سول تابىستىڭ ۇلكەنى – ءۇيلى بولۋ ماسەلەسى. ارينە, ءۇيلى بولۋ دەگەنىمىز – كەز كەلگەن جاس وتباسى ءۇشىن ۇمىتىلمايتىن ايرىقشا قۋانىشتى جاعداي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بىرلەسكەن ءومىردىڭ جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىلگەندىگىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى وقيعا. مۇنان ءارى ول ءۇيدى كوركەيتۋ, قاجەتتى زاتتار الۋ سەكىلدى جاڭا تالپىنىستار باستالادى. تىرلىككە جاڭاشا ءمان كىرەدى. اتا-بابامىزدىڭ «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەپ ايتىپ كەتكەنىندەي ءۇيلى بولعان وتباسىنىڭ ىرگەسى ودان ءارى بەكي تۇسەدى.
جالپى ءۇي سالۋ سەكىلدى قۇرىلىس ماسەلەسىنىڭ جەكە وتباسى ءۇشىن عانا ەمەس, كەز كەلگەن مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور. اسىرەسە, قازاقستان سەكىلدى جاڭادان قۇرىلعان جاس مەملەكەت ءۇشىن. سوندىقتان بولار, كوپتەگەن ەلدەر كەڭەس وداعى قۇرامىنان ءبولىنىپ, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىن قۇرعان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان بەرى قۇرىلىس سالۋ ءىسى جاس مەملەكەتتەردىڭ العاشقى قادامى قانشالىقتى تابىستى بولعانىن بىلدىرەتىن باستى ولشەمنىڭ بىرىنە اينالدى. سەبەبى, قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزە بىلگەن ەلدەر كوركەيىپ دامىدى, جۇرگىزە الماعان ەلدەر كەتەۋى كەتىپ ارتتا قالدى. مۇنداي ەلدىڭ حالقى قۇرىلىستى جۇرگىزە بىلگەن ەلگە بارىپ, سونداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا جالداندى. ياعني, باسقا ەلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋى, ەكونوميكالىق نىعايۋى ءۇشىن ۇلەس قوستى. مىنە, وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشىنىڭ ماڭىزىن پوستكەڭەستىك ەلدەردە قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن باستى ولشەم رەتىندە باعالانىپ كەلە جاتقان ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىمەن قاتار قويۋعا دا بولار ەدى.
ويتكەنى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى دەگەنىمىز كوپتەگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ باسى قوسىلعاننان كەيىن بارىپ پايدا بولاتىن, كوزگە كورىنىپ تۇرماعاننان كەيىن ەكونوميست ماماندار بولماسا, قاراپايىم حالىققا قانشالىقتى شىندىق ەكەنى بەيمالىم بولىپ قالا بەرەتىن كۇردەلى دۇنيە. ونىڭ ۇستىنە, ۇكىمەتتىڭ قانشالىقتى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اركىم ءوز قالتاسىنا قاراپ باعالايتىنى تاعى بار. ال قۇرىلىس دەگەنىمىز – بىردەن كوزگە ۇرىپ, كورىنىپ تۇرادى. سوندىقتان قۇرىلىس سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرگە ەشكىم كۇمان كەلتىرە المايدى. ول – نە بار, نە جوق. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس.
شاماسى, كەز كەلگەن ەل ەكى جاعدايدا عانا قۇرىلىس ىسىمەن اينالىسپايتىن بولار. بىرىنشىدەن – جەرى بولماعان جاعدايدا, ەكىنشىدەن – ازاماتتارىنىڭ ءۇيدى ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا قاۋقارى بولماسا. دەمەك, قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى دەگەنىمىز جاناما تۇردە العاندا ەل ازاماتتارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنان جاقسى حابار بەرەتىن كورسەتكىش. ماسەلەن, كەز كەلگەن وتباسى تابىسىنا قاراي ءومىر سۇرەدى. تابىسى تىم تومەن بولسا, ونى تاماقتانۋعا عانا جۇمسايدى. جەتكىلىكتى بولسا, كيىم-كەشەك, جيھاز سەكىلدى قاجەتتى زاتتار الادى. ارتىلىپ جاتسا, كوڭىل كوتەرەدى, قىدىرادى. بالالارىنا ءبىلىم بەرەدى. ال تابىسى مول بولسا, ءۇي ساتىپ الادى نەمەسە سالادى. دەمەك, ەلىمىزدەگى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسارۋى جانە وسى ءىستى قولدايتىن يپوتەكالىق نەسيە جەلىلەرىنىڭ اشىلۋى اسەر ەتتى دەپ ويلايمىز.
ماسەلەن, كورشىلەس قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان سەكىلدى ەلدەردە حالىق تابىسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە بايلانىستى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوزگە كورىنەرلىك ۇلكەن قۇرىلىستار بىردەن توقتاپ قالعان بولاتىن. ولار وسى قيىندىقتان كەيىنگى جىلدارى عانا ەس جيناپ, تەك بەرتىن عانا ءۇي سالۋمەن مىقتاپ شۇعىلدانا باستادى. ال ءبىز وسى ارالىقتا ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالاسىن تۇرعىزىپ الدىق. مىڭداعان شاقىرىمدارعا سوزىلعان كۇرە جولداردى, مۇناي مەن گاز قۇبىرلارىن, كوپتەگەن كاسىپورىندار مەن بيزنەس ورتالىقتارىن, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالار, باسقا دا الەۋمەتتىك قاجەتتىلىكتەردى سالدىق.
قازاقستاننىڭ قۇرىلىس سالاسىنداعى قارىشتى دامۋى ودان ءارى جالعاسۋدا. ءتىپتى ونى قولدا بار كورسەتكىشتەرگە قاراپ, ءوزىمىز ورنالاسقان وڭىردە عانا ەمەس, تۇتاس تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا دەپ اتاساق تا بولعانداي. ول ءۇشىن مىنا كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارىپ وتەيىك:
ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ 2019 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىنگى دەرەگى بويىنشا (بۇل كوميسسيا دەرەگى وتاندىق ستاتيستيكالىق ورگان دەرەگىنەن ءبىر-ەكى اي كەيىن ءجۇرىپ وتىراتىنىن ەسكەرەيىك) ەاەو ەلدەرىندەگى 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ورىندالعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 122,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 1,3 پايىز جوعارى. ارمەنيادا – 351,1 ملن دوللاردىڭ, قىرعىزستاندا – 725,2 ملن دوللاردىڭ, بەلارۋستە – 4 ملرد 454,1 ملن دوللاردىڭ, قازاقستاندا – 8 ملرد 702,1 ملن دوللاردىڭ, رەسەيدە – 107 ملرد 868,5 ملن دوللاردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اتقارىلعان.
ەندى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشتەرىنە كەلسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا قۇرىلىستىڭ دامۋى 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا ارمەنيادا – 99,3 پايىز, بەلارۋستە – 99,9 پايىز, قىرعىزستاندا – 100,6 پايىز, رەسەيدە 100,4 پايىز قۇراعاندا, قازاقستاندا – 112,7 پايىز بولعان. ياعني, ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسى قارقىندى دامۋىن ودان ءارى جالعاستىرعان.
بۇل – جالپى قۇرىلىس كورسەتكىشتەرى. ال ەندى تۇرعىن ءۇي سالۋ جاعدايىنا كەلسەك, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ارمەنيادا – 138,3 مىڭ, قىرعىزستاندا – 873,4 مىڭ, بەلارۋستە – 2 ملن 882,4 مىڭ, رەسەيدە – 55 ملن 123,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنعاندا, قازاقستاندا 9 ملن 795,7 مىڭ شارشى مەتر ءۇي سالىنعان. بۇل بۇكىل وداق كولەمىندەگى سالىنعان ۇيلەردىڭ 14,2 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تيگەنىن بىلدىرەتىن جاقسى كورسەتكىش.
جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋدا-ساتتىعىمەن اينالىساتىن اگەنتتىكتەردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بىلتىر ەلىمىزدە پاتەر ساتۋ جانە ساتىپ الۋ وپەراتسيالارىنىڭ سانى 10 پايىزعا ارتقان. ياعني, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى جاندانا تۇسكەن. ساراپشى ماماندار بۇل جاندانۋدىڭ تۇپكى سەبەبى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى مەن جاستارعا جانە حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىنا, بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جەڭىلدىكتى نەسيە بەرەتىن «باقىتتى وتباسى», «7-20-25» سەكىلدى الەۋمەتتىك باعدارلامالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ال بۇل باعدارلامالار قۇرىلىس سالاسىنىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىنى ايقىن.
ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ جەكەلەگەن قورىتىندىلارىن سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەپ كورۋ جانە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى اياسىنداعى ورنىن ايقىنداۋ ماقساتىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا سايتىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە نازار اۋدارعانىمىزدا وداق قۇرامىنداعى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قازاقستاندا قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ۇستىندە ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. وعان مىسال بولاتىن دەرەكتەردى جوعارىدا كەلتىردىك. بۇل دەرەكتەردىڭ راس ەكەنىنە داۋ جوق. ويتكەنى بۇل دەرەكتەردىڭ شىندىق ەكەنىن دالەلدەپ, ەلىمىزدە سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستاردىڭ ءوزى سويلەپ تۇرعان جوق پا؟! ەگەر نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلىپ, قالانىڭ سول جاعالاۋىنا بارساڭىز, سالىنىپ جاتقان كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن كورەسىز. وسىنداعى ءجۇز گەكتارعا جۋىق اۋماقتى الىپ جاتقان بوتانيكالىق باقتىڭ اينالاسىندا سالىنىپ جاتقان ۇيلەر قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي ساۋلەتتى سانىمەن نازار اۋدارتادى. مىنە, وسى ۇيلەردىڭ كوبى سوڭعى جىلدارى عانا تۇرعىزىلدى. ءالى سالىنىپ جاتقانى قانشاما. ال باقتىڭ وزىنە كەلسەك, ونى قازاقستاننىڭ جەرۇيىق مەكەندەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولاتىنداي. مۇندا ءجۇز مىڭ تۇپكە جۋىق ءساندى اعاشتار وتىرعىزىلعان. كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىندە وسەتىن اعاشتار. ەندى ءبىرى شەتەلدەردەن اكەلىنگەن. باقتىڭ ءوزى سامساعان شامدار ارقىلى ءتۇنى بويى سامالاداي جارقىراپ جانىپ تۇرادى. ورتاسىندا قۇستىڭ قوس قاناتى بەينەسىندەگى جاساندى كولى بار. ادامداردىڭ دەمالۋلارىنا, دەنساۋلىقتارىن شىڭداۋىنا جاقسى جاعداي جاسالعان. قىستا مۇز ايدىنى, سىرعاناقتار جۇمىس ىستەيدى. جۇگىرەتىن, جۇرەتىن, ۆەلوسيپەد تەبەتىن جولدارى جانە بار. ونى ازسىنساڭىز, باقتىڭ ءبىر جاق شەتىن الا ءۇش بىردەي ۇلكەن سپورت سارايى ورنالاسقان. وندا كوپتەگەن سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىلدانۋعا بولادى. قىسقاسى, ادام ءۇشىن قولايلى جاعدايدىڭ ءبىر جەردە ۇيلەسىم تابۋى, قالا مەن تابيعاتتىڭ ءدال وسىلاي استاسۋى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەزدەسە بەرمەيدى. سوندىقتان جەرۇيىقتى شەتەلدەردەن ىزدەپ قاجەتى جوق, بۇل ءوز ەلىمىزدە دەمەكپىز.
مىنە, وسىنىڭ ءبارى جاڭادان سالىنىپ جاتقان جاڭا قۇرىلىستارمەن, تۇرعىن ۇيلەرمەن قوسىلا كەلە نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ تارتىمدىلىعىن ودان ءارى ارتتىرا بەرەتىنى ءسوزسىز.
ءبىز بۇل جەردە ءبىر عانا مىسالمەن شەكتەلدىك. ال تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى تۇركىستان قالاسىندا, تابيعاتى كوركەم, قىسى جىلى الماتى قالاسىندا, وبلىس ورتالىقتارىندا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستار قانشاما؟! شىمكەنت, اقتوبە قالالارىن ودان ءارى كورىكتەندىرۋ, اگلومەراتسيالاندىرۋ دا جوسپاردا تۇر. قالالار اراسىنداعى جول جانە اۋە قاتىناستارى دا جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلەدى. دەمەك, قازاقستان قۇرىلىسى جۋىق ماڭدا توقتامايتىنىن, جاڭا ينفراقۇرىلىمدار پايدا بولىپ, جاڭا تۋريستىك ورىندار اشىلىپ, وسى نەگىزدە قازاقستاننىڭ كوركەيگەلى تۇرعانىن بولجاۋعا بولادى.
كەز كەلگەن جاس وتباسى ءۇشىن ءۇي سالۋ, ونى كوركەيتۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا, تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن دە جاڭا قۇرىلىستاردىڭ كوبەيۋى سونشالىقتى ماڭىزدى دەپ تۇسىنەمىز. جاس مەملەكەتتىڭ جىرتىق-تەسىگى مىنە, وسىلايشا بۇتىندەلەتىن بولادى. دەمەك, قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردىڭ بىرىنە اينالعانىنا جاڭا دەرەكتەر مەن جاندى مىسالدار ارقىلى تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەندەيمىز.
