قوعام • 21 قاڭتار، 2020

شەتەلدىك كولىكتەر تىركەلۋى ءتيىس

541 رەتكورسەتىلدى

سوڭعى اپتالاردا شەتەلدىك نومىرمەن جۇرگەن كولىكتەرگە قاتىستى داۋ-داماي قىزا ءتۇستى. دالىرەك ايتقاندا، ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاڭا تالابى ءارتۇرلى پىكىرگە ارقاۋ بولدى. بۇل تارتىپكە سايكەس، قازاقستانعا سىرتتان اكەلىنگەن تەمىر تۇلپاردى 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە تىركەۋ قاجەت. بۇلاي بولماعان جاعدايدا، تىركەلمەگەن كولىكتى تىزگىندەگەن ازاماتتارعا 10 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنىپ، ۋاقىتشا تۇراق اۋماعىنا قويىلادى. جاڭا ەرەجە ارمەنيا، رەسەي، بەلارۋس جانە قىرعىزستاننان اكەلىنگەن كولىكتەرگە قاتىستى ەنگىزىلدى.

90 مىڭنان اسا زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن

ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنە سەنسەك، قازىر ەلىمىزدە اتالعان مەملەكەتتەردە تىركەلگەن 170 مىڭنان اسا كولىك جۇيتكىپ ءجۇر. سول 170 مىڭنان اسا اۆتوقۇرالدىڭ يەلەرى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بۇل شەشىمىنە كەلىسپەي، نارا­زىلىقتارىن ءبىلدىردى. اسىرەسە، اقتاۋ، جاڭاوزەن، اق­تو­بە جانە ورال­دا جۇزدەگەن جۇرگى­زۋ­شىلەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا كۇشىنە ەنگەن ەرەجەنىڭ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋدى سۇرايدى.      

ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تارات­­قان اقپاراتقا سۇيەنسەك، ەۋرا­زيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردە ارمەنيالىق جا­نە قىرعىزستاندىق كولىكتەردى پاي­دالانۋعا بايلانىستى قاتاڭ شەكتەۋلەر بار. ۆەدومستۆودا حابارلاعانداي، 2014 جىلدان باس­تاپ 2020 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنا دەيىن اتالعان ەلدەردە تىركەلگەن اۆتوقۇرالدى كەدەندىك باج جا­نە سالىق تولەمەي تەك سول مەم­لەكەتتىڭ ازاماتتارى عانا قازاق­ستانعا ۋاقىتشا اكەلۋگە حاقىلى. ەگەر دە قازاقستاندىقتار ءوز اتىنا كولىكتى ەل اۋماعىنان تىس جەردە تىركەسە، ونى ساتىپ العاننان كەيىن قازاقستاندا 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە بارلىق قاجەتتى الىمدار مەن باج سالىعىن تولەپ تىركەۋى ءتيىس.

«بەلگىلەنگەن تارتىپتە تىر­كەل­مەگەن اۆتوكولىكتى جۇرگىزگەنى ءۇشىن 10 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالۋ جانە ۇستاۋ سەبەپتەرىن جويعانعا دەيىن كولىكتى ايىپپۇل تۇراعىنا قويۋ قاراستىرىلعان. وسىنداي جاۋاپسىزدىق سالدارىنان جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 1854 جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ، 132 ادام قازا تاپقان. 500-دەن استام ادام جاراقات الدى»، دەلىنگەن تاراتىلعان اقپاراتتا.

قۇقىق قورعاۋشىلار 2019 جىلى شەتەلدىك كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 90 مىڭنان اسا جول قوزعالىسى ەرەجەلەرى بۇزىلعانىن اتاپ، ايىپپۇل كولەمى 1 ملرد تەڭگەدەن اسقانىن ايتادى. ايىپپۇلدىڭ دەنى جىلدامدىق رەجىمىن اسىرۋ، سونداي-اق جول بەلگىلەرى تالاپتارىن ساقتاماۋ سىندى قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى.

«مۇنداي اۆتوكولىكتى پايدالانۋ فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن پوليتسيا كەدەن جانە سالىق ورگاندارىمەن بىرلەسىپ رەيدتىك ءىس-شارالار وتكىزەدى. ءىىم باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا اۆتوكولىك ساتىپ العان قازاقستان ازاماتتارىن تىركەۋدەن ءوتىپ، كەدەندىك رەتتەۋ جانە جول قوزعالىسى سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە شاقىرادى»، دەپ قورىتىندىلادى ءىىم ءباسپاسوز قىزمەتى. 

شەتەلدىك كولىكتەردىڭ باعاسى ارزان

قوش، سونىمەن جاڭا ءتارتىپتىڭ ەنگىزى­لۋىنە اۆتوكولىك يەلەرى نەگە قارسى؟ مۇنى وزدەرىنەن سۇراپ كورۋدى ءجون سانا­دىق. 20 جىلدىق جۇرگىزۋشىلىك تاجىريبەسى بار ەلوردالىق اسان مىڭباەۆتىڭ پىكى­رىنشە، بارلىق ماسەلە باعا مەن ساپادا بول­سا كەرەك. ول بارلىق ازاماتتاردىڭ بىر­دەي قازاقستاندا جيناقتالاتىن تەمىر تۇلپاردى ساتىپ الۋعا قالتالارى كوتەر­مەيتىنىن، سول سەبەپتى جىلجىمالى م ۇلىك­تى سىرتتان الۋعا تۋرا كەلەتىنىن ايتادى.

– رەسەي مەن ارمەنيانى مىسالعا الايىق. بىلاي قاراساق، اتالعان ەلدەردە ساتىلاتىن كولىك قازاقستاندا دا بار. بىراق باعاسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالادى. ماسەلەن، قازاقستاندىقتار اراسىندا سۇرانىسقا يە 2007-2008 جىلعى كولەمى 2،5 ليترلىك Toyota Camry ەلىمىزدە 4،5 – 5،2 ملن تەڭگە شاماسىندا ساتىلادى. ال جوعارىداعى ەل­دەردە ءارى كەتسە 3 – 3،5 ملن تەڭگەگە تابۋ­عا بولادى. جاسىراتىنى جوق، شىعا­رىلعان جىلى ەسكى بولعانىمەن ساپاسى بىزدە جيناقتالاتىن جاڭا كولىكتەردەن الدە­قايدا جاقسى. قازاقستاندا قۇراس­تىرى­لاتىن كولىكتەردىڭ باعاسى تىم قىم­بات جانە ءوزىنىڭ قۇنىنا تاتىمايدى. جەڭىل­دىكتەر قاراستىرىلماعان. ساپا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. كەيىن وزىندىك قۇنى­نا ساتا المايسىز. جاڭا ەرەجەگە كەل­سەك، قۇنى 3 ملن تەڭگە بولاتىن كولىكتى ەلى­مىز­دە راسىمدەۋ ءۇشىن كەدەندىك جانە باس­قا دا سالىقتى قوسا ەسەپتەگەندە ەكى ەسە قا­راجات تولەۋگە ءماجبۇر بولاسىز. بۇل ۇل­كەن شىعىن، –  دەدى استانانىڭ تۇرعىنى.     

وسىعان ۇقساس پىكىردى كوپتەگەن جۇر­گىزۋ­­­شىدەن ەستىگەن سوڭ قايتالاپ كەل­تىرۋ­­دى ءجونسىز دەپ تاپتىق. بۇل رەتتە ەلى­­مىز­دە­گى ءىرى اۆتوكولىك نارىعىنا اي­نالعان kolesa.kz سايتىنا كىرىپ، باعا مەن شامانى تالداپ كوردىك. اتاپ ايتقان­دا، باس شاھاردا ارمەنيادا ياكي رەسەيدە تىركەلگەن جوعارىدا ايتىلعان جاپوندىق كولىكتى 3،3 – 4 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا ساتىپ الۋعا بولادى ەكەن. ال تىر­كەۋ­دەن وتكەن مۇنداي جەڭىل كولىكتىڭ باعا­سى 5 ملن-نان باستاپ 6 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەقابىل. ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماق­تارىندا بۇل باعا شامالاس. دەسەك تە مينيسترلىكتىڭ باستاماسىن قولداپ جات­قاندار دا جوق ەمەس.

 – ءىىم-ءنىڭ شەتەلدىك ءنومىرلى كولىكتەرگە بايلانىستى شەشىمىن قۇپتايمىن. ولار دا ءبىز سياقتى زاڭعا باعىنۋى كەرەك. قازىر بۇل كولىكتەردى «سەرگەك» كامەرالارى تۇسىرمەيدى ەكەن. سەبەبى كولىك قۇرالى ەلىمىزدە تىركەلمەگەن، سالىق، ايىپپۇل تولەمەيدى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگى بويىنشا، ەلىمىزدە بۇل كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 1854 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. ولار نەگە وسىلاي ءجۇرۋى كەرەك؟ – دەپ جازدى دينارا ەسىمدى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى.

بۇل قادامعا سانالى تۇردە باردى

وسىعان بايلانىستى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ تا «اشىق ديالوگ» حابارىندا پىكىرىن ءبىلدىردى. ءمينيستردىڭ سوزىنشە، كولىك يەلەرى وسىلاي بولاتىنىن بىلە تۇرا مۇنداي قادامعا سانالى تۇردە باردى دەپ سانايدى.

– شەتەلدىك كولىكتى ساتىپ العان ادامدار، تەك بارلىق كەدەندىك ءراسىم مەن سالىقتاردى تولەگەننەن كەيىن عانا اۆتوقۇرالدى پايدالانۋعا رۇق­سات بەرىلەتىنىن جاقسى بىلەدى. سوعان قاراماستان ولار بۇل قادامعا سانالى تۇردە بارىپ، كولىكتەردى ەلىمىزگە اكەلۋدى جالعاستىرا بەردى. اۆتوكولىك جوعارى قاۋىپتى قۇرال ەكەنىن جاقسى ءتۇسىنۋ قاجەت. سايكەسىنشە، ونىڭ يەسى دە بولۋى مىندەت. بۇگىندە كوپتەگەن جۇرگىزۋشى جاۋاپسىزدىق تانىتىپ، جازادان قۇتىلىپ جاتىر. جول-كولىك وقيعاسى ورىن العان جەردەن ءىزىن سۋىتىپ، جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن قورىقپاي بۇزىپ كەلەدى. ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنشە، وسىنداي جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن 132 ادام قازا تاپتى. تاعى ءبىر فاكتى، مۇنداي كولىكتىڭ دەنى كەپىلدىكتە نە بولماسا ىزدەۋدە تۇرادى. ەگەر دە ەرتەڭ وسى اۆتوكولىك يەلەرىنە سوت ورىنداۋشىلارى كەلىپ جاتسا، زاڭعا سايكەس جىلجىمالى م ۇلىكتى تاركىلەۋگە ولار تولىق قۇقىلى. ءبىر قىزىعى، بۇل جاعدايدا قازاقستاندىق جۇرگىزۋشىلەر ادىلدىكتى ءوز مەملەكەتىنەن ىزدەپ، نەلىكتەن ءبىز وعان جول بەردىك دەپ وزىمىزدەن تالاپ ەتەتىنى كۇمانسىز، – دەدى د.اباەۆ.      

ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە، كورشى رەسەي فەدەراتسياسىنان قازاقستانعا شامامەن 150 مىڭنان استام كولىك اكەلىنگەن. ارمەنيالىق كولىك­تىڭ سانى 25 مىڭنان اسىپ جىعىلسا، قىر­عىزستاننان 15 مىڭنان اسا تەمىر تۇلپار ساتىپ الىنعان.

اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى اۆتو­كولىكتى الماس بۇرىن ازاماتتاردى كۇماندى مامىلەلەردەن، سول سەكىلدى قازاق­ستاندا تىركەۋگە كەلمەيتىن كولىكتەردى يەلەنۋدەن ساق بولۋعا شاقىرادى. بۇل تىزىمگە باسقارۋ ءر ۇلى وڭ جاقتا ورنالاسقان جانە ەۋرو-4 ەكولوگيالىق تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن اۆتوكولىكتەر كىرەدى.

ماماندار بۇل وزگەرىستى ۋاقىتشا ناۋقانعا توپشىلاپ وتىر. تاۋەلسىز اۆتو­كولىك وداعى ءتارتىپ ساقشىلارى بۇعان دەيىن دە قىرعىزستاندىق كولىكتەر­مەن كۇرەسىپ، سوڭىندا بارلىعى تىنىش­تال­عانىن ايتادى. دەگەنمەن بۇل جولعى تالاپ جولداعى اپاتتاردىڭ كوبەيۋىمەن نەمەسە باسقا دا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ساراپشىلار اتالعان كولىكتى العان ەلدەرىنە قايتا ساتىپ نە بولماسا بەكىتىلگەن تارتىپكە باعىنۋعا كەڭەس بەرىپ وتىر. 

1

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الىپ ءتيىن تورگە وزدى

ايماقتار • كەشە

18،6 ميلليونعا جەتتىك

قازاقستان • كەشە

كحل: «بارىس» جەڭىسكە جەتتى

حوككەي • 15 اقپان، 2020

جول قۇرىلىسىنان تابىلعان اقاۋ كوپ

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

اقتوبەدە اۆتوبۋس اۋدارىلدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

بيىل بقو-دا 1710 پاتەر بەرىلەدى

ايماقتار • 15 اقپان، 2020

جەر سىلكىندى

قازاقستان • 15 اقپان، 2020

ۇقساس جاڭالىقتار