭ وزىق تۇستارىنا باتىل قادام جاساۋ قاجەتتىلىگى – اباي مۇراسىنا دەن قويۋ مەن ونى وقىپ-ۇيرەنۋ, زەرتتەپ-زەردەلەۋ, تانۋ ىسىندە ماڭىزدى بولاتىندىعى باسا كورسەتىلەدى. بۇدان باسقا, اسىرەسە: «پاتشا قۇداي, سىيىندىم, تۋرا باستا وزىڭە», نەمەسە: «جىگىتتەر, ويىن ارزان, كۇلكى قىمبات, ەكى ءتۇرلى نارسە عوي, سىر مەن سىمبات» سىندى اقىننىڭ ءمىن-سىن رەتىندەگى استارلى-قاتپارلى وي-جۇيەلەرى دە باستى نازاردا تۇرادى. مۇنىڭ ءمانىسى بىلاي بەرىلەدى: «...ءبىز ەلدى, ۇلتتى ابايشا ءسۇيۋدى ۇيرەنۋىمىز كەرەك. ۇلى اقىن ۇلتىنىڭ كەمشىلىگىن قاتتى سىناسا دا, تەك ءبىر عانا ويدى – قازاعىن, حالقىن تورگە جەتەلەۋدى ماقسات تۇتتى». مۇنى دا ءبىلىپ, قاپەردە ۇستاعان ءجون.
«مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى» اتتى كەلەسى بولىكتە ۇلت مۇراتى مەن ەلدىك بىرلىك, ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسى, وركەنيەتتى مەملەكەت قاعيداتتارى كەڭىنەن قوزعالادى. دامۋ مەن تۇراقتىلىق تىرەگى – بىرلىك پەن تاتۋلىق ەكەنى باسا كورسەتىلەدى. مەملەكەتتىك مۇددە, قوعامدىق كەلىسىم, ءداستۇر مەن ساباقتاستىق سىرلارى اشىلادى. اباي ايتقان: «كەلەلى كەڭەس جوعالدى, ەل سىبىردى قولعا الدى», «قۋ تىلمەنەن قۇتىرتىپ, كەتەر ءبىر كۇن وتىرتىپ» دەگەن ءداۋىر تىنىسى, ءومىر تاعىلىمى, قاتقىل ءۇن, قاتاڭ ەسكەرتۋلەرى دە نازارعا الىنادى. سونداي-اق زاڭ ۇستەمدىگى, بيلىك پەن حالىق اراسى, جاستارعا مەملەكەتتى سىيلاۋدىڭ سىر-سيپاتتارى دا باستى باعىتتارعا يە بولادى. ادىلەتتى قوعام قۇرۋ, سىندارلى ديالوگ ءمانى – جاڭا بۋىن جاۋاپكەرشىلىگىمەن ساباقتاستىقتا ءسوز ەتىلەدى. ءتۇيىندى تۇستا: «مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەسەك, اۋەلى ساباقتاستىق ساقتالىپ, توگىلگەن تەر مەن اتقارعان ەڭبەكتىڭ دالاعا كەتپەۋىن ويلايىق... قازاقستاندى وزىق دامىعان مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا قوسا الامىز», – دەپ انىق ايتادى.
«جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» اتتى بولىكتە الەمدىك وركەنيەتتىڭ وزىندە ورىن العان قالا مەن اۋىل اراسى, باي مەن كەدەي ماسەلەسى, ءبىلىم مەن بىلىمسىزدىك ءمانى, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك جايى جان-جاقتى قوزعالادى. ونىڭ كىلتى مەن ءتۇيىنىن ابايدىڭ «تولىق ادام» فورمۋلاسى ارقىلى اشادى. اقىن مۇراسىنداعى: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك», «ەڭبەك ەتسەڭ ەرىنبەي, تويادى قارنىڭ تىلەنبەي», «تاماعى توقتىق, جۇمىسى جوقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن», «وزىڭە سەن, ءوزىڭدى الىپ شىعار, ەڭبەگىڭ مەن اقىلىڭ ەكى جاقتاپ» سىندى قوعامدىق قۇبىلىستاردان تۋعان, كەزەڭ كورىنىستەرى مەن زامان شىندىعىنان ورىن العان, ءومىر-تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋعا قاتىسى بار ماڭىزدى تۇستاردى بولەكشە اتايدى. وسىنىڭ نەگىزىندە تاۋەلدىلىك پسيحولوگياسىنان ارىلۋ, ماقتان مەن ماسىلدىق سىندى تەگىزسىز, جات تا تەرىس كورىنىستەردەن الىس بولۋ, كەرىسىنشە ەرەن ەڭبەك ەتىپ, ءبىلىم قۋىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى وركەندەتۋ باعىتىن العا تارتادى. بۇل رەتتە: «ابايدى ءوز زامانىنداعى ىسكەرلىكتىڭ ۇيىتقىسى, ەڭبەكقورلىقتىڭ موتيۆاتورى دەۋگە بولادى. ۇلى ويشىل شىعارمالارىندا كاسىپتەن ءناسىپ تاپقانداردى, شارۋاقورلىققا ۇيرەنۋ داعدىلارىن ۇلگى ەتەدى. ول تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرىن مەڭگەرۋگە شاقىرادى. سونىمەن قاتار اقىن باستاماشىلدىقتى, كاسىپتەگى ادالدىقتى جوعارى قويادى», – قوعام سۇرانىسىن, ەڭبەك ءمانىن, ءومىر تاعىلىمىن العا تارتادى.
بۇدان باسقا, «الەمدىك مادەنيەتتىڭ تۇلعاسى» اتتى بولىكتە اباي الەمىن جەر-جاھانعا تانىتۋ مۇراتى قوزعالادى. حالىق مادەنيەتىن, ءبىتىم-بولمىسىن, ءومىر-تاريحىن, تۇرمىس ساپاسىن – اباي ارقىلى تانىتۋ ماسەلەسى قوزعالادى. ابايدىڭ اقىندىق قۋاتىنىڭ قاينار كوزدەرى, باتىس پەن شىعىسقا قاتىسى, باستىسى, اقىن ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىندەگى ءومىر تاعىلىمى مەن تۇجىرىمدار جۇيەسىنىڭ ءمانىن اشۋ, جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارى مەن رۋحاني بايلىعىن جوعارى ۇستاۋ قاجەتتىلىگى ايتىلادى. ابايدىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعىنىڭ سىرىن اشۋ, ۇلتىمىزدىڭ مادەني كاپيتالى, قازاقستاننىڭ برەندى رەتىندەگى ورىن-ۇلەسى ايقىندالىپ, ماڭىز-ءمانى جان-جاقتى قوزعالادى. انىعىن ايتقاندا: «ابايدى قالاي دارىپتەسەك تە جاراسادى. ونىڭ عيبراتتى عۇمىرى مەن شىنايى شىعارماشىلىعى – قازاق حالقىنا عانا ەمەس, جاھان جۇرتىنا دا ۇلگى-ونەگە, ابايدىڭ ادام مەن قوعام, ءبىلىم مەن عىلىم, ءدىن مەن ءداستۇر, تابيعات پەن قورشاعان ورتا, مەملەكەت پەن بيلىك, ءتىل مەن قارىم-قاتىناس تۋرالى ايتقان وي-تۇجىرىمدارى عاسىرلار وتسە دە ماڭىزىن جوعالتپايدى. ويتكەنى اقىننىڭ مۇراسى – بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ رۋحاني ازىعى», – دەپ تەرەڭ ءماندى فالسافالىق تۇيىندەر جاسايدى.
ال «تورقالى تويدىڭ تاعىلىمى» بولىگىندە: «اباي – ەلدىك مۇراتتىڭ اينىماس تەمىرقازىعى» دەگەن قورىتىندى جاسالادى. ونىڭ ءمانى: قازاقتىڭ تورىندە دومبىرا, اقىن كىتابى مەن م.اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» تۇرۋى كەرەكتىگى ايتىلادى. اقىن مەرەيتويى تۇسىندا – 500-دەن استام ءىس-شارا ءوتىپ, كەش-كەزدەسۋ, كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرىلاتىنىنا دا ءمان بەرىلەدى. اقىن شىعارمالارى ون تىلگە اۋدارىلىپ, «اباي» تەلەسەريالى تۇسىرىلەدى. ادەبيەت پەن ونەر سالاسىنداعى سىيلىق – اباي اتىمەن اتالاتىن بولادى. سەمەي ءوڭىرى – ەل تاريحىنداعى كيەلى ولكەگە اينالىپ, اتاقتى جيدەباي اباتتاندىرىلادى. «اباي» جۋرنالىنا قولداۋ كورسەتىلەدى. قىسقاسى, انىعىن ايتقاندا: « اباي ارمانى – حالىق ارمانى... اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق» دەپ باعالانادى. دەمەك, اباي مۇراتى مەن مۇراسى – ەلدىك مۇددە مەن بىرلىك كورىنىسى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
