مايور قۇسبەك تاۋكين
قۇسبەك تورە بوكەي حاننىڭ قاراقالپاق ايەلىنەن تۋعان بالاسى تاۋكە سۇلتاننىڭ ۇلكەن ۇلى. تاريحي قۇجاتتاردا قۇسبەك تورە 1799 جىلى دۇنيەگە كەلگەن دەپ كورسەتىلەدى. ورىستار وعان «اقىلدى, ءادىل, ەل اراسىندا ەرەكشە سەنىم مەن قۇرمەتكە يە» دەپ مىنەزدەمە بەرگەن. قۇسبەك تاۋكە ۇلى تۋرالى كوپ دەرەكتەردى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۋعان ءىنىسى سماحان تورە بوكەيحان جازىپ قالدىرعان. بۇگىنگى تاڭدا اتالعان دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ تاريحشى عالىم, ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى ارمان احمەتوۆ قۇسبەك تورە تۋرالى, جالپى باراق حان, ودان تاراعان بەلگىلى سۇلتاندار تۋرالى تولىمدى ەڭبەك جازىپ, جەمىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. قۇسبەك تۋرالى زەرتتەۋىندە كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, 1824 جىلى قارقارالى وكرۋگى اشىلىپ, تۇرسىن شىڭعىس ۇلى اعا سۇلتان بولعاندا بەدەلى جاعىنان قۇسبەك تورە ەكىنشى ادام بولعانعا ۇقسايدى. «قۇسبەك تورە 1830 جىلى ءساۋىر ايىندا پەتەربورعا پاتشا سارايىنا اعا سۇلتان تۇرسىن شىڭعىس ۇلى باستاپ بارعان قارقارالى وكرۋگىنىڭ دەپۋتاتسيياسى قۇرامىندا بولدى. ءسويتىپ, 18 مامىردا الەكساندر لەنتاسىنا تاعىلعان التىن مەدالمەن ماراپاتتالدى. جۇكتەلگەن تاپسىرمالاردى بار ىنتاسىمەن تياناقتى ورىنداۋى ەسكەرىلىپ, 1840 جىلى 3 ناۋرىزدا شەكارا باستىعى لادىجەنسكيدەن ماقتاۋ قاعازىن الادى. 1841 جىلى 11 تامىزدا مايور شەنىنە جوعارىلايدى. ءوزى تۇرعان قارا-ايتىمبەت بولىسىنا اكەسىمەن قاتار بيلىگى جۇرگەن. تۇرسىن سۇلتاننان كەيىن 1843 جىلى 26 شىلدەدە حالىقتىڭ قالاۋىمەن قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولىپ سايلانادى. ءۇش جىلدان كەيىن ەكىنشى مەرزىمگە اعا سۇلتان بولىپ, 1849 جىلى 18 جەلتوقساندا قىزمەتتەن بوسايدى. 1861 جىلى 9 قىركۇيەكتە قايتا اعا سۇلتان قىزمەتىنە كەلىپ, 1863 جىلعا دەيىن اتقارادى. جىلىنا 350 رۋبل تولەماقى الىپ وتىرعان. تالدى, جارما وزەندەرىنىڭ بويىن جايلاپ, قاراشا تاۋى ايماعىندا قىستاعان», دەپ جازىلادى «باراق حان اۋلەتى» دەرەك-شەجىرە كىتابىندا. وكىنىشتىسى, قۇسبەك سۇلتاننىڭ قاي جىلى دۇنيەدەن وتكەنى ازىرشە بەلگىسىز. تورە قايتىس بولعاندا اقىن ءىنىسى جوشى سۇلتان:
كەشەگى تۋعان ايدىڭ بۇگىن بەسى,
مال تايسا ەر جىگىتتىڭ قالمايدى ءىسى.
كەلسەم, كەتكىم كەلمەيتىن اۋىلىم-اي,
يت بايلاسا تۇرعىسىز بولعانى نەسى؟!
– دەپ جوقتاۋ ولەڭ ايتىپتى.
قۇسبەكتىڭ ءۇش ايەلى دە تورەنىڭ قىزدارى بولعان. ولار ايبالا ابىلقايىرقىزى, ايعانشا قوسىمقىزى, جانپەيىس جادايقىزى. مۇنداعى ايعانشا – توبىقتى ەلىندەگى قوسىم ابىلايحان ۇلىنىڭ قىزى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. 62 جاستاعى قۇسبەكتىڭ فورمۋليار تىزىمىندە جەتى ۇلى كورسەتىلگەن. ولار: ءابىلحان, ءتاتىحان, سىزدىقحان, ءازىحان, ومارحان, سەيىلحان, ءابدىحان جانە قىزدارى اينەكە مەن فاتيما. سماحان بوكەيحاننىڭ جازىپ قالدىرعان داپتەرىندە قۇسبەكتىڭ ءتورت بالاسى ءتاتىحان, سىزدىقحان, ءازىحان, ءابىش ەسىمدەرىنە قوڭىر ەسىمدى تاعى ءبىر بالانى قوسقان. «مۇندا سماحان تورە ۇرپاقتارى جالعاسقان, ءوزى بىلەتىن ادامداردى جازىپ وتىرعان سياقتى. ال قۇسبەكتىڭ پايعامبار جاستان اسقاندا ايەلى تاعى ءبىر ۇل تۋىپ اتىن قوڭىر قويدى دەسەك, وندا ول سەگىزىنشى ۇل بولار ەدى. بىراق 1879 جىلعى دەرەكتە جەتى بالا دەپ انىق ايتىپ تۇر. 1879 جىلعا دەيىن ءبىر بالاسى جاستاي ءولىپ, جاڭا تۋعان بالامەن قايتا جەتى بالا بولۋى مۇمكىن دەگەن وي دا كەلەدى. قوڭىردىڭ ۇرپاعى ەرمەك توكەن ۇلىنىڭ ۇيىندە اتادان جالعاستىرىپ جازىپ كەلە جاتقان قۇران-قاتىمدا مىناداي جولدار بار: «سىزدىحان, ءازىحان, ءتاتىحان, ومارحان, ءابىلحان, ءابىش, قوڭىر قۇسبەك ۇرقىنا...». مۇندا قۇسبەكتىڭ بالاسىنىڭ سانى تاعى دا جەتەۋ. بۇل جازبادا سەيىلحاننىڭ ەسىمى اتالماي ورنىندا قوڭىر تۇر. ەگەر قارتايعان شاعىندا تۋعان بالاسى بولماسا, وندا ەل سەيىلحاندى «قوڭىر» اتاپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن», دەيدى ا.قيات ۇلى.
بۇگىنگى تاڭدا قۇسبەك تورەدەن تاراعان ۇرپاقتار قارقارالى وڭىرىندە ءوسىپ-وركەندەۋدە. اعا سۇلتاننان تاراعان ۇلداردىڭ بارلىعىنىڭ ەسىمدەرى قارقارالى اۋدانىنىڭ باقتى اۋىلىنا قاراستى قىستاۋلارعا بەرىلىپ, سولاي اتالادى. ماسەلەن, تالدى وزەنى بويىندا «ىبىشتىڭ جايلاۋى» دەپ اتالاتىن جەر بولسا, باقتى اۋلىنان ابىز بولىمشەسىنە بارا جاتقان باعىتتا «ىبىش قىستاعى» دەگەن جەر اتاۋى ساقتالعان. سونداي-اق قۇسبەكتىڭ ءۇشىنشى ۇلى سىزدىقحاننان تاراعان ابىلەزحان ەسىمى دە باقتى اۋىلىنا جاقىن ماڭداعى «ابىلەز قىستاۋىنا» بەرىلگەن. قۇسبەكتىڭ ءتورتىنشى بالاسى ءازىحاننىڭ قىستاۋىن دا اتالعان اۋىلدىڭ ماڭىنان نۇسقاپ بەرەتىن ادامدار بار.
قۇسبەكتىڭ بالالارىنىڭ ىشىندە التىنشى ۇلى قوڭىر بەدەلدى ادام بولعان ەكەن. قوڭىر سۇلتان تۋرالى بوكەي حاننىڭ جۇراعاتى مارقۇم باقىت تورە تاڭىربەرگەننىڭ جازۋىنشا, حح عاسىردىڭ باسىندا قوڭىر سۇلتاننىڭ سالدىرتقان مەكتەبى بولىپتى. ول مەكتەپتىڭ قابىرعالارى 1958 جىلعا دەيىن ساقتالعان. 1928 جىلى قوڭىر تورە, تىلەۋباي رۋىنان مۇزدىباي, جاقاش ۇشەۋى باي تۇقىمى رەتىندە كامپەسكەگە ۇشىراپ, قوستاناي جەرىنە جەر اۋدارىلعان. قازىر قارقارالى اۋدانىنداعى ابىز بەن باقتى اۋىلدارىنىڭ اراسىندا «قوڭىر قىستاعى» دەگەن ۇلكەن قىستاۋ ءالى بار.
تالدى بويىن جايلاعان تورە
قۇسبەك تورە تۋرالى ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ «قازاق دالاسىنا جاساعان ساپارلارىنداعى» جازبالارىندا ايتىلادى. «قاراسۋ بويىندا. اناما حات» اتتى ەستەلىگىندە ا.يانۋشكەۆيچ: «اسپاندى باسىنا كوتەرىپ گۋ-گۋ ەتكەن جۇرت باعى جانعان قۇسبەك سۇلتاننىڭ جۇيرىگىنە باس بايگەنى بەردى. قۇسبەك بايگەسىن سول بويدا الدى» دەگەن كۇندەلىك پاراقشاسىنا جازبا قالدىرادى. ا.يانۋشكەۆيچتىڭ قۇسبەكپەن تالاي مارتە كەزدەسكەنى انىق. تاعى ءبىر دەرەكتى س.بوكەيحان سولتانعازى تورە تۋرالى جازا كەلىپ: «ونى قۇسبەك تورەنىڭ ۇيىندە كورگەن پولياك ساياحاتشىسى ادولف يانۋشكەۆيچ «سالماقتى, كورىكتى قارت» دەپ بەينەلەيدى», دەپ قۇسبەك پەن يانۋشكەۆيچتىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى اقپارات قالدىرادى.
ەڭ الدىمەن ەسكەرەتىن ەرەكشە جاعداي قۇسبەكتىڭ – اعا سۇلتان لاۋازىمى. ەل بيلەگەن سۇستى ءامىرشى ارينە بوساڭ مىنەز تانىتپايتىنى بەلگىلى. قامىستى بوس ۇستاساڭ, قولىڭدى قيادى دەمەكشى, حالىقتى حاريزماسىز باسقارۋ قيىن شارۋا. سول سەبەپتى دە بيلىك مانسابىندا قۇسبەك اعا سۇلتاننىڭ وڭىرگە تەمىردەي ءتارتىپ ورناتۋى زاڭدىلىق. ساپارعالي بەگالين «قارقارالى» پوەماسىندا:
«تابانداپ تالدى بويىن قۇسبەك جايلاپ, وباداي وردا تىگىپ, شالقىپ جايعاپ. اۋىلىنا اڭداۋسىزدا اتپەن كەلسە, العىزعان ات باۋىرىنا, جاياۋ ايداپ. ءتۇسىرىپ تۇستىك جەردەن تىزەرلەتىپ, قۋسىرتىپ قولىن توسكە «اللا جارلاپ!». سۇيگەنگە – تاياعىنىڭ ءۇشىن بەرىپ, سۇيمەسكە – ۇستاتپاعان, تاياعىن دا», دەپ قۇسبەك اعا سۇلتاندى قاتال بولىس, ءامىرشىل تورە دەپ سۋرەتتەۋى وسى جايلاردان كەلىپ تۋىنداسا كەرەك. بۇل جەردەگى قاتالدىق – قاتىگەزدىك ەمەس. ءبىز وسىنى كوپ ەسكەرگەنىمىز ءجون. نەگىزىنەن قۇسبەك تاۋكە ۇلىن كۇردەلى تۇلعا دەۋگە بولادى. ول تۋرالى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ 1932 جىلى شىققان «اباي» جۋرنالىندا قىسقاشا ايتىپ وتەدى. «ەل باسقارۋ ىسىندە قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان مايور قۇسبەك تاۋكين بيلىك ەتكەن جىلدارى جەر داۋى, جەسىر داۋى ءادىل شەشىلىپ, ورىس ۇلىعىنا پارا بەرۋ مۇلدە بولماعان», دەپ جازادى.
وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن اعا سۇلتاننىڭ شەجىرەلى ءومىرى مەن سول زاماننىڭ تىنىسىن ءدال سيپاتتاعان كوركەم شىعارما دا جازىلدى. جازۋشى سەرىك ساعىنتايدىڭ «وڭقا-جادىك وقيعاسى» حيكاياتىندا قۇسبەك وبرازى ايرىقشا سۋرەتتەلگەن. «جاسىنان ايماقتىڭ كارىقۇلاق قاريالارىن, جىرشى, اقىندارىن تىڭداپ وسكەن قۇسبەك تورەنىڭ ءبىلىم-بىلىگى ەداۋىر ەدى», دەپ سيپاتتايدى س.ساعىنتاي.
كۇرە جولدىڭ بويىندا كەسەنەسى تۇر
بۇگىندە اعا سۇلتاننىڭ كۇمبەزدى كەسەنەسى قارقارالى اۋدانىنا قاراستى بۇركىتتى اۋىلىندا, قارقارالى-ەگىندىبۇلاق تاس جولىنىڭ بويىندا تۇر. كەسەنەنى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار تاريحي, مادەني ەسكەرتكىشتەر قاتارىنا ەنگىزىپ, قورعاۋعا الۋعا مۇرىندىق بولعان بەلگىلى عالىم, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى مىڭجاسار ادەكەنوۆ پەن سول كەزدەگى قاراعاندى وبلىستىق مادەنيەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى رىمبالا كەنجەبالاقىزى بولاتىن. تالدى وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان تاريحي نىساننىڭ ەرەكشە ارحيتەكتۋراسى وتكەن-كەتكەن جولاۋشىلاردى بەيجاي قالدىرمايدى. ەسكى اڭگىمەلەردەن جەتكەن اڭىز-دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, مازار كىرپىشىن قىرىق قىز قالاپ, قۇرىلىس بالشىعىنا اتتىڭ قىلى مەن ەشكىنىڭ مايى قوسىلىپ سىلانعان.
زيرات ساۋلەتتى-جوسپارلىق جانە كوركەم ونەر شەشىمىمەن ەرەكشەلەنەتىن ءارتۇرلى مەموريال كەشەندەردەن تۇرادى. كەسەنە نەگىزىنەن شوشاق بەيىت ۇلگىسىنە جاتادى. سونداي-اق نەگىزگى كەسەنەگە جاپسارلاس جاناما ءتورتبۇرىشتى زيراتتار جالعاسىپ سالىنعان. قۇسبەك تورەمەن قاتار ول بەيىتتە بوكەيحاننىڭ ۇرپاقتارى تاۋكە سۇلتان, قۇسبەك تورە, ىسمايىل سۇلتان جاتىر. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قالانعان مازار ءۇش كامەرالى ءدىني-عۇرىپتىق ەسكەرتكىش رەتىندە ەرەكشەلەنەدى. ەسكەرتكىش كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ەلەۋسىز-ەسكەرۋسىز قالىپ, مالشى-جالشىلار مازاردىڭ ىشىنە جىلقى قاماعان كەزدەر بولعان. قۇسبەك تورە تۋرالى دەرەكتەردى جيناقتاپ كەتكەن عالىم, زەرتتەۋشى مىڭجاسار ادەكەنوۆ: «اتاقتى «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وقيعاسىنان كەيىن ازات ەتىلگەن جەرلەرگە سىردىڭ بويىنان, ءار جەردەن قايتا سەرپىلىپ كەلىپ جينالعان ەلدى باسقارۋعا دەپ قاز داۋىستى قازىبەك بي مەن شەكشەك نۇرالى بي سامارقانداعى باراق حاننىڭ
14 جاستاعى بالاسى بوكەيحاندى 1748 جىلى الىپ كەلىپ, ورتا جۇزگە حان سايلاعان ەكەن. سودان بەرى, بوكەيحان مەن ودان تاراعان, ەل باسقارعان سۇلتانداردىڭ تاريحى ورتالىق قازاقستاننىڭ, قارقارالى ايماعىنىڭ دا تاريحى», دەپ جازىپ كەتكەن. قارقارالى وڭىرىنە جۇرگىزگەن قۇسبەك بيلىگى ارعى اتاسى بوكەيحاننان بەرى ۇزىلمەي جالعاسقان.
«قۇنانباي مەشىتىندە» قولتاڭباسى بار
ءتىپتى كەيبىر دەرەكتەردە قازىرگى قارقارالى قالاسىنداعى «قۇنانباي قاجى» مەشىتىن سالۋ تۋرالى العاشقى جۇمىستار قۇسبەك تورە اعا سۇلتان بولىپ تۇرعان ۋاقىتتا قولعا الىنعان. سەمەي قالاسىنداعى اباي مۋزەيiنiڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرi مۇزدىباي بەيسەنباەۆتىڭ «انا تiلi» گازەتiندە جاريالاعان «قۇنانباي تاكيەسi مەن قارقارالىداعى مەشiتi» اتتى ارحيۆ قۇجاتتارىندا سiبiر قازاقتارىنىڭ شەكارالىق باسقارماسى قۇرىلىس ءبولiمiنiڭ جازعان قاتىناسىندا: «قارقارالى وكرۋگتiك پريكازىندا وسى جىلى 5 قىركۇيەكتە بايانداما تىڭدالىپ, وندا اعا سۇلتان جانە باسقالاردىڭ مەشiت سالۋ جونiندەگi اكتiسi قارالىپتى. اكتiدە جازىلعانى: اعا سۇلتاننىڭ, بولىس ۋپراۆيتەلدەرiنiڭ جانە باسقا قۇرمەتتi بيلەردiڭ سۇراۋى بويىنشا جوعارى كەڭسە باسشىلارىنىڭ رۇقساتىمەن وسى وكرۋگتە مەشiت سالۋ جونiندە جارلىعى بولعان. مەشiت قۇرىلىسىن جۇرگiزۋگە حالىقتى كومەك كورسەتۋگە شاقىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ەرiكتi تۇردە بەرگەن قاراجاتىن ەسەپتەپ جازىپ وتىرۋ ءۇشiن قاتتالعان باۋلى كiتاپشا (شنۋروۆايا كنيگا) بەرۋلەرiڭiزدi جانە مەشiت قۇرىلىسىن جۇرگiزەتiن جەردi بەلگiلەۋدi سۇرايمىز...» دەلىنگەن قۇجات تا بار. اتالعان ارحيۆ قۇجاتتارىن ۇلكەن تاريحشى عالىم, جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي ءوزىنىڭ «قۇنانباي» اتتى ەڭبەگىنىڭ ء«جابىر سۇلتان» تاراۋىندا تارقاتىپ ايتىپ, وقىرمان نازارىنا مىنانداي مالىمەتتەردى ۇسىنادى:
«ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆتە «قارقارالى سەلوسىنداعى مەشىت قۇرىلىسى جونىندەگى ءىس» دەپ اتالاتىن 32 بەتتىك قۇجات ساقتالعان. وسى بۋمانى وقىپ تانىسقانىمىزدا بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىرتالاي جاڭا دەرەكتىڭ ۇشىعى شىعىپ, مەشىتتىڭ سالىنۋ تاريحى كوز الدىمىزدان تىزبەكتەلىپ وتە باستادى. مەشىت قۇرىلىسىن العاش قولعا الار تۇستا جاسالعان اكت دەگەن قۇجاتتى وقيىق:
«1847 جىلى 22 سەنتيابر كۇنى بىزدەر, تومەندە قول قويۋشىلار مەن ءمور باسۋشىلار, تاڭباسىن سالۋشىلار, مەشىت قۇرىلىسىن سالۋ جونىندە 2 سەنتيابردە پريكازعا بەرىلگەن تىلەگىمىز بويىنشا قاراقارالى سەلوسىندا مەشىت سالۋعا ەرىكتى تۇردە قاراجات جيناپ بەرەمىز. جوعارى باسشىلار الدىندا مەشىت سالۋ ماسەلەسى تولىق شەشىلگەنشە يەلىك جاساۋدى قازاقتار اتىنان كەڭەسشى يتحارينگە جانە سارعىز دوعالوۆقا تاپسىرامىز. ولار پريكازدا حاتتالعان ەسەپ قاتيراسىن الىپ, حالىقتان ەرىكتى تۇردە تۇسكەن كىرىس قاراجاتتى جازىپ, ونى قاشان قۇرىلىس جۇمىسىنا تولىق رۇقسات بەرىلگەنگە دەيىن وزدەرىندە ساقتاۋعا مىندەتتى جانە سولاردىڭ قاتاڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە بولادى. اقشانىڭ جوعالىپ كەتپەۋىنە, كىتاپشاعا كىرىستىڭ دۇرىس جازىلىپ وتىرۋىنا, قانداي دا بولماسىن تارتىپسىزدىكتىڭ بولماۋىنا وسىلار باقىلاۋ جاسايدى. قاشان جوعارعى ۇلىقتاردىڭ ۇلىقساتى بولعانشا, جاۋاپكەرشىلىكتى سولارعا جۇكتەيمىز. سەندىرۋ ءۇشىن اكت قاعاز ۇسىنامىز.
وسى اكتىنى جاساعاندا اعا سۇلتان مايور قۇسبەك تاۋكين قاتىستى جانە ءمورىن باستى». اعا سۇلتان قۇسبەك تاۋكين 1847 جىلعى قازان ايىنىڭ 23-ىندە جولداعان حاتىندا قوزعالعان ماسەلەنى ودان ءارى تەرەڭدەتە, ناقتىلاندىرا تۇسەدى: «پريكازدىڭ ءتورت مۇشەسى جانە قازاقتاردىڭ قاتىسىمەن مەشىت قۇرىلىسىنا جاڭادان سالىنعان دۇكەندەردىڭ قاراما-قارسى جاعىنان ورىن تاڭداپ الدىق. شىعىس جاقتا, دالالىق الاڭقايدان 60 مەتردەي جەردە. وسى جەردى بەكىتىپ بەرۋدى سۇرايمىز».
1848 جىلعى 16 ناۋرىزدا شەكارا باسقارماسىنىڭ قۇرىلىس بولىمىنە قارقارالى دۋانىنىڭ كەڭەسشىسى اتىنان تومەندەگىدەي مازمۇندا حابارلاما جولدانادى. وندا: «وسى وكرۋگتىڭ اعا سۇلتانى, مايور تاۋكين مەن كىشىك-توبىقتى بولىسىنىڭ بولىسنايى, حورۋنجي وسكەنباەۆ وزدەرىنىڭ 17 اقپانداعى حابارلاماسىندا قارقارالى سەلوسىندا مەشىت سالۋ جايىنداعى تالابىمىزدى جوعارى مارتەبەلى ۇلىقتار قولداپ جانە قۇرىلىستى جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرىپ ەدى. وسى كوكتەمنىڭ باسىنان قۇرىلىستى باستاماق نيەتىمىز بار ەدى. بىراق قارقارالىدا مۇنداي قۇرىلىسقا پايدالانۋعا جارايتىن بوس, ەرىكتى ادامدار بولماي وتىر. سول سەبەپتەن قارقارالىداعى روتانىڭ سولداتتارىن مەشىت سالۋ ىسىنە پايدالانۋعا بولماس پا ەكەن؟ ولارعا تيەسىلى زاڭدى ەڭبەكاقىلارىن تولەر ەدىك, نەمەسە قانداي دا بولماسىن جاعدايلارىن تۋعىزار ەدىك, – دەگەن. وسى جونىندە ايتىلعانداردى ءسىزدىڭ مارتەبەڭىزگە حابارلاپ وتىرمىن. قارقارالى دۋانىنىڭ پريكاز كەڭەسشىسى» (قول قويعان), دەپ جازىلعان».
مىنە, ت.جۇرتباي كورسەتكەن ارحيۆ ماتەريالدارى بويىنشا ءبىز مەشiت سالۋ اعا سۇلتان قۇسبەك تورەنiڭ دە قولتاڭباسى بار ەكەنىن بارلىق بولىستىڭ قاتىسۋىمەن ءارi حالىقتان جينالعان قاراجات ەسەبiنەن, سونىمەن بiرگە ورىس اكiمشiلiگiنiڭ رۇقساتىمەن باستالعان iس ەكەنiن ايقىن اڭعارامىز. بۇل دا قۇسبەك تورەنىڭ اعا سۇلتان بولىپ تۇرعان ىقپالدى تۇسىندا جاساعان يگى ىستەردىڭ ءبىرى دەۋگە بولادى.
بۇگىنگى تاڭدا وسىناۋ تۇلعا ەسىمى ەل ىشىندە ءتىپتى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. حانعا قاراشانى قارسى قويۋ ساياساتى كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان كەسەل ەكەنىن بۇگىنگى جاس بۋىن جاقسى ءتۇسىنۋى كەرەك. بايدى ايار, حاندى زالىم قىلىپ سۋرەتتەۋ ءوز تاريحىمىزعا ءوزىمىز بالتا شاپقانمەن بىردەي شولاق تۇسىنىك دەر ەدىك.
وسى كۇنى جوعارىدا ايتىلعان اۋقىمدى ىستەرىمەن ەلگە ەرەكشە قىزمەت ەتكەن اعا سۇلتان تۋرالى ايتىلماق تۇگىل, سول قارقارالى اۋدانىندا, اۋدان ورتالىعى قارقارالى قالاسىندا بىردە-ءبىر كوشەنىڭ نە كەڭسەنىڭ ەسىمى بەرىلمەگەن. بۇل ءادىل تاريحتى ءالى دە ادەيى بۇركەمەلەۋ سياقتى كورىنەدى. بۇل رەتتە قارقارالى اۋدانىنىڭ باسشىلىعى البەتتە ويلانعانى دۇرىس. ارينە, قولىنا نايزا ۇستاتىپ, قارا قاسقا اتقا مىنگىزىپ ءمۇسىن سوعۋ ارتىقتاۋ بولار, دەگەنمەن قارقارالى وكرۋگىنىڭ ازدى-كوپتى تاريحىنا ەداۋىر ەڭبەك سىڭىرگەن تۇلعا رەتىندە بەلگى تاقتا ورناتىلىپ, بولاشاق ۇرپاققا قۇسبەك تورە ەسىمى دۇرىس ناسيحاتتالۋى كەرەك دەپ بىلەمىز.
