اباي تاسبولاتوۆ: اسكەرى قۋاتتى ەل الاڭسىز ءومىر سۇرەدى

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاننىڭ قارۋلى كۇشتەرى دە ەلمەن بىرگە دامىپ, زاماناۋي تالاپتارعا ساي جە­تىلە تۇسۋدە. قازاقستان پرە­زي­­­دەنتىنىڭ جارلىعىمەن 1992 جىلى قۇرىلعان قارۋلى كۇش­­تەر العاشقى بەس جىلدا ءبىراز قيىنشىلىقتى باستان كەشىر­­گەن. «حالىق پەن اسكەر – ءبىر» دە­مەك­شى, ەلدىڭ ەكونوميكاسى تۇ­را­لاپ تۇرعان شاقتا اسكەردىڭ جاع­دايىن سۇراۋ ەرسى ەدى. اسكەري كادر­­لار جەتىسپەدى. ەسكى تەحنيكا, جانار­­ماي تاپشى­لى­عى قولبايلاۋ بول­دى. سونىڭ بارىنە ءتوزىپ, شى­دام­دى­لىق كورسە­تىپ, تۇيىقتان شىعا بىلدىك. قازاق­ستاننىڭ اسكە­ري تاري­حىندا وسى العاشقى قا­لىپ­تاسۋ كەزەڭدەرى التىن ارىپ­تەر­­مەن جازىلۋى ءتيىس.

قارۋلى كۇشتەردىڭ, جالپى كۇش­­تىك قۇرىلىمداردىڭ الدىندا ۇلكەن مىندەتتەر تۇر. بۇل – ەلى­­مىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋ, تەر­ري­­­تو­ريالىق تۇتاستىعىمىزدى ساق­­تاۋ, ۇلت­تىق, سونىڭ ىشىندە اسكە­ري قاۋىپ­سىز­دى­گى­­مىز­­دى قامتا­ما­­سىز ەتۋ. تاۋەلسىزدىك العان 28 جىل ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەكونو­مي­كاسى ايتارلىقتاي دامىپ, ومىرى­مىز­­دە ەلەۋلى وز­گەرىستەر بولدى. قازاق­ستان وركەنيەت كو­شىن­دە كەيىن قالماي, دامىعان ەلدەر قاتا­­رىنا قو­سىلۋ ماقساتىندا ۇل­كەن جولدان ءوتتى.

مەملەكەت تاراپىنان اس­كە­­­­­­ري­­لەر ءۇشىن بار­لىق جاع­داي جا­سالعان. قارۋ­لى كۇش­تەر بولىم­دەرى ۇنەمى ءتۇرلى دەڭ­گەي­­­دە وقۋ-جات­تىعۋلار وتكى­زىپ, اسكەري شەبەرلىگىن, كا­سى­بي بىلىك­­تىلىگىن كوتەرىپ وتىرادى. ءبىز ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرا­لى شارت ۇيى­مىن­دامىز. جىل سايىن ۇيىمعا مۇشە مەم­لەكەتتەر اسكەرلەرىمەن بىرگە اسكە­ري جات­تىعۋلارعا قاتىسامىز. جىل­­دام ءارى شالت قيمىلدايتىن ءموبيل­دى اسكەرىمىزدىڭ الە­ۋە­تى سول جات­تى­عۋلاردا انىق بايقالادى. زا­­م­ا­ناۋي تەحنيكا مەن قارۋ, بى­لىك­تى اسكەري ماماندار كەز كەل­گەن جاع­دايدا العا قويعان ماق­سا­تىنا جەتە الادى. جاڭا زاڭعا سايكەس اسكە­ري­لەردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى دە وڭ شەشىمىن تابۋدا. مۇنىڭ بارلىعى قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى ق.توقاەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى دەپ بىلەمىز.

جوعارى ناتيجەگە قول جەت­­كى­زۋ بار دا, ونى ساقتاپ قا­لۋ بار. سوندىقتان بولار, قا­زاق­ستان رەسپۋب­ليكا­سى باس اسكەري پرو­كۋ­را­­تۋ­را­سى­نىڭ جانى­نان ەلىمىز­دىڭ كۇش­تىك قۇرى­لىم­دارى مەن اسكە­ري سالاسىندا زاڭدىلىقتى قام­تا­ما­سىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىن­دە­گى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس قۇ­رىل­دى. اتالعان كەڭەس – باس اسكە­ري پروكۋراتۋرانىڭ كون­سۋل­­تا­تيۆتىك-كەڭەسشى ورگانى. كەڭەس ءوز قىزمەتىندە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونس­تيتۋتسياسىن, قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭىن جانە باسقا دا نورما­تيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەرىن باس­شىلىققا الادى. كەڭەستىڭ شەشىم­دەرى ۇسىنىمدىق سيپاتتا بولا­دى.

قازاق حالقىندا «كەڭەسىپ پىش­كەن تون كەلتە بولماس» دەي­تىن جاقسى ناقىل بار. ورتاق ىسكە كەلگەندە پىكىرلەسۋ, اقىل الماسۋ, شەشىم ۇسىنۋدىڭ ارتىقشىلىعى جوق. سوندىقتان دا, كون­سۋل­تا­تيۆ­تىك كە­­ڭەستىڭ ەرەجەسىنە ساي جىلىنا ەكى رەت وتىرىس ۇيىم­داستىرىلادى. كەڭەس قىز­­­مە­تىنىڭ ماقساتى – قارۋلى كۇش­تەر­­دەگى زاڭدىلىقتىڭ جاي-كۇيىن ارتتىرۋ, مەملەكەتتىڭ قۇقىق­تىق سايا­ساتىن جۇر­گى­زۋگە كومەك كورسەتۋ. سونداي-اق اس­كەري پروكۋراتۋرانىڭ ۇكىمەت­تىك ەمەس ۇيىم­دار­مەن, اسكەري قاۋىم­داس­تىقپەن جانە تۇر­عىندارمەن ءوزارا قاتىناسىن دامىتۋ جانە ودان ءارى جەتىلدىرۋ بولىپ تابىلادى. ياعني, اسكەردە زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ سالا­سىندا نە­عۇر­­­لىم كۇردەلى جانە وزەكتى ما­سە­­­لەلەردى شەشۋگە بايلانىس­تى ازا­ماتتىق قوعام­نىڭ باس­تا­ما­­لارىن قاراۋ. جوسپارلى وتى­­رىس­­تارعا ەلىمىزدەگى اسكەر مەن قۇ­قىق قور­عاۋ ورگاندارىنداعى ءبى­رىنشى باسشىلار جانە باس اسكە­ري پروكۋروردىڭ ءوزى قاتى­سا­دى.

سونداي-اق كەڭەستىڭ تۇراقتى مۇ­شەلەرى بولادى. مەن ءوزىم كوپ جىلدان بەرى ەلىمىزدىڭ قارۋ­لى كۇشتەرىندە قىزمەت اتقار­عان­نان كەيىن, اسكەردىڭ احۋا­لىن بىلەمىن. سونىمەن قوسا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇ­شەسى رەتىن­دە زاڭدىلىقتى قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسە­لە­لە­رى جو­نىن­­دەگى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەس تورا­عا­لى­عىن ماعان سەنىپ تاپ­سىر­دى.

وتىرىستا اسكەري سالادا ما­ڭىز­ى زور, كوكەيكەستى ماسە­لەلەر قارالادى. وسى ما­سە­­­لە­لەر­گە بايلانىستى جاۋاپتى ازا­مات­­تار­دىڭ باياندامالارى تىڭدالىپ, ءبىرىن­شى باسشىلاردىڭ پىكىرلەرى ايتىلادى. قوعام­دا, باق-تاردا كوپ تالقىلاناتىن تاقى­رىپتار كەڭەستىڭ وتىرىسىندا ءسوز ەتىلەدى.

مىسالى, بۇگىننىڭ وزەكتى ماسەلەسى ازاماتتاردى تۇرعىن ۇي­مەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى. اسكە­ري قىزمەتشىلەردىڭ باسىم بولىگى جاستار ءارى جاس وتبا­سى­لار بول­عان­دىقتان تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ما­سەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. بىلتىردان باستاپ اسكەريلەرگە قا­تىس­تى زاڭعا قاجەتتى وزگەرىستەر ەن­گى­­­زىلىپ, باس­پا­نا­لى بولۋدىڭ جا­­­ڭا مەحانيزمدەرى ەنگىزىلۋدە. ەن­دى ولار ءۇشىن باسپاناعا قول جەت­­كىزۋ بۇرىنعىسىنان وڭاي بو­لادى. سو­لاي دەسەك تە, اسكە­ري باسشىلىقتىڭ مو­­دەل­دى جۇزە­گە اسىرۋ ماسەلەسىن قادا­عا­­لاۋ قاجەت. سوندىقتان كون­سۋل­تا­تيۆتىك كەڭەس وتىرىسىندا اسكە­ري قىزمەتشىلەردى باس­پا­نا­مەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ جا­ڭا مو­دە­لىن ىسكە اسىرۋ بارى­سىن تالقىلادىق. اسكەري قىزمەتشىلەر مەن ولاردىڭ وتبا­سى مۇشەلەرىنىڭ تۇرعىن ۇي­مەن قام­تا­ماسىز ەتۋدەگى قۇ­قىق­تا­رى­نىڭ بۇزىلماۋ شارالارىن قابىلداۋ, زاڭدىلىقتى ساقتاۋ ما­سە­لە­سى قىزۋ تالقىدان ءوتتى. ءار اسكەري ورگان وسى ماسەلەگە بايلانىستى ورتاق شەشىمگە كەلدى.

سونداي-اق قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سىنداعى اسكەري-پاتريوتتىق جۇمىستاردى جەتىلدىرۋ ماسەلەسى وتى­رىسىمىزدىڭ بو­لەك تاقى­رى­بىنا اينالدى. اسكەري سالادا تاربيە مەن يدەولوگيالىق جۇ­مىس­­قا قاتىستى ازاماتتار وز­دە­­رىنىڭ باياندامالارىن وقىپ, جۇمىس بارىسى جايىندا حاباردار ەتتى. وسىعان وراي ەلىمىزدەگى اس­كەري-پاتريوتتىق جۇمىستاردى جەتىل­دى­رۋگە قاتىستى ۆەدومس­تۆو­ارالىق جۇمىس توبىن قۇرۋ ماقۇلداندى. ونىڭ قۇرامىنا اسكەري جانە قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا كوپ جىلدىق تاجىريبەسى بار زاڭگەرلەر, اردا­گەر­لەر جانە وتان قورعاۋشىلار ەندى. سونداي-اق بولاشاقتا جوسپارلانىپ وتىر­عان جۇ­مىس­تار­مەن تانىستىردى.

جاز­عى جانە قىسقى مەزگىلدە اس­كەر­گە شا­قىرۋ ناۋقانى باستالا­دى. بۇل دا قو­عام تاراپىنان كوپ تالقىلاناتىن تا­قى­رىپ, وتى­رىس­قا قاتىساتىندار دا, كە­ڭەس مۇ­شەلەرى دە وسى ماسەلەمەن ەتەنە تانىس. سوندىقتان كەڭەستىڭ كەلە­سى وتىرىسىندا قارۋلى كۇش­­تەرگە, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكە­­ري قۇرىلىمدارعا مىن­دەت­تى اس­كەرگە 2019 جىلداعى شا­قىرۋ­دىڭ زاڭدىلىق جاع­داي­ىنىڭ ما­سە­لە­لەرىن تالقىلايمىز.

اسىرەسە اسكەرگە شاقىرۋ جانە مە­دي­تسينالىق كوميسسيا­لا­­ردى قا­لىپ­تاس­تىرۋ بارىسىن­دا زاڭ بۇ­زۋ­شى­لىق­تار­عا جول بەرمەۋ, تار ماماندى دارى­گەر­لەر­مەن قامسىزداندىرۋ بو­يىن­شا جۇمىستى كۇشەيتۋ, جەر­گى­لىك­تى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرىككەن جۇمىستى جالعاستىرۋ سەكىلدى تاقىرىپتار تالقىلاۋعا تۇسەدى. باستىسى اتالعان سالا­داعى كەمشىلىكتەرگە نازار اۋدا­رىلىپ, ولاردى جويۋ جانە كە­لەشەكتە بولدىرماۋ جول­دارى قاراستىرىلادى. ويت­كەنى كەڭەستىڭ مىندەتىنە ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارىن جانە بوس­تان­دىقتارىن قورعاۋدى قامتا­ما­سىز ەتۋ كىرەدى.

مەملەكەتىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەت­تىلىگى, قارۋلى كۇشتەردىڭ دامۋى, اسكەري قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋ ماسەلەسى ەل باس­شى­­لىعىنىڭ نازارىندا بولۋى ءتيىس. ۋاقىت كۇتپەيتىن كوكەيكەستى ماسەلەلەر وسىنداي كونسۋلتاتيۆتى ورگاندار ارقىلى ءتيىستى ورگاندارعا جەت­كەن ءجون. وسى تۇر­عى­دان العان­دا زاڭدىلىقتى قامتا­­ما­سىز ەتۋ ماسەلەلەرى جو­نىن­دەگى كونسۋل­تا­تيۆتىك كەڭەس­تىڭ جۇمىسى جەمىس­تى دەپ بىلە­­مىن. تەك وسىنداي قوعام­دىق بەلسەندى كەڭەسشى ۇيىمدار ارقىلى قوردالانعان ماسە­لە­لەر ءوز شەشىمىن تابادى. كونسۋل­تا­تيۆتىك كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قارالعان پروبلەمالاردىڭ نەگىز­گى­لەرى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قابىر­عاسىندا قوزعالادى. حالىق­ارال­ىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە اسكەري قىزمەت­شى­لەرگە قاتىستى زاڭ جوباسى قابىلدانار تۇستا اتالعان كەڭەستە ايتىلعان ماسەلەلەردىڭ ۇنەمى باقىلاۋدا بولاتىنىنا سەندىرەمىن.

بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان قارۋ­لى كۇش­تە­رى جان-جاقتى جەتىل­دىرىلۋ ۇستىندە. قا­زاقستان رەس­پۋب­ليكاسى باس اسكەري پرو­كۋ­­راتۋراسى جانىنداعى زاڭدىلىقتى قام­­تا­­ماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كون­سۋل­­تاتيۆتىك كەڭەستىڭ اتقا­راتىن جۇمىسىنىڭ اۋقىمى كەڭ. ول – اسكەري پرو­كۋراتۋرا ورگاندارىمەن بىرلەسە اسكەردىڭ ومىرشەڭدىگىنە قاتىستى بارلىق ماسەلەنى ءوز قاداعالاۋىندا ۇستاپ, ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ ارتۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋ. اسكەرى قۋاتتى ەل الاڭسىز ءومىر سۇرەدى.

اباي تاسبولاتوۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, گەنەرال-لەيتەنانت