اقتوعاي اۋدانى دەسەك, الاش گالەرەياسى كوز الىمىزعا كەلەدى. قازاقتىڭ ءۇش ارىسى – ءاليحان بوكەيحان, ءالىمحان ەرمەك ۇلى, جاقىپ اقباي ۇلىنان باستاپ, ايگىلى ءانشى-كۇيشىلەر اسەت نايمانباي ۇلى, كۇلاش بايسەيىتوۆا, ماناربەك ەرجانوۆ, ماعاۋيا حامزين, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاھارمان باتىرلارى قازبەك نۇرجانوۆ پەن نۇركەن ءابدىروۆ دەيىك پە, نەبىر ۇلى تۇلعالارعا تۇعىر بولعان بۇل ولكەنىڭ توپىراعى ەجەلدەن كيەلى سانالادى. ودان بولەك, اقتوعاي ءوڭىرى ارقانىڭ ەڭ بيىك شىڭى اقسوراڭ مەنمۇندالاپ, توقىراۋىن وزەنى تولقىپ اققان اسەم تابيعاتىمەن دە ەرەكشە قونىس ەكەنى بەلگىلى. جانە بۇل بايتاق پەن بايسىندى ارالاعان كەز كەلگەن جان, كوركەم تابيعاتپەن استاسقان اسا باي ەجەلگى مۇرالارعا, نەبىر تاريحي قۇندى جادىگەرلەرگە كوپتەپ جولىعار ەدى. وكىنىشكە قاراي, وسى ءبىر تاڭعاجايىپ توپىراق رەسپۋبليكا كولەمىندە كوپ ناسيحاتتالماي قالىپ جاتادى. مۇنى ايتىپ وتىرعان cەبەبىمىز, ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسى مەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ رۋحانيات توڭىرەگىندەگى يگى باستامالارىن نەگىزگە الا وتىرىپ, سول وڭىردەن شىققان بەلگىلى ولكەتانۋشى تۇڭعىشباي مۇقان نەمەرەسى مەدەۋ چاپاي ۇلى ەكەۋى «اقتوعاي تاريحىنىڭ تاس ساندىعى» اتتى تانىمدىق دەرەكتى فيلم ءتۇسىرىپ, جاقسى جاڭالىققا ەلەڭ ەتە قالدىق.
بۇل تۋرالى پۋبليتسيست ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ رەداكتسياعا ارنايى قوڭىراۋ شالىپ, ىلكىمدى ءىستى سۇيىنشىلەپ جەتكىزدى. ايتۋىنشا, اتاسى مەن نەمەرەسى يگى ىسكە جارتى جىل ەڭبەكتەنىپتى. بەس ايدان اسا ۋاقىت بويى 5 مىڭ شاقىرىم جول ءجۇرىپ, تەك ءوز كۇش-قۇرالدارىنىڭ كومەگىمەن-اق كورنەكتى ءىستى كوپشىلىككە مازمۇندى ۇسىنا بىلگەن. اتالعان ەڭبەك اۋدان جۇرتشىلىعىنا عانا ەمەس, وبلىس, ءتىپتى رەسپۋبليكا شەگىندە ۇلكەن مانگە يە ماڭىزدى ماتەريال دەۋگە بولادى. شىنايى ىقىلاسپەن, ىنتا-جىگەرمەن جاسالعان تاعىلىمدى فيلم بۇگىنگى ۇرپاققا تاپتىرماس ەڭبەك, بولاشاق ءۇشىن باي مۇرا دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس ەدى. اسا ءبىر اتاپ وتەتىن دە, ەڭ تاڭدانارلىق جايت, فيلم اۆتورلارى ت.مۇقان مەن م.چاپاي تاۋەكەلگە بەل بايلاپ, ەشكىمنەن قارجىلاي كومەك سۇراۋدى ويلارىنا دا الماعان. «زەرەك ويلى, قاجىرلى دا ەڭبەكقور تۇڭعىشباي مۇقان بۇل ىستە ەشكىمگە سالاۋاتىن سالماعانى ءبىزدى قاتتى تاڭ قالدىرا قويمادى. سەبەبى, ءوزىنىڭ ماعىنالى دا سانالى عۇمىرىن قازاقتىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىنە, ولكەتانۋ سالاسىنا ارناعان ارداگەر ازامات بۇل فيلم ەرتەڭگى ۇرپاققا جارقىراعان تەمىرقازىق, ۇلگى-ونەگە بولسىن دەپ بىلەدى. ءبىر دە ءبىر پەندەنىڭ از-ماز اقشاسىنا تەلمىرمەي, تەك ءوز قاراجاتى مەن تەحنيكالىق مۇمكىندىگىن عانا پايدالانعان. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بىلتىرعى ۇندەۋى بويىنشا 2020 جىل «ۆولونتەر جىلى» بولىپ اتالعانى بارشاعا بەلگىلى. قازاقشا – باس پايداسىنان تىس ەرىكتىلەر. مىنە, ت.مۇقان مەن م.چاپاي ەرىكتىلەر قوزعالىسىن ەلدەن بۇرىن, ول قوزعالىس ەشكىمنىڭ ويىنا كەلمەگەن وتكەن جىلى, بيلىكتىڭ نۇسقاۋىنسىز, اتالعان يگىلىكتى ءىستى وزدەرىنىڭ جۇرەكتەرىنىڭ قالاۋى بويىنشا باستاپ كەتكەن», دەيدى ن.سادۋاقاسوۆ.
ۇلكەن ىسكە قادام باستار الدىندا اقتوعاي اۋدانىنىڭ اكىمى سالتانات مىراسىلقىزى باستاماشىل ەرىكتىلەردى جىلى قابىلداپ, ولاردىڭ يدەيالارىنا شىنايى ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, قول جەتپەس بيىككە قاناتتاندىراتىنداي رۋحاني قولداۋ جاساعان. دەي تۇرعانمەن, الاش ارىستارىنىڭ ءىزى مەن ءىسى سايراپ جاتقان سايىن دالانىڭ قۇندى شەجىرەسىن ەكى جارىم ساعاتتىق تۇتاس تاسپاعا باسىپ شىققان رۋحانيات شىراقشىلارى ءالى دە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپسا دەگىمىز كەلەدى.
اۆتورلار 52 مىڭ شارشى شاقىرىم الىپ اۋماقتى جاي عانا بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ وتپەگەنى بەلگىلى. يدەيا اۆتورى تۇقاڭمەن سويلەسكەنىمىزدە ەل مەن جەردىڭ شەجىرەسىن جيناۋ بارىسىندا ءار اۋىلدىڭ كونەكوز, كەۋدەلەرى تاريح پەن تاعىلىمعا تولى اقساقالدارىن كوپتەپ سويلەتىپ العانىن بىلدىك. ولاردىڭ كوبىسى ارعىسى توقسان, بەرگىسى جەتپىس-سەكسەننىڭ ۇستىندەگى ۇلكەن ادامدار. ولاردىڭ سانالارى مەن كوكىرەك سارايلارى التىن ساندىق ەكەنىن جاقسى بىلگەن ولكەتانۋشى بارىنشا ۇلگەرىپ, ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ەسكى اڭىز-اڭگىمەلەردى, ەجەلگى جەر-سۋ اتاۋلارىنىڭ ءبىز بىلمەيتىن تاريحىن جازىپ الۋى – وتە ۇلكەن كەشەندى جۇمىس بولعان. بۇل رەتتە تۇقاڭنىڭ دا اتتاي شاۋىپ جۇرگەن, قۇداي بەرگەن قۋاتى بولماسا, قىلشىلداپ تۇرعان جاس جىگىت دەمەس ەدىك. وعان الاشتىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كومەسكى تاريحىنا دەگەن شىنايى جاناشىرلىق وسىنداي باتىل قادامدار جاساتىپ وتىر.
فيلمگە كەلەر بولساق, اۆتورلار اۋدان تەرريتورياسىن تۇگەل ارالاپ, تاريحي جەرلەردى, كورىكتى تابيعات وبەكتىلەرىن, الىس-الىس ەلدى مەكەندەردى, كيەلى ورىنداردى, ارحەولوگيالىق كەشەندەردى ءتۇسىرىپ, كەڭ كولەمدە ەڭبەكتەنگەن. نەگىزىنەن, الاش قايراتكەرلەرى تۋرالى تىڭ دەرەكتەر – ءفيلمنىڭ باستى وزەگى ەتىپ الىنعان. سونداي-اق وڭىردەگى ارحەولوگيالىق كەشەندەردى زەرتتەگەن عالىمدار ءا.مارعۇلان, م.قادىرباەۆ, ج.قۇرمانقۇلوۆ, ل.ەرمولەنكو, ا.بەيسەنوۆتەردىڭ عىلىمي ماتريالدارى دا ءفيلمنىڭ تۇتاس بويىنا ارقاۋ بولعان. جالپى, 1947-1952 جىلدارى اكادەميك ءا.مارعۇلان باسقارعان ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىستارى ناتيجەسىندە اقتوعاي اۋدانىنان بەعازى-ءداندىباي مادەنيەتىنە جاتاتىن ماڭىزدى ەسكەرتكىشەر كوپ تابىلعان. وسىعان وراي, فيلمگە اۋدان تەرريتورياسىنداعى نەوليت, تاس جانە قولا داۋىرلەرىنەن باستاپ, ساق, عۇن, تۇرىك, قىپشاق كەزەڭدەرىن سيپاتتايتىن ارحەولوگيالىق جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن وسى كۇنگى ەلەۋلى قۇبىلىس-كورىنىستەر نەگىز بولعان. فيلمگە اۋدان وڭىرىندە ءار جىلداردا وتكەن شارالاردىڭ ماتەريالدارى دا پايدالانىلعان. ءفيلمنىڭ ءبىرىنشى كورىنىستەرىنەن باستاپ, ادام جانىن باۋراپ الاتىن سازدى اۋەن رەتىندە اقتوعايدىڭ ءانۇرانى ىسپەتتەس ابزال بوكەن مەن ءدارتاي سادۋاقاسوۆتىڭ «اقتوعاي – التىن بەسىگىم» ءانى مەن سەرىك ساعىنتاي, قۋاندىق سادەنوۆ اۆتورلىعىمەن جارىققا شىققان «توقىراۋىن تولعاۋى» ءانى «توقىراۋىن» ءان-بي ءانسامبلى ورىنداۋىندا كورەرمەندى بىردەن ەلىتىپ اكەتەدى. بۇ جۇمىس ەلىمىزدىڭ باسقا وڭىرلەرىنىڭ ورەلى ولكەتانۋشىلارىنا ۇلكەن ۇلگى بولاتىنى ءسوزسىز. ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىسقان اقتوعاي, قاراعاندى, بالقاش جۇرتشىلىعى قوماقتى ىسكە ۇلكەن باعا بەرىپ, ءتىپتى وسى اتالعان تاريحي ماڭىزى زور ماتەريالدى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن بۇكىل قازاقستان بويىنشا كەڭ ناسيحاتتاۋ كەرەكتىگىن ايتقاندار كوپ بولعان. راسىمەن دە بۇل يگى ءىستى ءيىسى قازاق تۇگەل كورسە ارتىق ەمەس. تۇڭعىشباي مۇقان بۇعان دەيىن دە قانشاما عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورى رەتىندە, ەلدە وتىرىپ-اق رەسپۋبليكا كولەمىندەگى بىردەن-ءبىر ءاليحانتانۋشى تۇلعا رەتىندە ەسىمى ەلگە جاقسى تانىس. ويى زەرەك, ءسوزى زەردەلى وسىنداي ازاماتتار ۇلتتىڭ ساناسىن شىن مانىندە جاڭعىرتادى. اقتوعاي – الاشتىڭ رۋحاني تەمىرقازىعى. ونىڭ تاريحى تۇتاس ەلگە ورتاق.
