ۇلتتىڭ ۇلى تاريحىندا كونە تاراز شاھارىنىڭ وزىندىك ورنى بار. ەندى كونە قالانىڭ تاريحي نىشانىن ساقتاي وتىرىپ, ونى قايتا جاڭعىرتۋ, تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ – بۇگىننىڭ ءىسى. ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ قاسيەتتى ۇلىتاۋ جەرىندە وتكەن حالىقارالىق تۋريستىك فورۋمدا «اتا-بابالارىمىزدىڭ رۋحىن ءتۋريزمنىڭ وزىق ۇلگىلەرى ارقىلى دارىپتەۋىمىز كەرەك», دەگەن بولاتىن. وسى ماقساتتا تارازدىڭ ىرگەسىنەن بوي كوتەرگەن «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى ەجەلگى شاھار تاريحىن تولىق بەينەلەيتىن نىسان دەۋگە بولادى. كەشەن تالاس وزەنىنىڭ جوعارعى جاعالاۋىنداعى تەكتۇرماس تاۋىنىڭ بيىك تاۋ بەتكەيىندە 24 گەكتار اۋماقتى الىپ جاتىر. تاريحي اڭىزدارعا قاراعاندا, تەكتۇرماس اۋليەنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسىمى سۇلتان ماحمۇت ەكەن. تاعى ءبىر دەرەكتەردە ونىڭ قاراحان داۋىرىندە اسكەرباسى بولىپ قىزمەت ەتكەنى باياندالادى. جالپى, تەكتۇرماس كەسەنەسى تارازدا ىلگەرىدەن بار. ال جاڭا اشىلعان «تەكتۇرماس» تاريحي كەشەنى اۋليەاتا وڭىرىندەگى ورتاعاسىرلىق تۇركى ەلدەرىنىڭ قاسيەتتى مەكەنىن كورسەتەتىن, تۇركى تاريحىنان سىر شەرتەتىن تاريحناما رەتىندە ءارى حالقىمىزدىڭ رۋحاني جان-دۇنيەسىن بايىتىپ, ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان. عاجايىپ كەشەن تاراز تاريحىنىڭ بارلىق كەزەڭىن قامتيتىن بىرنەشە ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمنان تۇرادى.
تاريحي كەشەندى تاماشالاۋ ايگىلى تالاس وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىردەن باستالادى. كوپىرگە كىرەبەرىس جەردە ەكى ۇلكەن ستەللا تۇرعىزىلعان. دوڭگەلەك كۇن ءتارىزدى تاستىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ۇلى باتىس تۇركى قاعاندارىنىڭ تاڭباسى بەينەلەنسە, ەكىنشى بەتىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنىمىندەگى ءتاڭىر قۇسى سامۇرىقتىڭ بەينەسى كورسەتىلگەن. تۇركى حالىقتارىنىڭ ايبارلى بەلگىسىنە اينالعان ارىستاننىڭ ەكى بەينەسى اق ءتۇستى ءمارمار تاستان قۇيىلىپ, كوپىر اياقتالاتىن جەردىڭ ەكى جاعىندا ورناتىلعان. مۇسىندەردىڭ بيىكتىگى 4 مەتر, سالماعى 3 توننا. ارىستانداردىڭ ءتۇر كەلبەتى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ارتەفاكت بەينەسى بويىنشا جاسالعان. ەجەلگى ميفولوگيادا اڭداردىڭ پاتشاسى ارىستان ءوز اۋماعى مەن ءوز ءۇيىرىن قورعايتىن, بيلىك پەن بايلىقتىڭ سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلگەن. ال كەشەنگە كىرەبەرىستەگى «كونە تاراز» قاقپاسى «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنىنىڭ ايبىنىن ارتتىرىپ تۇر. شىعىس ستيلىندە سالىنعان قاقپانىڭ بيىكتىگى 10 مەتر, ەنى 14 مەتردى قۇرايدى. قاقپانىڭ ەكى جاعىندا كۇزەت تۇراتىن بيىك مۇنارالارى بار. ال ورتاسىنداعى قاسبەتتەرى ءار ءتۇرلى ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن. ونىڭ ءبىرىنشى بەتى «تەكتۇرماس ەتنو-تاريحي كەشەنى» دەگەن جازۋمەن اشەكەيلەنسە, ەكىنشى بەتىندە «تاريح – تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى» دەگەن جازۋ جازىلعان. قاقپانىڭ ەكى شەتىندەگى مۇنارالاردىڭ ىرگەتاسى جەرگىلىكتى تابيعي تاستان قالانسا, ال قابىرعالارى تراۆەرتينمەن قاپتالعان. مۇنارالاردىڭ الدىڭعى جاعىندا نايزا جانە قىلىشپەن قارۋلانعان ساۋىتتى ەكى جاۋىنگەردىڭ مۇسىندىك بەينەلەرى بار. قوس جاۋىنگەر ءمۇسىنىنىڭ بويى 2 مەتر, ال سالماعى 300 كەلى بولادى. كەشەنگە كىرەبەرىستەن باستالاتىن باسپالداقتار مەن ىشكى جولداردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى تابيعي قىزىل تاستان جاسالعان. باسپالداقتىڭ ەكى جاعىنداعى ارنايى اق تاستاردان جاسالىپ, ەجەلگى پەتروگليفتەرمەن اشەكەيلەنگەن ەسكەرتكىشتەرگە تاراز وڭىرىنەن شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ, ياعني ون ءتورت قاعان مەن ويشىل عۇلامالاردىڭ ەسىمدەرى, ولاردىڭ بيلىك ەتكەن عاسىرلارى قاشالىپ تاڭبالانعان. مۇندا جازىلعان ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VII-VIII عاسىرلارداعى ايگىلى تۇران بيلەۋشىسى الىپ ەر توڭعا ەسىمىنەن باستاپ حV-ءحVى عاسىرلاردا موعولستان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى زاحير ءاد-دين بابىرعا دەيىنگى قاعاندار مەن عۇلامالاردىڭ ەسىمدەرى ۇرپاققا ۇلاعات ەكەنى ءسوزسىز. بۇل جەردەن اۋليە تەكتۇرماس, شىعىس ويشىلى ءجۇسىپ بالاساعۇن, تۇركى عالىمى ماحمۇد قاشقاري, ايگىلى تالاس قۇرىلتايىن ۇيىمداستىرۋشى قايدۋ حاننىڭ ەسىمدەرىن كورۋگە بولادى.
ال باسپالداقتان جوعارى كوتەرىلگەن بويدا ۇلى بابامىز اۋليەاتانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بار. تاريحي دەرەكتەردە اۋليەاتانىڭ قاراحان اۋلەتىنەن شىققان حان شاح-ماحمۇد بۇعرا قاراحان ەكەنى ايتىلادى. ايشا ءبيبى ومىردەن وتكەندە, ونىڭ باسىنا مازار سالدىرىپ, ءوزى قالعان ءومىرىن كەسەنەنى كۇزەتىپ وتكىزگەندىكتەن, ەل اۋزىندا اۋليەاتا اتالعان دەلىنەدى. سونىمەن قاتار اۋليەاتانىڭ ەجەلگى تاراز توپىراعىندا يسلام مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتكەنى ايتىلادى. بۇگىندە شاھار ورتالىعىنداعى قاراحان كەسەنەسى ءحى عاسىردان بەرى ساقتالىپ كەلە جاتقان كونە ساۋلەت ۇلگىسى رەتىندە قۇندى. جاڭا بوي كوتەرگەن اۋليەاتا ەسكەرتكىشىنىڭ سالماعى 10 توننا. اق ءتۇستى ءمارمار تاستان قۇيىلعان ەسكەرتكىش پوستامەنتىنىڭ بيىكتىگى 8 مەتر, ال ءمۇسىنىنىڭ بيىكتىگى 13 مەتردى قۇرايدى. بۇل ەلىمىزدەگى ەڭ ۇلكەن ەسكەرتكىش بولىپ سانالادى. ەسكەرتكىشتەن ۇلىلىق پەن دانالىقتىڭ بەينەسىن كورۋگە بولادى. ابىز تۇلعا قوس الاقانىن جايىپ, جاراتۋشىدان ەلىنە باق-بەرەكە تىلەپ تۇرعانداي كەيىپتە بەرىلگەن. ال ودان بەرىدە تەكتۇرماس تاۋىنىڭ تالاس وزەنى جاعىنداعى ەڭ بيىك بەتكەيىندە تاراز قالاسىن جوعارىدان كورۋگە ارنالعان الاڭشا ورنالاسقان. بۇل الاڭدا قۇس ۇشۋ بيىكتىگىنەن تارازدىڭ تىنىسى مەن تالاس وزەنىنىڭ اعىسىنا قاراپ, اينالاداعى تاريحي دۇنيەلەردى تاماشالاۋعا بارىنشا مۇمكىندىك جاسالعان. ال تاماشالاۋ الاڭشاسىنىڭ ورتاسىندا ارنايى بيىك تاستان جاسالعان بيلىك بەلگىسى – لاۋھا تۇعىرى ورناتىلعان. سيمۆوليكالىق بەلگىنىڭ ەڭ ۇشار باسىندا الەمدى جاراتۋشى اللا تاعالانىڭ قاسيەتتى قۇران كارىمدەگى ۇلى ءسوزى «اللادان باسقا ەشبىر ءتاڭىر جوق. ول ءتىرى, تولىق مەڭگەرۋشى» دەگەن قۇران سۇرەسى جازىلعان. لاۋحانىڭ قۇران اياتى جازىلعان جەرىنىڭ استىڭعى جاعىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاستاعى تاريحى – ايگىلى كۇلتەگىن بابامىزدىڭ كونە رۋنا-تۇركى تىلىندەگى جازۋى بەينەلەنگەن.
الايدا, الىپ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. جوسپاردا كەشەننىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى كەزەڭدەرى بار. بولاشاقتا «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى قوسىمشا تاريحي جانە تانىمدىق نىساندارمەن كەڭەيتىلەدى دەپ جوسپارلانۋدا. جوسپار بويىنشا مۇندا ەندى ەجەلگى قالالار مەن قامالدار قابىرعالارىنىڭ ۇلگىسىنە سايكەس, ورتاعاسىرلىق قورعاندار مەن دۋالداردىڭ كورىنىسى سالىنادى. «كونە تاراز» قورعانى ەجەلگى كەرۋەن-سارايلار مەن تسيتادەلدەردىڭ ءداستۇرلى ارحيتەكتۋرالىق بەينەسى بويىنشا جاسالادى. سونىمەن قاتار تاريحتاعى اتلاح شايقاسى مەن اڭىراقاي شايقاسىنىڭ تاسقا قاشالعان تاريحي بەينەسى مونۋمەنتالدىق قابىرعا بەتىندە كورىنىس تابادى. بۇدان وزگە دە جوسپارلار بار. ال بۇگىن «تەكتۇرماس» كەشەنىندە الىپ ەر توڭعا باستاعان قاعاندار مەن دانىشپانداردىڭ, اۋليەاتا مەن تەكتۇرماستىڭ رۋحى قالىقتاپ تۇرعانداي اسەر ەتەدى. كوز الدىمىزعا زامانالاردىڭ ۇلى كوشى, تاريحتىڭ تاعىلىمدى ساباقتارى ەلەستەيدى.
جامبىل وبلىسى
