90 مىڭنان اسا زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن
ۆەدومستۆونىڭ دەرەگىنە سەنسەك, قازىر ەلىمىزدە اتالعان مەملەكەتتەردە تىركەلگەن 170 مىڭنان اسا كولىك جۇيتكىپ ءجۇر. سول 170 مىڭنان اسا اۆتوقۇرالدىڭ يەلەرى ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بۇل شەشىمىنە كەلىسپەي, نارازىلىقتارىن ءبىلدىردى. اسىرەسە, اقتاۋ, جاڭاوزەن, اقتوبە جانە ورالدا جۇزدەگەن جۇرگىزۋشىلەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا كۇشىنە ەنگەن ەرەجەنىڭ تالاپتارىن جەڭىلدەتۋدى سۇرايدى.
ىشكى ىستەر مينيسترلىگى تاراتقان اقپاراتقا سۇيەنسەك, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا مۇشە ەلدەردە ارمەنيالىق جانە قىرعىزستاندىق كولىكتەردى پايدالانۋعا بايلانىستى قاتاڭ شەكتەۋلەر بار. ۆەدومستۆودا حابارلاعانداي, 2014 جىلدان باستاپ 2020 جىلدىڭ 1-قاڭتارىنا دەيىن اتالعان ەلدەردە تىركەلگەن اۆتوقۇرالدى كەدەندىك باج جانە سالىق تولەمەي تەك سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى عانا قازاقستانعا ۋاقىتشا اكەلۋگە حاقىلى. ەگەر دە قازاقستاندىقتار ءوز اتىنا كولىكتى ەل اۋماعىنان تىس جەردە تىركەسە, ونى ساتىپ العاننان كەيىن قازاقستاندا 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە بارلىق قاجەتتى الىمدار مەن باج سالىعىن تولەپ تىركەۋى ءتيىس.
«بەلگىلەنگەن تارتىپتە تىركەلمەگەن اۆتوكولىكتى جۇرگىزگەنى ءۇشىن 10 اەك كولەمىندە ايىپپۇل سالۋ جانە ۇستاۋ سەبەپتەرىن جويعانعا دەيىن كولىكتى ايىپپۇل تۇراعىنا قويۋ قاراستىرىلعان. وسىنداي جاۋاپسىزدىق سالدارىنان جۇرگىزۋشىلەردىڭ كىناسىنەن 1854 جول-كولىك وقيعاسى ورىن الىپ, 132 ادام قازا تاپقان. 500-دەن استام ادام جاراقات الدى», دەلىنگەن تاراتىلعان اقپاراتتا.
قۇقىق قورعاۋشىلار 2019 جىلى شەتەلدىك كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 90 مىڭنان اسا جول قوزعالىسى ەرەجەلەرى بۇزىلعانىن اتاپ, ايىپپۇل كولەمى 1 ملرد تەڭگەدەن اسقانىن ايتادى. ايىپپۇلدىڭ دەنى جىلدامدىق رەجىمىن اسىرۋ, سونداي-اق جول بەلگىلەرى تالاپتارىن ساقتاماۋ سىندى قۇقىق بۇزۋشىلىققا قاتىستى.
«مۇنداي اۆتوكولىكتى پايدالانۋ فاكتىلەرىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن پوليتسيا كەدەن جانە سالىق ورگاندارىمەن بىرلەسىپ رەيدتىك ءىس-شارالار وتكىزەدى. ءىىم باسقا مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىندا اۆتوكولىك ساتىپ العان قازاقستان ازاماتتارىن تىركەۋدەن ءوتىپ, كەدەندىك رەتتەۋ جانە جول قوزعالىسى سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە شاقىرادى», دەپ قورىتىندىلادى ءىىم ءباسپاسوز قىزمەتى.
شەتەلدىك كولىكتەردىڭ باعاسى ارزان
قوش, سونىمەن جاڭا ءتارتىپتىڭ ەنگىزىلۋىنە اۆتوكولىك يەلەرى نەگە قارسى؟ مۇنى وزدەرىنەن سۇراپ كورۋدى ءجون سانادىق. 20 جىلدىق جۇرگىزۋشىلىك تاجىريبەسى بار ەلوردالىق اسان مىڭباەۆتىڭ پىكىرىنشە, بارلىق ماسەلە باعا مەن ساپادا بولسا كەرەك. ول بارلىق ازاماتتاردىڭ بىردەي قازاقستاندا جيناقتالاتىن تەمىر تۇلپاردى ساتىپ الۋعا قالتالارى كوتەرمەيتىنىن, سول سەبەپتى جىلجىمالى م ۇلىكتى سىرتتان الۋعا تۋرا كەلەتىنىن ايتادى.
– رەسەي مەن ارمەنيانى مىسالعا الايىق. بىلاي قاراساق, اتالعان ەلدەردە ساتىلاتىن كولىك قازاقستاندا دا بار. بىراق باعاسىندا ايتارلىقتاي ايىرماشىلىق بايقالادى. ماسەلەن, قازاقستاندىقتار اراسىندا سۇرانىسقا يە 2007-2008 جىلعى كولەمى 2,5 ليترلىك Toyota Camry ەلىمىزدە 4,5 – 5,2 ملن تەڭگە شاماسىندا ساتىلادى. ال جوعارىداعى ەلدەردە ءارى كەتسە 3 – 3,5 ملن تەڭگەگە تابۋعا بولادى. جاسىراتىنى جوق, شىعارىلعان جىلى ەسكى بولعانىمەن ساپاسى بىزدە جيناقتالاتىن جاڭا كولىكتەردەن الدەقايدا جاقسى. قازاقستاندا قۇراستىرىلاتىن كولىكتەردىڭ باعاسى تىم قىمبات جانە ءوزىنىڭ قۇنىنا تاتىمايدى. جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلماعان. ساپا تۋرالى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق. كەيىن وزىندىك قۇنىنا ساتا المايسىز. جاڭا ەرەجەگە كەلسەك, قۇنى 3 ملن تەڭگە بولاتىن كولىكتى ەلىمىزدە راسىمدەۋ ءۇشىن كەدەندىك جانە باسقا دا سالىقتى قوسا ەسەپتەگەندە ەكى ەسە قاراجات تولەۋگە ءماجبۇر بولاسىز. بۇل ۇلكەن شىعىن, – دەدى استانانىڭ تۇرعىنى.
وسىعان ۇقساس پىكىردى كوپتەگەن جۇرگىزۋشىدەن ەستىگەن سوڭ قايتالاپ كەلتىرۋدى ءجونسىز دەپ تاپتىق. بۇل رەتتە ەلىمىزدەگى ءىرى اۆتوكولىك نارىعىنا اينالعان kolesa.kz سايتىنا كىرىپ, باعا مەن شامانى تالداپ كوردىك. اتاپ ايتقاندا, باس شاھاردا ارمەنيادا ياكي رەسەيدە تىركەلگەن جوعارىدا ايتىلعان جاپوندىق كولىكتى 3,3 – 4 ملن تەڭگەنىڭ اينالاسىندا ساتىپ الۋعا بولادى ەكەن. ال تىركەۋدەن وتكەن مۇنداي جەڭىل كولىكتىڭ باعاسى 5 ملن-نان باستاپ 6 ملن تەڭگەگە دەيىن جەتەقابىل. ەلىمىزدىڭ باسقا دا ايماقتارىندا بۇل باعا شامالاس. دەسەك تە مينيسترلىكتىڭ باستاماسىن قولداپ جاتقاندار دا جوق ەمەس.
– ءىىم-ءنىڭ شەتەلدىك ءنومىرلى كولىكتەرگە بايلانىستى شەشىمىن قۇپتايمىن. ولار دا ءبىز سياقتى زاڭعا باعىنۋى كەرەك. قازىر بۇل كولىكتەردى «سەرگەك» كامەرالارى تۇسىرمەيدى ەكەن. سەبەبى كولىك قۇرالى ەلىمىزدە تىركەلمەگەن, سالىق, ايىپپۇل تولەمەيدى. مينيسترلىكتىڭ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىزدە بۇل كولىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 1854 جول-كولىك وقيعاسى تىركەلگەن. ولار نەگە وسىلاي ءجۇرۋى كەرەك؟ – دەپ جازدى دينارا ەسىمدى الەۋمەتتىك جەلى قولدانۋشىسى.
بۇل قادامعا سانالى تۇردە باردى
وسىعان بايلانىستى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن اباەۆ تا «اشىق ديالوگ» حابارىندا پىكىرىن ءبىلدىردى. ءمينيستردىڭ سوزىنشە, كولىك يەلەرى وسىلاي بولاتىنىن بىلە تۇرا مۇنداي قادامعا سانالى تۇردە باردى دەپ سانايدى.
– شەتەلدىك كولىكتى ساتىپ العان ادامدار, تەك بارلىق كەدەندىك ءراسىم مەن سالىقتاردى تولەگەننەن كەيىن عانا اۆتوقۇرالدى پايدالانۋعا رۇقسات بەرىلەتىنىن جاقسى بىلەدى. سوعان قاراماستان ولار بۇل قادامعا سانالى تۇردە بارىپ, كولىكتەردى ەلىمىزگە اكەلۋدى جالعاستىرا بەردى. اۆتوكولىك جوعارى قاۋىپتى قۇرال ەكەنىن جاقسى ءتۇسىنۋ قاجەت. سايكەسىنشە, ونىڭ يەسى دە بولۋى مىندەت. بۇگىندە كوپتەگەن جۇرگىزۋشى جاۋاپسىزدىق تانىتىپ, جازادان قۇتىلىپ جاتىر. جول-كولىك وقيعاسى ورىن العان جەردەن ءىزىن سۋىتىپ, جول قوزعالىسى ەرەجەلەرىن قورىقپاي بۇزىپ كەلەدى. ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنشە, وسىنداي جۇگەنسىز جۇرگىزۋشىلەردىڭ كەسىرىنەن 132 ادام قازا تاپتى. تاعى ءبىر فاكتى, مۇنداي كولىكتىڭ دەنى كەپىلدىكتە نە بولماسا ىزدەۋدە تۇرادى. ەگەر دە ەرتەڭ وسى اۆتوكولىك يەلەرىنە سوت ورىنداۋشىلارى كەلىپ جاتسا, زاڭعا سايكەس جىلجىمالى م ۇلىكتى تاركىلەۋگە ولار تولىق قۇقىلى. ءبىر قىزىعى, بۇل جاعدايدا قازاقستاندىق جۇرگىزۋشىلەر ادىلدىكتى ءوز مەملەكەتىنەن ىزدەپ, نەلىكتەن ءبىز وعان جول بەردىك دەپ وزىمىزدەن تالاپ ەتەتىنى كۇمانسىز, – دەدى د.اباەۆ.
ءىىم اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ەسەبىنشە, كورشى رەسەي فەدەراتسياسىنان قازاقستانعا شامامەن 150 مىڭنان استام كولىك اكەلىنگەن. ارمەنيالىق كولىكتىڭ سانى 25 مىڭنان اسىپ جىعىلسا, قىرعىزستاننان 15 مىڭنان اسا تەمىر تۇلپار ساتىپ الىنعان.
اكىمشىلىك پوليتسيا كوميتەتى اۆتوكولىكتى الماس بۇرىن ازاماتتاردى كۇماندى مامىلەلەردەن, سول سەكىلدى قازاقستاندا تىركەۋگە كەلمەيتىن كولىكتەردى يەلەنۋدەن ساق بولۋعا شاقىرادى. بۇل تىزىمگە باسقارۋ ءر ۇلى وڭ جاقتا ورنالاسقان جانە ەۋرو-4 ەكولوگيالىق تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن اۆتوكولىكتەر كىرەدى.
ماماندار بۇل وزگەرىستى ۋاقىتشا ناۋقانعا توپشىلاپ وتىر. تاۋەلسىز اۆتوكولىك وداعى ءتارتىپ ساقشىلارى بۇعان دەيىن دە قىرعىزستاندىق كولىكتەرمەن كۇرەسىپ, سوڭىندا بارلىعى تىنىشتالعانىن ايتادى. دەگەنمەن بۇل جولعى تالاپ جولداعى اپاتتاردىڭ كوبەيۋىمەن نەمەسە باسقا دا قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بەلەڭ الۋىمەن دە بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ساراپشىلار اتالعان كولىكتى العان ەلدەرىنە قايتا ساتىپ نە بولماسا بەكىتىلگەن تارتىپكە باعىنۋعا كەڭەس بەرىپ وتىر.
