قازاقستان • 23 قاڭتار، 2020

قۇرىلىسى قارقىندى قازاقستان

59 رەتكورسەتىلدى

جىل سايىن قانشاما جاستار ۇيلەنىپ، جەكە وتاۋ تىگىپ جاتادى. ولار قۇرعان جاس وتباسىنىڭ ءتۇتىنى قانشالىقتى ءتۇزۋ ۇشقاندىعىن بىرلەسكەن ومىردە قول جەتكىزگەن العاشقى تابىس­تارىنا قاراپ اڭعارۋعا بولادى.

 

سول تابىستىڭ ۇلكەنى – ءۇيلى بولۋ ماسەلەسى. ارينە، ءۇيلى بولۋ دەگەنىمىز – كەز كەلگەن جاس وتباسى ءۇشىن ۇمىتىلمايتىن ايرىقشا قۋانىشتى جاعداي عانا ەمەس، سونىمەن قاتار بىرلەسكەن ءومىردىڭ جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىلگەندىگىن بىلدىرەتىن ماڭىزدى وقيعا. مۇنان ءارى ول ءۇيدى كوركەيتۋ، قاجەتتى زاتتار الۋ سەكىلدى جاڭا تالپىنىستار باستالادى. تىرلىككە جاڭاشا ءمان كىرەدى. اتا-بابامىزدىڭ «ۇيلەنۋ وڭاي، ءۇي بولۋ قيىن» دەپ ايتىپ كەتكەنىندەي ءۇيلى بولعان وتبا­سىنىڭ ىرگەسى ودان ءارى بەكي تۇسەدى.

جالپى ءۇي سالۋ سەكىلدى قۇرى­لىس ماسەلەسىنىڭ جەكە وتباسى ءۇشىن عانا ەمەس، كەز كەلگەن مەم­لەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور. اسى­رەسە، قازاقستان سەكىلدى جاڭادان قۇرىلعان جاس مەملەكەت ءۇشىن. سوندىقتان بولار، كوپتەگەن ەلدەر كەڭەس وداعى قۇرامىنان ءبو­لىنىپ، وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىن قۇرعان وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى­نان بەرى قۇرىلىس سالۋ ءىسى جاس مەملەكەتتەردىڭ العاشقى قادامى قانشالىقتى تابىس­تى بول­عانىن بىلدىرەتىن باستى ولشەمنىڭ بىرىنە اينالدى. سەبەبى، قۇرىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزە بىلگەن ەلدەر كوركەيىپ دامىدى، جۇرگىزە الماعان ەلدەر كەتەۋى كەتىپ ارتتا قالدى. مۇنداي ەلدىڭ حالقى قۇرىلىستى جۇرگىزە بىلگەن ەلگە بارىپ، سونداعى قۇرىلىس جۇمىستارىنا جالداندى. ياعني، باسقا ەلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋى، ەكونوميكالىق نىعايۋى ءۇشىن ۇلەس قوستى. مىنە، وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ كورسەتكىشىنىڭ ماڭىزىن پوستكەڭەستىك ەلدەردە قازىرگى ۋا­قىتقا دەيىن باستى ولشەم رەتىندە باعالانىپ كەلە جاتقان ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشىمەن قاتار قويۋعا دا بولار ەدى.

ويتكەنى ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى دەگەنىمىز كوپتەگەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردىڭ باسى قوسىلعاننان كەيىن بارىپ پايدا بولاتىن، كوز­گە كورىنىپ تۇرماعاننان كەيىن ەكو­نوميست ماماندار بولماسا، قاراپايىم حالىققا قانشالىقتى شىندىق ەكەنى بەيمالىم بولىپ قالا بەرەتىن كۇردەلى دۇنيە. ونىڭ ۇستىنە، ۇكىمەتتىڭ قانشالىقتى جۇمىس ىستەپ جاتقانىن اركىم ءوز قالتاسىنا قاراپ باعالايتىنى تاعى بار. ال قۇرىلىس دەگەنىمىز – بىردەن كوزگە ۇرىپ، كورىنىپ تۇرادى. سوندىقتان قۇرى­لىس سالاسىندا قول جەتكىزگەن جەتىستىك­تەرگە ەشكىم كۇمان كەلتىرە المايدى. ول – نە بار، نە جوق. باسقاشا بولۋى مۇمكىن ەمەس.

شاماسى، كەز كەلگەن ەل ەكى جاعدايدا عانا قۇرىلىس ىسىمەن اينالىسپايتىن بو­لار. بىرىنشىدەن – جەرى بولماعان جاع­دايدا، ەكىنشىدەن – ازاماتتارىنىڭ ءۇيدى ساتىپ الۋعا نەمەسە سالۋعا قاۋقارى بولماسا. دەمەك، قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى دەگەنىمىز جاناما تۇردە العاندا ەل ازا­­مات­تارىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنان جاقسى حابار بەرەتىن كورسەتكىش. ماسەلەن، كەز كەلگەن وتباسى تابىسىنا قاراي ءومىر سۇرەدى. تابىسى تىم تومەن بولسا، ونى تاماقتانۋعا عانا جۇمسايدى. جەتكىلىكتى بولسا، كيىم-كەشەك، جيھاز سەكىلدى قاجەتتى زاتتار الادى. ارتىلىپ جاتسا، كوڭىل كوتەرەدى، قىدىرادى. بالالارىنا ءبىلىم بەرەدى. ال تابىسى مول بولسا، ءۇي ساتىپ الادى نەمەسە سالادى. دەمەك، ەلىمىزدەگى تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ دامۋىنا ءبىرىن­شى كەزەكتە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك جاع­دايىنىڭ جاقسارۋى جانە وسى ءىستى قول­داي­تىن يپوتەكالىق نەسيە جەلىلەرىنىڭ اشىلۋى اسەر ەتتى دەپ ويلايمىز.

ماسەلەن، كورشىلەس قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان سەكىلدى ەلدەردە حالىق تابىسىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنە باي­لانىستى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا كوزگە كورىنەرلىك ۇلكەن قۇرى­لىستار بىردەن توقتاپ قالعان بولاتىن. ولار وسى قيىندىقتان كەيىنگى جىلدارى عانا ەس جيناپ، تەك بەرتىن عانا ءۇي سالۋمەن مىقتاپ شۇعىلدانا باستادى. ال ءبىز وسى ارالىقتا ەلوردامىز نۇر-سۇلتان قالا­سىن تۇرعىزىپ الدىق. مىڭداعان شاقى­رىمدارعا سوزىلعان كۇرە جولداردى، مۇناي مەن گاز قۇبىرلارىن، كوپتەگەن كاسىپ­ورىندار مەن بيزنەس ورتالىقتارىن، مەك­تەپتەر مەن اۋرۋحانالار، باسقا دا الەۋ­مەت­تىك قاجەتتىلىكتەردى سالدىق.

قازاقستاننىڭ قۇرىلىس سالاسىنداعى قارىشتى دامۋى ودان ءارى جالعاسۋدا. ءتىپتى ونى قولدا بار كورسەتكىشتەرگە قاراپ، ءوزىمىز ورنالاسقان وڭىردە عانا ەمەس، تۇتاس تمد ەلدەرى اراسىندا الدىڭعى ورىندا دەپ اتاساق تا بولعانداي. ول ءۇشىن مىنا كورسەتكىشتەرگە نازار اۋدارىپ وتەيىك:

ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ اتقارۋشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونو­ميك­ا­لىق كوميسسيانىڭ 2019 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنا دەيىنگى دەرەگى بويىنشا (بۇل كوميسسيا دەرەگى وتاندىق ستاتيس­تيكالىق ورگان دەرەگىنەن ءبىر-ەكى اي كەيىن ءجۇرىپ وتىراتىنىن ەسكەرەيىك) ەاەو ەلدەرىندەگى 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ورىندالعان قۇرىلىس جۇ­مىستارىنىڭ كولەمى 122،1 ملرد اقش دول­لارىن قۇرادى. بۇل 2018 جىلدىڭ اتال­عان مەرزىمىندەگى كورسەتكىشتەن 1،3 پايىز جوعارى. ارمەنيادا – 351،1 ملن دوللاردىڭ، قىرعىزستاندا – 725،2 ملن دوللاردىڭ، بەلارۋستە – 4 ملرد 454،1 ملن دوللاردىڭ، قازاقستاندا – 8 ملرد 702،1 ملن دوللاردىڭ، رەسەيدە – 107 ملرد 868،5 ملن دوللاردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اتقارىلعان.

ەندى قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋ كور­سەتكىشتەرىنە كەلسەك، 2019 جىلدىڭ قاڭ­تار-قازان ايلارىندا قۇرىلىستىڭ دامۋى 2018 جىلدىڭ اتالعان مەرزىمىمەن سالىس­ت­ىرعاندا ارمەنيادا – 99،3 پايىز، بەلارۋستە – 99،9 پايىز، قىرعىزستان­دا – 100،6 پايىز، رەسەيدە 100،4 پايىز قۇ­راعاندا، قازاقستاندا – 112،7 پايىز بولعان. ياعني، ەلىمىزدەگى قۇرىلىس سالاسى قارقىندى دامۋىن ودان ءارى جالعاستىرعان.

بۇل – جالپى قۇرىلىس كورسەتكىشتەرى. ال ەندى تۇرعىن ءۇي سالۋ جاعدايىنا كەلسەك، 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قازان ايلارىندا ارمەنيادا – 138،3 مىڭ، قىرعىزستاندا – 873،4 مىڭ، بەلارۋستە – 2 ملن 882،4 مىڭ، رەسەيدە – 55 ملن 123،6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنعاندا، قازاقستاندا 9 ملن 795،7 مىڭ شارشى مەتر ءۇي سالىنعان. بۇل بۇكىل وداق كولەمىندەگى سالىنعان ۇيلەردىڭ 14،2 پايىزى قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە تي­گەنىن بىلدىرەتىن جاقسى كورسەتكىش.

جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋدا-ساتتىعى­مەن اينالىساتىن اگەنتتىكتەردىڭ مالى­مەتىنە قاراعاندا، بىلتىر ەلىمىزدە پاتەر ساتۋ جانە ساتىپ الۋ وپەراتسيا­لارى­نىڭ سانى 10 پايىزعا ارتقان. ياعني، جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى جاندانا تۇسكەن. ساراپشى ماماندار بۇل جان­دانۋدىڭ تۇپكى سەبەبى ەل ەكونو­ميكاسىنىڭ دامۋى مەن جاستارعا جانە حالىقتىڭ ءالسىز توپتارىنا، بيۋدجەت قىزمەتكەرلەرىنە جەڭىلدىكتى نەسيە بەرەتىن «باقىتتى وتباسى»، «7-20-25» سەكىلدى الەۋمەتتىك باع­دارلامالاردىڭ ىسكە قوسىلۋىمەن بايلانىستى ەكەنىن ايتادى. ال بۇل باعدار­لامالار قۇرىلىس سالاسىنىڭ ودان ءارى قارقىندى دامۋىنا وڭ ىقپال ەتەتىنى ايقىن.

ەلىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكا­لىق دامۋىنىڭ جەكەلەگەن قورىتىندى­لارىن سالىس­تىرمالى تۇردە زەرتتەپ كورۋ جانە ەۋرا­زيا­لىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرى اياسىنداعى ورنىن ايقىنداۋ ماقسا­تىن­دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا سايتىنداعى ستاتيستيكالىق دەرەك­تەرگە نازار اۋدارعانىمىزدا وداق قۇرا­مىنداعى باسقا ەلدەرمەن سالىستىر­عاندا قازاقستاندا قۇرىلىس سالاسىنىڭ قارقىندى دامۋ ۇستىندە ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. وعان مىسال بولاتىن دەرەكتەردى جوعارىدا كەلتىردىك. بۇل دەرەكتەردىڭ راس ەكەنىنە داۋ جوق. ويتكەنى بۇل دەرەكتەردىڭ شىندىق ەكەنىن دالەلدەپ، ەلىمىزدە سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستاردىڭ ءوزى سويلەپ تۇرعان جوق پا؟! ەگەر نۇر-سۇلتان قالاسىنا كەلىپ، قالانىڭ سول جاعالاۋىنا بارساڭىز، سالىنىپ جاتقان كوپتەگەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن كورەسىز. وسىن­داعى ءجۇز گەكتارعا جۋىق اۋماقتى الىپ جاتقان بوتانيكالىق باقتىڭ اينالاسىندا سالىنىپ جاتقان ۇيلەر قازىرگى زامان تالاپتارىنا ساي ساۋلەتتى سانىمەن نازار اۋدارتادى. مىنە، وسى ۇيلەردىڭ كوبى سوڭعى جىلدارى عانا تۇرعىزىلدى. ءالى سالىنىپ جاتقانى قانشاما. ال باقتىڭ وزىنە كەلسەك، ونى قازاقستاننىڭ جەرۇيىق مەكەندەرىنىڭ ءبىرى دەپ اتاۋعا بولاتىنداي. مۇندا ءجۇز مىڭ تۇپكە جۋىق ءساندى اعاشتار وتىر­عى­زىلعان. كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ ءار وڭى­رىندە وسەتىن اعاشتار. ەندى ءبىرى شەتەل­دەردەن اكەلىنگەن. باقتىڭ ءوزى سامساعان شام­دار ارقىلى ءتۇنى بويى سامالاداي جار­قىراپ جانىپ تۇرادى. ورتاسىندا قۇس­تىڭ قوس قاناتى بەينەسىندەگى جاساندى كولى بار. ادامداردىڭ دەمالۋلارىنا، دەن­ساۋلىقتارىن شىڭداۋىنا جاقسى جاع­داي جاسالعان. قىستا مۇز ايدىنى، سىر­ع­اناقتار جۇمىس ىستەيدى. جۇگىرەتىن، جۇرەتىن، ۆەلوسيپەد تەبەتىن جولدارى جانە بار. ونى ازسىنساڭىز، باقتىڭ ءبىر جاق شەتىن الا ءۇش بىردەي ۇلكەن سپورت سارايى ورنالاسقان. ون­دا كوپتەگەن سپورت تۇرلەرىمەن شۇعىل­دانۋعا بولادى. قىسقاسى، ادام ءۇشىن قولاي­لى جاعدايدىڭ ءبىر جەردە ۇيلەسىم تابۋى، قالا مەن تابيعاتتىڭ ءدال وسىلاي استاسۋى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىندە كەزدەسە بەرمەيدى. سوندىقتان جەرۇيىقتى شەتەلدەردەن ىزدەپ قاجەتى جوق، بۇل ءوز ەلىمىزدە دەمەكپىز.

مىنە، وسىنىڭ ءبارى جاڭادان سالىنىپ جات­قان جاڭا قۇرىلىستارمەن، تۇرعىن ۇيلەر­مەن قوسىلا كەلە نۇر-سۇلتان قالا­سى­­نىڭ تارتىمدىلىعىن ودان ءارى ارتتىرا بەرەتىنى ءسوزسىز.

ءبىز بۇل جەردە ءبىر عانا مىسالمەن شەكتەلدىك. ال تۇركى الەمىنىڭ رۋحاني ورتالىعى تۇركىستان قالاسىندا، تابيعاتى كوركەم، قىسى جىلى الماتى قالاسىندا، وبلىس ورتالىقتارىندا سالىنىپ جاتقان قۇرىلىستار قانشاما؟! شىمكەنت، اقتوبە قالالارىن ودان ءارى كورىكتەندىرۋ، اگلومەراتسيالاندىرۋ دا جوسپاردا تۇر. قالالار اراسىنداعى جول جانە اۋە قاتىناستارى دا جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلەدى. دەمەك، قازاقستان قۇرىلىسى جۋىق ماڭدا توقتامايتىنىن، جاڭا ينفراقۇرىلىمدار پايدا بولىپ، جاڭا تۋريستىك ورىندار اشىلىپ، وسى نەگىزدە قازاقستاننىڭ كوركەيگەلى تۇرعانىن بولجاۋعا بولادى.

كەز كەلگەن جاس وتباسى ءۇشىن ءۇي سالۋ، ونى كوركەيتۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولسا، تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن دە جاڭا قۇرى­لىستاردىڭ كوبەيۋى سونشالىقتى ماڭىزدى دەپ تۇسىنەمىز. جاس مەملەكەتتىڭ جىرتىق-تەسىگى مىنە، وسىلايشا بۇتىندەلەتىن بو­لا­دى. دەمەك، قۇرىلىس سالاسىنىڭ دامۋى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق با­سىم­دىقتاردىڭ بىرىنە اينالعانىنا جاڭا دەرەكتەر مەن جاندى مىسالدار ارقىلى تاعى ءبىر كوز جەتكىزگەندەيمىز.

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار