قازاقستان • 14 قاڭتار، 2020

امەريكا اسقان العاشقى قازاقتار – سوعىس تۇتقىنى بولعان مۇحتار قاراباي اقش-قا قالاي باردى؟

5070 رەتكورسەتىلدى

2019 جىلعى 9 ماۋسىم، نيۋ-يورك قالاسى، برۋكلين اۋدانى. كۇن اشىق، ءتۇس قايتقان ۋاقىت، تەمپەراتۋرا 20 گرادۋس شاماسىندا. مەترو ستانتسياسىنان جيىرما مينۋت جاياۋ ءجۇرىپ ءبىر جەر ۇيگە جەتتىك. ەسكەرتۋسىز كەلدىك، ۇيدە كىسىنىڭ بار-جوعىن بىلمەيمىز. بىراق ويلاعان اداممەن كەزدەسسەك، جولعا كەتكەن ەكى ساعات ۋاقىت ەسەلەپ اقتالاتىنداي. بيىكتىگى بەلدەن اسپايتىن تەمىر قاقپانى اشىپ، اۋلاعا كىردىك. كىرپىشتەن سوعىلعان ءبىر قاباتتى ەسكىلەۋ ءۇي ەكەن. ەسىگىن قاقتىق. ءومىرى كورمەگەن ادامنىڭ ءۇيى، ارعى اتامىزدى كورەتىندەي تولقىپ تۇرمىز. ەشكىم شىقپادى. ءۇن جوق. ون مينۋت كىدىرىپ، قايتۋعا وقتالعاندا، ءۇي ىشىنەن جەتەك ارباعا سۇيەنگەن اجەي شىقتى.

– ءرابيا قاراباي دەگەن ءسىز بە؟ – دەپ سۇرادىم اعىلشىن تىلىندە.

اجەي باسىن يزەپ، كىمسىڭدەر دەگەندەي يشارا ءبىلدىردى. قور­قىڭقىراپ تۇرعانى بايقالدى، ەسىكتى اشپادى، تەرەزە ارقىلى سويلەسىپ تۇر­مىز. جارتىلاي قازاق تىلىندە، جار­تىلاي اعىلشىن تىلىندە كىم ەكە­نىمىزدى، نە ءۇشىن كەلگەنىمىزدى ايتتىم.

– نوۋ ينگليش، نوۋ قازاق، ونلي تۇركيش، – دەدى ءرابيا اجەي. ءبىز سويلەگەن اعىلشىن جانە قازاق تىلدەرىن بىلمەيتىنىن، تەك تۇرىك تىلىندە سويلەيتىنىن ايتىپ تۇر.

بۇل اجە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا تۇتقىندالىپ، بوساپ­ شىق­قان سوڭ ەلگە ورالماستان امە­ريكادان ءبىر-اق شىققان مۇح­تار قارابايدىڭ جارى ەدى. مۇحتار اقساقال تۋرالى العاش رەت تاريحشى، دياسپورولوگ گۇلنار مەڭ­دى­قۇلوۆادان ەستىدىم. تاريحشى 1994 جىلعى امەريكاعا بارعان ساپارىندا اقساقالمەن ارنايى كەزدەسىپ، باستان كەشكەنىن قاعازعا تۇسىرگەن ەكەن. مەڭدىقۇلوۆانىڭ جازۋىنشا، امەريكالىق اتانعان وتانداسىمىز اقتوبە وبلىسى، ىر­عىز اۋدانى، جاباساق سوۆحوزى­نىڭ تۋماسى ەكەن. دۇنيەگە 1919 جىل­عى 7 قاراشادا كەلىپتى. گەرما­نيانىڭ كسرو-عا باسىپ كىرۋىنەن ءۇش اي بۇرىن ۋكرايناعا اسكەرگە شاقىرىلىپ، جيتومير قالاسىنىڭ ماڭىنداعى بولىمشەدە بولعان. سوعىس باستالعاندا بىرنەشە رەت قور­شاۋدا بولىپ، كەيىننەن حار­كوۆ قالاسىنىڭ ماڭىندا نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن. كەڭەس اسكەرىنىڭ شابۋىلى كۇشەيگەن سوڭ، ميۋنحەنگە جىبەرىپ، قارا جۇمىسقا سالعان. سول جەردەن 1945 جىلى وداقتاستار اسكەرى قۇتقارىپ الىپتى. امەري­كانىڭ سوعىس تۇتقىندارىنا ارنال­عان لاگەرىندە ءبىرشاما ۋاقىت وت­كىزىپ، ەلگە قايتۋعا دايىندالىپ جات­قاندا، تۇتقىنداردى ەلگە الىپ بارا جاتقان پويىزدىڭ اپاتقا ۇشىراعانى تۋرالى حابار كەلىپ، جاس مۇحتار ەلگە قايتۋدان باس تارتىپ، اسكەري كوميسسياعا تۇرىكپىن دەپ، تۇركياعا جىبەرىلگەن. سول ەلدە ۇيلەنىپ، بالالى-شاعالى بولىپ، 1964 جىلى اقش-قا قونىس اۋدارعان. مۇحتار اقساقال وسى جولمەن وتكەن جالعىز قازاق ەمەس ەكەن. تاريحشىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، 60-جىلدارى امەريكاعا نەمىس تۇتقىنىندا بولعان 13 قازاق وتباسىمەن كوشىپ بارعان. عالىمنىڭ توپشىلاۋىنشا، ولار اتاقتى تۇر­كىستان لەگيونىنىڭ مۇشەسى بولۋى ىق­تيمال. بىراق وزدەرى ونى مويىنداي قويماپتى.

مۇحتار قارابايدىڭ ومىرىمەن تانىسۋ دۇنيە تانىمىمدى توڭكەرىپ جىبەردى. ۇجىمداستىرۋ مەن اشار­­شىلىق بولماسا كورشى ەلگە بارۋى ەكىتالاي قازاقتىڭ مۇحيت اسىپ، امەريكانى مۇنشالىقتى ەر­تە اشقانىن ەلەستەتۋ قيىن ەدى. ونىڭ ۇستىنە، اتامنىڭ سوعىستان قايتپاعان ەكى باۋىرى دا وسىلاي ءتىرى قالمادى ما ەكەن دەگەن ءبىر سات­تىك ءۇمىت وياندى. مۇحتار اق­ساقالدى كورسەم، اتامنىڭ باۋىرلارىن كورەتىندەيمىن. وكىنىشكە قاراي، بۇل مۇمكىن ەمەس ەدى. اقساقال 2007 جىلى قايتىس بولعان. ونىمەن تاعدىرلاس وزگە وتانداستارىمىز دا دۇنيەدە وزعان ەكەن. ءسويتىپ اتتەگەن-ايلاپ جۇرگەنىمدە اڭگىمە جازۋدى ۇيرەتكەن ۇستازىم مايكل شاپيرو: «ادامدى تانۋ ءۇشىن وزىمەن تىلدەسۋ شارت ەمەس، ونىڭ كوزىن كورگەندەردىڭ كۋالىگى دە قۇندى»، دەگەن ەدى. وسى ءسوز قانات ءبىتىرىپ، جۋرناليستىك زەرت­تەۋىمدى باستاپ كەتتىم.

تاڭداۋدىڭ مۇحتار قارابايدىڭ وتباسىنا ءتۇسۋى بەكەر ەمەس ەدى. تاريحشى مەڭدىقۇلوۆانىڭ جازۋىن­شا، الگى 13 وتباسىنىڭ ىشىندە قازاقىلىققا مەيلىنشە جاقىن بولعانى دا وسى مۇحتار اقساقالدىڭ وتباسى ەدى. شەتتە جۇرگەن سوڭ، قازاق قىزعا ۇيلەنۋدىڭ رەتى بولا قويماعان سىڭايلى. مىسالى، كۇنتۋعان بايزەلبەك دەيتىن وزگە ءبىر وتانداسىمىز نەمىسكە ۇيلەنگەن ەكەن. مۇحتار قارابايدىڭ جارى ءرابيا دا قازاق ەمەس ەدى. بىراق ول ءتىلى مەن ءداستۇرى قازاقتىكىنە ۇق­ساس قىرىم تاتارى بولاتىن. تا­ريحشى ەڭبەگىندە ءرابيانىڭ دا، ونىڭ مۇحتار اقساقالدان تاپقان با­لالارىنىڭ دا قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەتىنىن جازعان ەكەن.

ءرابيا اجەيمەن جۇزدەسىپ تۇر­مىز، قازاق ءتىلىن بىلمەيمىن دەپ تۇر، بۇل قالاي بولعانى، ۇمىتىپ قالدى ما ەكەن، الدە تاريحشى اسىرەلەدى مە دەپ ابدىراپ تۇرعانىمدا، مە­نى­مەن بىرگە ەرە بارعان تالعات دەي­تىن جىگىت تۇرىك دوسى بار ەكەنىن، قو­ڭىراۋ شالىپ اۋدارماشى بول­ۋىن سۇراي الاتىنىن ايتتى. تالعات الگى تۇرىككە تەلەفون ارقىلى جاع­د­اي­دى ءتۇسىندىرىپ جاتقاندا، ءرابيا اجەي كۇتپەگەن جەردەن قازاقشا سوي­­لەي باستادى. تۇرىكشە-تاتارشا اك­تسەنتپەن ايتىلعان سوزدەردىڭ قازاق­تىكى ەكەنىن باسىندا اڭعارماي دا قالىپپىز. دەگەنمەن مۇقيات تىڭداساڭ، ويىن جاپ-جاقسى جەت­كىزىپ تۇر.

– قازاق ءتىلىن جاقسى بىلمەيمىن، ۇمىتىڭقىراپ قالدىم. مۇحتار اعاڭ باردا كەلگەندەرىڭىزدە عوي، – دەدى ول.

قورقىنىشى باسىلىپ، كۇدىگى سەيىلگەن ءرابيا اجەي ەسىكتى اشىپ سىرتقا شىقتى دا، ەسىك الدىنداعى ورىندىققا جايعاسىپ، اڭگىمەسىن باستادى. ايتۋىنشا، 1932 جىلى قىرىمداعى ودەسسا قالاسىندا تۋىپ­تى. ءۇش جاسىندا تۇركياعا كوشىپ، ەسكيشەحير قالاسىندا بوي جەتكەن. مۇحتار اقساقالمەن سول جەر­دە تانىسىپ، 1951 جىلى ەكەۋى شاڭىراق كوتەرگەن.

– اعالارىڭ ەسكيشەحيرگە كە­لىپ، قۇدا ءتۇسىپ الدى، – دەدى اجەي ك ۇلىمسىرەپ.

ءتورت بالا تۋىپتى: ۇشەۋى ۇل، بىرەۋى قىز. تۇڭعىشى مۇستافا ەكى ايلىعىندا قايتىس بولعان ەكەن. مۇحتار اقساقال ەسكيشەحيردەگى ۇشاق شىعاراتىن زاۋىتتا جۇمىس ىستەپتى. كۇنكورىس قيىن بولعان سوڭ، امەريكاعا كوشۋدى ويلاستىرىپتى.

– اعالارىڭ ءوزى جۇمىس ىستەيتىن زاۋىتتان ءبىر قىرىم تاتارىن تاۋىپ، سول ءبىزدىڭ امەريكاعا كەلۋىمىزگە كومەكتەستى، – دەدى ءرابيا اجەي. – وعان 1200 دوللار بەردىك. ول كەزدە ۇلكەن اقشا.

مەڭدىقۇلوۆانىڭ جازۋىنشا، 60-جىلدارى تۇركياداعى اس­كەري توڭكەرىستەردىڭ، ساياسي جانە ەكو­نومي­كالىق تۇراقسىزدىقتىڭ اسە­رىنەن جانە اقش پەن كانادا سەكىل­­دى ەلدەردە شەتەلدىك جۇ­مىس­شى­­لار­دىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ­عا ارنال­عان زاڭداردىڭ قابىل­دا­نۋى­نان كوپتەگەن تۇركيالىق مۇحيت اسىپ­تى.

– مۇندا كەلگەندە كوپ قيىندىق بولدى، – دەدى اجەي. – سپيك ينگليش جوق. ينگليش بىلمەسەڭىز، جۇ­مىس بەرمەيمىز، دەدى. بالالار كىش­كەنتاي، نە جۇمىس تاپساق، سونى ىستەدىك.

بۇگىندە ءرابيا اجەي ۇلكەن ۇلى التايدىڭ قولىندا ەكەن. ءبىز بار­عان ءۇي سونىكى. ودان كەيىنگى ۇلى قا­دىر قالانىڭ ەڭ قىمبات اۋدانى مان­حەتتەندە تۇرادى. ءوزىنىڭ ءىرى كوم­پانياسى بار.

– قىزدىڭ اتى گۇلزادە. كۇيەۋىم قارىنداسىنىڭ اتىن بەرگەن، – دەدى اجەي. – ەڭ كەنجەسى، كەنجە بولسا دا، 59 جاستا.

قازاقستانداعى ساياسي جاعداي­لاردان حاباردار ەكەن.

– نازارباەۆ كەتىپتى عوي؟ - دەدى اجەي.

– ءيا، ءۇش ايعا جۋىق ۋاقىت بولدى. بۇگىن سايلاۋ بولىپ جاتىر ەلدە. امەريكاداعى قازاقتار دا داۋىس بەرىپ جاتىر. كونسۋلدىقتان كەلە جاتىرمىز.

– جاڭا باسشى كىم؟

– ءالى سوڭعى ناتيجە شىقپادى، توقاەۆ بولاتىن شىعار.

– قالاي؟ حالىق قولداپ جاتىر ما؟

ەلدەگى جاعدايدى، قاي ءوڭىردىڭ تۋماسى ەكەنىمىزدى سۇراپ بارىپ، ەلدەگى جاعداي تۋرالى ويىن ايتتى.

سالدەن سوڭ اجەي ءبىزدى ۇيگە شايعا شاقىردى. جالعىز ءوزى ەكەن، اۋرەگە سالمايىق دەپ باس تارتتىق.

– قازاقتار قوناقجاي حالىق. ۇيگە كەلگەندى قۇر قول جىبەرمەگەن، شاي ىشكەندەرىڭىزدە بولار ەدى، – دەگەن اجەي ءۇي ىشىنەن ەكى بوتەلكە شىرىن الىپ شىقتى. – قۇر قول كەتكەندەرىڭىز ۇيات بولادى.

ءرابيا اجەيمەن قوشتاسىپ، قۋانىشىم قوينىماي سىيماعان كۇيى ۇيگە كەلدىم. نوۋتبۋگىمدى اشىپ، پوشتامدى تەكسەرسەم، ­اجەيدىڭ ەكىنشى ۇلى قادىر قارا­بايدان حات كەلىپتى. جازۋ سارىنى ونىڭ اشۋلى ەكەنىن اڭعارتتى.

«اكەمنىڭ ومىرىنە قىزىعۋ­شى­­لىق تانىتقانىڭىزعا راحمەت، بىراق گۇلناردان ەستىگەنىڭىزگە قو­­ساتىن ەشتەڭە جوق. اكەم 12 جىل بۇرىن قايتىس بولدى جانە ءوزىنىڭ وقيعالارىن جاريالاۋعا قى­زىقپادى… مەن ءسىزدىڭ اناما، نەمەرە ىنىمە جانە ۇيىمدەگى كۇزەتكە قال­دىرعان بارلىق سالەمدەمەڭىزدى ال­دىم. ءبىز اكەمنىڭ وقيعالارىن قاي­تالاپ ايتىپ بەرۋگە مۇددەلى ەمەس­پىز…»، دەپ جازىپتى اعىل­شىن تى­ل­ىن­دە.

بۇل ونىڭ جازعان حاتتارىما، شالعان قوڭىراۋلارىما جانە جىبەرگەن سمس-حابارلامالارىما العاشقى ءۇن قاتۋى ەدى. شاماسى، اناسىنىڭ ۇيىنە ەسكەرتۋسىز بارىپ، اڭگىمەگە تارتۋىم ەرسى كورىنىپ، جاۋاپ قاتپاسقا شاراسى بولماعان كورىنەدى.

نەگىزىندە، ءرابيا اجەيدەن گورى وسى قادىرمەن جولىعۋ ماقسات ەدى. قانشا دەگەنمەن جاستاۋ، ەستەلىكتەرى دە تىڭ بولار دەگەن وي بولدى. «تەرگەۋ جۋرناليستيكاسى» ساباعىندا مەڭگەرگەن ماشىقتاردى پايدالانىپ، تەلەفونى مەن ەلەكتروندى پوشتاسىن وڭاي تاپتىم. بىراق ناتيجە بولمادى: تەلەفوندى كوتەرمەدى، حاتتى جاۋاپسىز قالدىردى. الەۋمەتتىك جەلىدە اككاۋنتى بار ەكەن، بىراق بەلسەندى ەمەس. نەمەرە ءىنىسىنىڭ ونلاين وتىر­عانىن كورىپ، وعان جازدىم، وقىدى دا، ءۇنسىز قالدى. ءبىر ايدان سوڭ ەلگە قايتۋىم كەرەك، ودان كەيىن امەريكاعا جول تۇسە مە، جوق پا بەلگىسىز. قايتكەن دە جولىعۋ قاجەت. نە كەرەك تاۋەكەلگە بەل بۋدىم. ۇيىنە باراتىن بولدىم.

سول كۇنى ءرابيا اجەيگە بارماس بۇرىن قادىردىڭ ۇيىنە سوققان ەدىك. قالانىڭ الەمگە ايگىلى مان­حەتتەن اۋدانىنداعى كوپ قاباتتى ۇيدە تۇرادى ەكەن. ءبىرىنشى قا­باتتا وتىراتىن كۇزەتشىگە ءمان-جايدى تۇسىندىرگەنىمىزدە، كوزىمىزشە قا­دىر­دىڭ پاتەرىنە قوڭىراۋ شالدى. وزىمەن سويلەسىپ تۇرعانىن باي­قادىق. تۇتقانىڭ ارعى جاعىن­داعى كىسىنىڭ ايتقانىنا توقتاۋسىز باس يزەپ تۇرىپ، كوز قىرىمەن بىزگە قارا­دى. ءبىر نارسەنىڭ دۇرىس ەمەس ەكە­­نىن ۇعا باستادىق. تۇتقانى قو­يىپ، «ول كىسى قازىر بوس ەمەس ەكەن، تەلەفون نومىرلەرىڭىزدى قال­دىر­­­ساڭىزدار، ءوزى حابارلاسادى»، دەدى.

الدىن الا كەلىسپەي ۇيىنە بار­عانىمىز ىڭعايسىزداۋ ەدى، ءسىرا. الايدا امەريكالىق جۋرناليستەر ءۇشىن بۇل ۇيرەنشىكتى تاجىريبە.

– ەڭ ءتيىمدى ءادىس – ەسىك قاعۋ، – دەدى بىردە جۋرناليستيكالىق تەرگەۋدى ۇيرەتكەن ۇستازىمىز. – حاتتى ەلەۋسىز قالدىرۋ وڭاي، تەلە­فوندى تاستاي سالۋعا بولادى. جۇزبە-ءجۇز كەزدەسۋدىڭ رەتى بولەك. سۇحبات بەرۋگە كەلىسە قويماسا دا، تىم قۇرىعاندا  كەيىپكەرىڭىزدىڭ سۇراعىڭىزعا دەگەن رەاكتسياسىن كورەسىز.

قازاقى ۇياڭدىقتى ءبىر ءسات ۇمى­تىپ، امەريكالىق بولۋعا تۋرا كەلدى. دەگەنمەن، ءۇيىنىڭ الدىنا بارىپ تۇرىپ كەزدەسە الماعانىمىزعا ازداپ قىنجىلىپ قالدىق. تەلە­فونىمىزدى كۇزەتشىگە قالدىردىق-اق، بىراق قادىردىڭ حابارلاساتىنىنى كۇماندى ەدى. سوڭعى امال مۇحتار اقساقالدىڭ ۇلكەن ۇلى التايدىڭ ۇيىنە بارۋ ەدى.

 * * *

قادىردىڭ اشۋلى حاتىنا ءبىر كۇن ءوتىپ كولەمدى جاۋاپ جازدىم. كىم ەكەنىمدى بىلمەي كۇدىكتەنگەن بولار دەپ، ءوزىم تۋرالى بۇكىل اقپاراتتى: قايدا تۋىپ، قايدا وسكەنىمدى، امە­ريكادا نە ىستەپ جۇرگەنىمدى، وتبا­سىلىق جاعدايىمدى جانە قاي جەرگە توقتاعانىمدى ءتىزىپ شىقتىم. سو­ڭىندا مۇحتار اقساقالدىڭ ءومىرى ءبىر ادامنىڭ ەمەس، ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ تاريحى ەكەنىن جازدىم. كەلەسى كۇنى جاۋاپ كەلدى.

«...ەكى اپتادان سوڭ حابار­لا­سىڭىز… كەزدەسۋدىڭ رەتى بولا ما، جوق پا سول كەزدە ايتارمىن»، – دەپتى.

شىلدەنىڭ بەسى كۇنى تۇسكە تامان مەترونىڭ 7-پويىزىنا وتىرىپ، مانحەتتەن ارالىنداعى Grand Central Terminal ۆوكزا­لىنا تارتتىم. بۇل ارالدىڭ ەڭ تىعىز ورنالاسقان ورتالىق اۋدان­دارىنىڭ ءبىرى ەدى. جارتى ساعاتتا جەتتىم. تەمپەراتۋرا 30 گرادۋس شاما­سىندا، قاپىرىق، كەپتەلىس، قۇجى­ناعان ادام، كوشە تاعامىنىڭ ءيىسى. كوشەنىڭ ارعى بەتىنەن ءوتىپ، Pershing Square كافەسىنە كىردىم. قادىرمەن كەزدەسۋ ساعات 14:00 ۋاقىتىنا بەلگىلەنگەن ەدى.

ۋاعدالاسقان ۋاقىتتا كەلدى. ۇستەلگە جايعاسىپ ۇلگەرمەستەن: «مەن سەنى كگب-نىڭ ادامى دەپ ويلادىم. ءبىز تۋرالى تۋرالى ءبارىن بىلەسىڭ عوي؟»، دەدى. قاي اقپاراتتى قايدان العانىمدى ءتۇسىندىرىپ جاتسام، «امەريكانىڭ سونىسى جامان، جەكە ادام تۋرالى تىم كوپ اقپارات بەرەدى، قاۋىپتى»،  دەدى.

قۇر الاقان كەلمەپتى، قو­لىن­دا ءبىر بۋما ەستەلىك سۋرەتتەر.­ ار­قايسىسىنىڭ تاريحىن اي­تىپ بەردى. جارتى ساعات دەپ جوس­پارلانعان كەز­دەسۋىمىز ەكى جارىم ساعاتقا سوزىلدى.

مەڭدىقۇلوۆانىڭ جازعانى عى­لىمي ەڭبەك بولعان سوڭ، ول جەردە مۇحتار اقساقالدىڭ ءومىرى فاكتىلەر نەگىزىندە حرونولوگيالىق تارتىپپەن قىسقا ءارى نۇسقا سيپات­تالعان. كەش­كەن قيلى ومىرى­نە كوركەمدىك كەلبەت بەرەتىن دەتالدار از ەدى. قادىر نە­­نىڭ كەرەگىن سەز­گەندەي، اكەسى ايت­قان اڭگىمەلەر مەن ءوزى كورگەن جاع­داي­لاردى ادەمىلەپ بايانداۋعا كوشتى.

– اكەمنىڭ ايتۋىنشا، – دەيدى قادىر، –  قازاق، وزبەك سەكىلدى ۇلتتىڭ ادامدارىن اراق بەرىپ، الدىڭعى شەپكە قويىپتى. سوعىس الاڭىنا قاتار-قاتار بولىپ اتتانىپتى، سوڭعىلارىندا مىلتىق تا بولماعان. الدىڭعى قاتارداعى سولداتتار قازا تاپسا، سولاردىڭ قارۋىن الۋعا ءماجبۇر بولعان. اكەمنىڭ جولى بولىپ، كەيىنگى قاتاردا جۇرگەن، سونىڭ ارقاسىندا امان قالعان.

كەڭەس سولداتتارىنىڭ بارىندە بىردەي قارۋ بولماعانى ءجيى ايتىلادى. ءتىپتى كوركەم ادەبيەتتە دە كەزدەسەدى. ماسەلەن، تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ ء«تالتۇس» رومانىندا سابىت اقساقالدىڭ كۇيەۋ بالاسى بايمۇقاننىڭ: «سوعىستىڭ باسىندا اسكەرگە قارۋ جەتپەگەن. كەيبىر اسكەر قارۋسىز وتىرىپ-اق قىرىلىپ قالعان. ەكى ادامعا، ءۇش ادامعا ءبىر مىلتىق. اۆتومات دەگەن كەيىن كەلدى»، دەيتىن جەرى بار.

قادىر اكەسىنىڭ سوعىستا ءجيى جارا­قات­تانعانىن ايتتى: «گوسپيتالدا جات­قانىندا ءبىر بوتەلكە اراق، ءبىر قوراپ تەمەكى جانە ءبىر بولكە نان بەرەدى ەكەن. اكەم نانىن جەپ، اراق پەن تەمەكىنى ساقتاپ قويىپ جۇرگەن. دارىگەر جاراسىنا لەيكوپلاستىر جابىستىرسا، وڭاشا قالعاندا ونى اشىپ قويادى. ۇزاعىراق جازىلسىن دەگەنى عوي. دارىگەر ونىسىن بايقاپ قويسا، جيناعان اراعى مەن تەمەكىسىن ۇسىنادى ەكەن».

تاپقىرلىعىمەن بىرگە اقجولتايلىعى دا بار كورىنەدى. قادىردىڭ ايتۋىنشا، بىردە گراناتا ءتۇسىپ، اكەسى عانا ءتىرى قالىپ، قاسىنداعى سولداتتاردىڭ ءبارى قايتىس بولىپتى. 1980 جىلدارى رەنتگەنگە تۇسىرگەندە سول گراناتانىڭ جارىقشاعى دەنەسىندە قالىپ قويعانى بەلگىلى بولعان.

كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوز ادامىن اياما­عانىن، اينالانىڭ ءبارىن شپيون كورگەنىن بىلگەن سوڭ، مۇحتار اقساقالدىڭ نە سەبەپتى ەلگە قايتقىسى كەلمەگەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس ەدى. ازاپتاۋدان قورىققان بولۋى كەرەك.

– ازاپتاۋ ەمەس. ولار تۇتقىنداردى ازاپتاپ اۋرە بولماعان. كەلگەن ۆاگون­داردى سىرتىنان ق ۇلىپتاپ، تىرىدەي ور­تەگەن. مۇنى اكەمە قازاق گەنەرالى ايتىپتى، – دەدى قادىر.

اقپاراتتى جەتكىزگەن ادامنىڭ گەنەرال بولۋى ەكىتالاي، گەنەرال بولسا دا، قازاق بولماۋى مۇمكىن. سەبەبى سو­عىس كە­زىندە قازاقتان شىققان گەنەرال كوپ بول­ماعان. گەنەرال-مايور سابىر راقى­موۆ 1945 جىلعى 26 ناۋرىزدا قازا تاپ­قان، ال شاكىر جەكسەنباەۆ سوعىس اياقتالعاندا پريبالتيكا مايدانىندا بولعان ەكەن. كىم بىلەدى، بالكىم شەنى گەنەرالدان تومەن اسكەري بولار.

كونستانتين بوگۋسلاۆسكي دەيتىن تاريحشىنىڭ «ازاتتىق» راديوسىنىڭ رەسەيدەگى بيۋروسىنا بەرگەن سۇحباتىندا ايتقانىنداي، نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن كسرو ازاماتتارىنىڭ سانى 4 ميلليوننان 6 ميلليونعا دەيىن اۋىتقيدى. ونىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى قازا تاپقان ەكەن.

تۇتقىنداردىڭ مۇنشالىقتى ۇل­كەن كولەمدە قازا تابۋىنىڭ سەبەبى، گەر­مانيانىڭ دا، كسرو-نىڭ دا سوعىس تۇتقىندارىنىڭ قۇقىقتارى جونىندەگى جەنەۆا جانە گااگا كونۆەنتسيالارىن ساقتاماۋى. ول كونۆەنتسيالارعا ساي­كەس، تۇتقىنداردى اۋىر جۇمىسقا سا­لۋ­عا بولمايتىن. ولاردىڭ دۇرىس تاماق­تانۋعا، مەديتسينالىق قىزمەت الۋعا جانە تۋىستارىنا حات جازۋعا قۇقىقتارى بولۋشى ەدى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا، كەيىنگى جىلدارى گەرمانيا جانە ونىڭ وداقتاستارى تاراپىنان تۇتقىندار جو­نىندە ءبىرشاما باستاما جاسالعان، بىراق كەڭەس وداعى ەشقانداي مامىلەگە بارماپتى.

تاريحشى بوگۋسلاۆسكيدىڭ ايتۋىن­شا، 1941 جىلعى جەلتوقساندا گەرمانيا، ۆەنگريا، رۋمىنيا، يتاليا جانە سلو­ۆاكيا ەلدەرى كسرو-عا حابارلاما جىبەرىپ، تۇتقىندارمەن الماسۋدى ۇسىنعان. كرەمل باس تارتقان. تاريحشى سونداي-اق حالىق­ارالىق قىزىل كرەست كوميتەتىنىڭ كسرو سىرتقى ىستەر حالىق كوميسسارى ۆياچەسلاۆ مولوتوۆقا جىبەرگەن ەكى تەلەگرامماسىن تاۋىپ العان. بىرىندە شۆەي­تساريالىق بانك ەسەبىنەن نەمىس تۇتقىنىنداعى كەڭەس سولداتتارى ءۇشىن افريكادان ازىق-ت ۇلىك الدىرتۋعا مۇم­كىن­دىك بار ەكەنى ايتىلسا، ەكىنشىسىندە سول تۇتقىندارعا قانت تاراتۋعا بولاتىنى جا­زىلعان. بىراق ول ءۇشىن كسرو تاراپى دا وزدەرىندەگى نەمىس سولداتتارىنا سول شاماداعى ازىق-ت ۇلىكتىڭ بەرىلۋىنە رۇقسات ەتۋى كەرەك بولدى. كەڭەس بيلىگى ءسىرا بۇعان دا كەلىسىم بەرمەدى. كەلىسسە، قىزىل كرەست وكىلدەرىنىڭ ەلگە كىرۋىنە رۇقسات بەرىپ، نەمىس سولداتتارى ۇستالعان لاگەرلەردىڭ جايىن كورسەتۋگە ءماجبۇر بولار ەدى.

ونىڭ ۇستىنە ءستاليننىڭ جاۋعا بە­رىلمەۋدى، بەرىلگەن ادامنىڭ كوزىن جويۋدى تالاپ ەتكەن 1941 جىلعى 16 تامىزداعى №270 بۇيرىعى بار. «بىزدە اسكەري تۇتقىندار جوق، ساتقىندار بار» دەيتىن ۇستانىم وسىدان كەيىن پايدا بولسا كەرەك.

دەمەك، ميلليونداعان كەڭەس سولدا­تىنىڭ نەمىس لاگەرىندە قازا بولۋى­نا بەل­گىلى ءبىر دەڭگەيدە كرەمل دە جاۋاپ­تى بولدى.

سوعىس ءبىتىپ، تۇتقىننان ساۋ شىققان­داردىڭ ودان كەيىنگى ءومىرى دە وڭاي بولمادى. نەمىستىڭ قولىنا ءتۇسىپ، ءتىرى قال­عانداردى كەڭەس بيلىگى جاپپاي فيلترلەۋ لاگەرلەرىنە جىبەرىپ، ول جەردە قاتاڭ تەر­گەدى.

تاريحشى ارايلىم مۇساعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، تۇتقىنعا تۇسكەن كەڭەس سولداتتارىن تەكسەرۋ جۇمىستارى پولشادا ءجۇردى جانە كوبى ماگادان مەن كولىما سەكىلدى جەرلەرگە 25 جىلعا دەيىنگى مەر­زىمگە جىبەرىلگەن ەكەن.

– 1956 جىلعى XX سەزدەن كەيىن عانا سوعىس تۇتقىندارى اقتالا باستادى، – دەيدى مۇساعاليەۆا. –  بىراق تۇركىستان لەگيونىندا بولعاندار وسى كۇنگە دەيىن اقتالعان جوق.

* * *

مۇحتار اقساقالدىڭ ءتىرى ەكەنىن ونىڭ اۋىلىنداعى تۋىستارى 1961-1962 جىلدارى ءبىر-اق بىلگەن ەكەن. قادىردىڭ ايتۋىنشا، سول جىلدارى اكەسىنىڭ تۇركياداعى تانىسى قازاقستانعا ىسساپارمەن بارعاندا، ەلدەرىڭدە قازاقتار بار ما دەپ سۇراپتى. ول جالعىز قازاقتى بىلەتىنىن جانە ونىڭ مۇحتار قاراباي ەكەنىن ايتقان كورىنەدى.

– الگى ادام، – دەدى قادىر، – اكەمنىڭ باۋىرى ساپانى تانيدى ەكەن. اكەمە سول تانىسى ارقىلى سالەم جولداپ، ساپاعا حات جازۋىن سۇراپتى. اكەم حاتتى جازدى دا. بىراق ول حات جاباساققا جەتكەنشە، ساپا كوشىپ كەتكەن ەكەن. قۋانىشقا وراي ءۇيدىڭ جاڭا يەسى ساپانىڭ دوسى بولىپ، حاتتى جەتكىزىپتى. سودان بەرى حات الماسىپ تۇردىق. اكەم ونى اقش-قا ءجيى شاقىراتىن.

بىراق ساپانىڭ اقش-قا بارۋىنا كەڭەس وكىمەتى رۇقسات بەرمەپتى. ول كەزدە كەڭەس وداعىنىڭ ازاماتتارى شەتەلگە شىعۋى ءۇشىن بارار ەلدىڭ ۆيزاسىمەن قاتار ءوز وكىمەتىنىڭ كەتۋ ۆيزاسىن (ۆىەز­د­نايا ۆيزا – رەد.) دا الۋعا ءتيىس بولعان.

1972 جىلى ساپادان قۋانىشتى حات كەلىپتى: كەڭەس وكىمەتى اقىرى رۇقسات بەرگەن ەكەن، 45 كۇنگە كەلەتىن بولىپتى.

– ساپا كەلگەندە اكەم عانا ەمەس، ءبارىمىز قۋاندىق. قىرىق بەس كۇن ىشىندە ابدەن قىدىرتتىق، – دەدى قادىر. ەمپاير-ستەيت بيلدينگ پەن 2001 جىلعى 9 قىركۇيەكتە تەرروريستىك شابۋىل كەزىندە قيراعان دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ورتالىعى عيماراتتارىن كورسەتىپتى. – ءبىر قىزىعى، ءبىز ونى ەشقالاي تاڭعالدىرا المادىق. «قاراڭىز، مىنا ەگىز عيمارات 110 قاباتتان تۇرادى. ومىرىڭىزدە مۇندايدى كوردىڭىز بە؟»،  دەپ سۇرادىم. ءمىز باقپاستان: «بىزدە مۇندايدىڭ تورتەۋى بار»، دەدى. بۇل قالاي بولعانى دەپ تاڭىرقاپ قالدىق.

ساپا تاعى ءبىر قىلىعىمەن تاڭعال­دىرىپ­تى. كوشەدە جۇرسە، ارتىنا بۇ­رىلىپ قاراي بەرگەن. ۇيدە وتىرسا، ون بەس مينۋت سايىن تەرەزەدەن دالاعا سىعالاپ قويادى ەكەن.

كۇندەر ءوتىپ، ساپانىڭ قايتۋى جاقىن­داعاندا، قادىر كسرو ەلشىلىگىنە بارىپ، كوكەسىنىڭ ۆيزاسىن سوزدىرىپ الىپتى.

«كوكەمنىڭ ۇيدە جۇرگەنى اكەمە قۋا­نىش سىيلادى. توسىن سىي جاسايىن دەدىم. كەڭەس ەلشىگىنە بارىپ، «اكەم باۋى­­رىمەن بىرگە ۇزاعىراق بولعىسى كەلەدى، ۆيزانى ۇزارتىپ بەرەسىزدەر مە؟»، دەپ سۇرادىم. ەلشىلىك كەلىسە سالدى. مەن بولسام قۋانىپ، ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقاندا جولدان شامپان شارابىن الىپ، اتاپ ءوتۋدى ويلاستىرىپ قويدىم. ۇيگە كەلىپ، جاعدايدى ايتسام، ول: «جوق، جۇمىس قالىپ بارادى. مال بار، شارۋا بار»، دەدى.

ەستەلىكتىڭ ءبارىن اعىلشىن تىلىندە بايانداپ وتىرعان قادىر اعاسىنىڭ وسى سوزدەرىن قازاق تىلىندە ناقىشىن كەل­تىرىپ ايتتى. ايتۋىنشا، ساپا اقساقال كە­تەرىندە اپەرگەن كيىمدەرىن دە الماي كەتىپتى. قالاي كەلسە، سولاي قايتقان ەكەن.

* * *

ساپا اقساقال كەلىپ كەتكەن سوڭ، ەل­دەگى قازاقتارمەن قاتىناس كۇشەيگەن. قادىردىڭ ايتۋىنشا، سول جىلدارى ۇيىن­دە نيۋ-يورككە تاعىلىمدامادان وتۋگە بارعان كوپجاسار نارىباەۆ پەن تورە­گەلدى شارمانوۆ بولعان ەكەن. ءبىرى قازاق كسر-ءىنىڭ ءبىلىم ءمينيسترى بولسا، ەكىنشىسى دەنساۋلىق ءمينيسترى بولعان.

– امەريكاعا باراردىڭ الدىندا بىزگە ول جاقتا قازاقتار تۇراتىنىن، بىراق ولار­دان الشاق ءجۇرۋىمىز كەرەك ەكەنىن ايت­تى، – دەدى شارمانوۆ. – ولار وتاندى ساتقاندار، جولىقساڭدار، سەندەر دە ساتقىن بولاسىڭدار دەپ قورقىتتى.

بىراق بۇل شارمانوۆتى توقتاتپاپتى. مۇحتار اقساقالمەن ءبارىبىر جولىققان. باسىندا سىرتتا كەزدەسىپ، كەيىن ۇيىنە بارعان ەكەن. سودان بەرى ءبىر-بىرىمەن جاق­سى ارالاسىپ تۇرادى. شارمانوۆتىڭ ۇلى الماز بەن قادىر دوس بولىپ كەتكەن.

– مۇحتاردىڭ جۇرەگى قازاق دەپ سوعىپ تۇر، بىراق قازاق ءتىلىن ۇمىتا باستاعان ەكەن، – دەدى شارمانوۆ العاش كەزدەسكەنىن ەسكە الىپ. – نەمىستەرگە ۇستالدى، ودان كەيىن تۇركيادا بولدى. قازاقتارمەن قارىم-قاتىناس بولماعان. جاستايىنان كەتكەن. ورىس ءتىلىن دە بىلمەيدى. اقش-تا جۇر­گەنىمەن، قارا جۇمىس ىستەپ، اعىلشىن ءتىلىن دە دۇرىس ۇيرەنبەپتى. بىراق ءسويتىپ ءجۇرىپ بالالارىن اياققا تۇرعىزدى.

قازاقتارمەن قاتىناسپادى دەۋگە بولماس. ويتكەنى مۇحتار اقساقال ول كەز­دە نيۋ-يوركتەگى جالعىز قازاق بولما­عان. مۇحتار اقساقالدىڭ تاعدىرلاس قۇرداس­تارى بار ەدى. قادىردىڭ ايتۋىنشا، ءبىر-ءبىرىنىڭ ۇيىنە قوناققا بارىپ، ءجيى جينالىپ تۇرعان.

– اپتا سايىن كەزدەسەتىنبىز. ارقايسى­سى كەزەك-كەزەك ۇيىنە شاقىراتىن، – دە­دى قادىر.

جاس مۇحتار اسكەرگە ورىس ءتىلىن بىل­­مەي اتتانىپتى. ەر جەت­كەنشە اۋى­لى­نان شىقپاعان كورىنەدى. اسكەردە ورىس سولداتتار بىردەڭە دەسە، تۇسىنبەيدى ەكەن. الگى سولداتتار ونىڭ ورىس ءتىلىن بىل­مەيتىنىنە سەنبەي، قۋلىق جا­ساپ ءجۇر دەپ ويلاپ، ءبىر كۇنى تەكسەرمەك بولادى.

– تاڭعى ساعات 3 شاماسىندا ۇيىقتاپ جاتقان جەرىنەن ۇستىنە مۇزداي سۋ توگىپ جىبەرىپتى. قىسىلتاياڭدا ورىسشا بوق­تايدى دەپ ويلاعان، – دەدى قادىر.

الگى ورىس سولداتتار كۇتكەن ءسوزدى ەستى­­مەگەن سوڭ، ودان كەيىن تيىسپەيتىن بو­لىپتى.

نارىباەۆ پەن شارمانوۆتان كەيىن قازاقستاننان كەلەتىن قوناق ۇزىلمەگەن ەكەن. ول ۋاقىتتا شەتەلگە، اسىرەسە اقش-­قا ەكىنىڭ ءبىرى بارا بەرمەيتىن، بار­سا تەك عالىم نە لاۋازىمدى تۇلعالار بارا­تىن. سول سەبەپتى مۇحتار اقساقال داستار­قا­نىنان ءدام تاتقان قازاقتىڭ ءبارى ەلدە بەدەلى بار ازاماتتار ەدى.

بىراق ەلدەن كەلگەننىڭ ءبارىن قۇشاق جايا قارسى العان مۇحتار اقساقال، تۋعان جە­رىنە بارۋعا باتىلى جەتپەپتى. – Cتا­لين­­نەن، قالا بەردى كەڭەس وداعىنىڭ وزى­نەن قاتتى قورىقتى، – دەيدى قادىر اكەسى تۋ­رالى.

امەريكاعا ساپا اقساقالدان كەيىن تۋىستاردان ەشكىم كەلمەگەن. تەك حات الىسىپ تۇرعان. 1991 جىلى كسرو-نىڭ ىدى­راۋىنان بىرنەشە اي بۇرىن مۇحتار اقساقال ماڭىزدى شەشىم قابىلداپتى.

– ولتىرەر بولسا، ولۋگە دايىنمىن، قازاق­ستانعا بارامىن، – دەدى. كەڭەستەر ءالى دە سوتتاۋى نەمەسە ءولىم جازاسىنا كە­سۋى مۇمكىن دەپ ويلادى. اكەمنىڭ بۇل قالا­ۋىن ورىنداۋ مەن ءۇشىن ابىروي ەدى. ءوزىم اپا­راتىن بولدىم، – دەدى قادىر. – انام دا بىرگە بارعىسى كەلەتىنىن ايتتى.

قادىردىڭ ايتۋىنشا، جولعا 1991 جىلعى 17 شىلدەدە شىعىپتى. باعىت –نيۋ-يورك – ماسكەۋ – الماتى – اقتوبە. ال­دى­مەن Pan Am اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشاعىنا وتىرىپ ماسكەۋگە تارتقان.

– اكەم ماسكەۋگە قونعان بويدا قولى­نا كىسەن الىپ، تۇرمەگە اكەتەدى دەپ كۇتتى. بىراق ەشكىم كەلمەدى. جەڭىلدەپ قالدىق، – دەدى قادىر. – ورىس ءتىلىن بىلمەيمىز، كي­ريلل قارپىن تانىمايمىز. سودان دوسىمنان كۇتىپ الۋدى سۇرادىم.

امەريكالىق قوناقتاردى ماسكەۋ اۋەجايىنان كۇتىپ العان قادىردىڭ دوسى گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ پالۋانى داۋلەت تۇرلىحانوۆ ەدى.

قادىر تۇرلىحانوۆپەن 1989 جىلى تانىسقانىن ايتتى. سول جىلى پالۋان كسرو قۇراماسى ساپىندا امە­ريكا­عا جا­رىسقا بارعان. قۇراما جاتتىق­تى­رۋ­شىسى قىرىم تاتارى ەكەن. ال ول ۋاقىتتا نيۋ-يوركتە قىرىم تاتار­لارىنىڭ ۇلكەن اسسوتسياتسياسى بولعان. جات­­تىقتىرۋشى ءوز جىگىتتەرىمەن سول اس­سو­تسيا­تسياعا سوققان كەزدە، ونداعى­لاردىڭ ءبىرى تۇرلىحانوۆتىڭ قازاق ەكەنىن ەستىپ، مۇحتار اقساقالمەن تانىستىرىپتى. سو­دان بەرى جاقسى ارالاسادى ەكەن.

ماسكەۋدە ءبىر كۇن بولىپ، تۇرلىحا­نوۆپەن بىرگە الماتىعا ۇشقان. ول جەردەن مۇحتار اقساقالدىڭ ءىنىسى ساپا قارسى العان. 

– ۇشاقتان تۇسكەنىمىزدە اكەم جەردى ءسۇيىپ، كوزىنە جاس الدى، – دەدى قادىر. – الماتىدا ەشقاشان بولماعان. ءتىپتى اق­تو­بەنى دە كورمەگەن-اۋ شاماسى. اسكەر­­گە كەتكەنشە اۋىلدان شىقپاعان عوي.

قادىردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، جا­باساققا جەتكەندە، مىڭداعان ادام جي­نالعان ەكەن. جالعىز اقتوبە ەمەس، وزگە وبلىستاردان دا كەلىپتى. كوبىنىڭ قو­لىندا كەزىندە سوعىسقا اتتانىپ، بىراق ورالماعان تۋىستارىنىڭ سۋرەتتەرى. مۇح­تار اقساقالدان تۋىسىن كوردى مە ەكەن سونى سۇرايدى.

ء«بىر جەتپىسكە تاياعان ايەل ەسىمدە قالىپتى. كۇيەۋى سوعىسقا ايەلىنىڭ جۇكتى ەكەنىن بىلمەي كەتىپتى. ورالماعان. – ءۇمىتىمدى ون جىل ءوتتى ۇزبەدىم، جيىرما جىل ءوتتى ۇزبەدىم. وتىز جىل ءوتىپ ءۇمىتىم ۇزىلە باستاعاندا سەن كەلىپ تۇرسىڭ. ءۇمىتىم قايتا وياندى»، دەدى.

تاريحشى مۇساعاليەۆانىڭ ايتۋىن­شا، سوعىسقا قازاقستاننان 1، 2 ميلليون ادام اتتانعان. ونىڭ جارتىسى قايت­پاعان. ولاردىڭ قاتارىندا قازا تاپ­قانى دا، جوعالعانى دا، مۇحتار اقساقال سەكىلدى تۇتقىننان بوساپ شىعىپ، شەتەلدە قالىپ قويعانى دا بار.

اقتوبەگە بارعانىمدا ساپادان: «كوكە، ءوزىڭىز ايتقان ءتورت بيىك عيماراتتى كورسەتىڭىزشى قانە»، دەپ سۇرادىم نيۋ-يوركتە ايتقانىن ەسىنە سالىپ. قولىن ءبىر سىلتەدى. اقش-قا جىبەرمەس بۇرىن ماس­كەۋگە الدىرتىپ، ابدەن دايىنداعان ەكەن. ەشنارسەگە تاڭدانىس بىلدىرمە، نە كورسەتسە دە، بىزدە ەكى ەسە كوپ دەي بەر. ءار­بىر قادامىڭدى اڭدىپ وتىرامىز، بولمەدە 6-7 ادام بولسا، سونىڭ ءبىرى ءبىزدىڭ اگەنت بولاتىنىن ۇمىتپا دەپ قورقىتىپ قوي­عان ەكەن.

ساپا اقساقال ەلگە ورالعان سوڭ دا، امە­ريكا تۋرالى اۋىز تولتىرىپ اڭگىمە ايتا الماعان. امەريكا وزىپ كەتىپتى دەگەن ءسوز تاراماۋى قاجەت. اكەسىنىڭ اۋىلىندا ەكى اپتا بولعان قادىر الدىمەن الماتىدا، ودان كەيىن قىرىمدا بىرنەشە كۇن بولىپ، ماسكەۋگە باعىت العان. قا­سىندا دوسى داۋلەت بولعان.

– ماسكەۋگە جەتكەنىمىزدە، داۋلەت ەكەۋ­مىز قىزىل الاڭعا بارعانبىز. سويت­سەك الاڭدا تانكىلەر تۇر، ادام كوپ، – دەدى قادىر.

قادىر مەن داۋلەتتىڭ تاپ بولعانى 1991 جىلعى 18-21 تامىز كۇندەرىندەگى «تامىز ب ۇلىگى» بولاتىن...

– باسىندا تانكىلەردى كو­رىپ قورقىپ كەتتىم. بىراق جاقىنداي كەلە بايقاسام، سولداتتار جايباراقات وتىر ەكەن. تۇرلەرىندە اگرەسسيا جوق. حالىقتىڭ كوڭىلى كوتەرىڭكى. مەن دە تانكىنىڭ ۇستىنە شىعىپ، سۋرەتكە تۇسكەنىم بار، – دەدى قادىر. – امەريكاعا ۇشاردا اۋەجايعا ەرتە بارا سالعانمىن، دۇرىس جاساپپىن. ساعات بىرلەرگە جوسپارلانعان رەيسىمىز ون بىرگە اۋىسقان ەكەن، شەكارا جابىلىپ، اۋە قاتىناسى توقتاپ قالماي تۇرىپ ۇشىپ كەتۋ كەرەك بولعان. كەننەدي اۋەجايىنا قونعانىمىزدا ءبىزدى كوپتەگەن جۋرناليست كۇتىپ الدى. ب ۇلىك باستالعالى ماسكەۋدەن كەلگەن العاشقى رەيس ەكەن.

 

 نازارباەۆپەن كەزدەسۋ

 

– 1990-جىلداردىڭ باسىندا نازارباەۆ 120 قازاقپەن بىرگە امەريكاعا كەلدى. ەرلان ىدىرىسوۆ ەكەۋمىز اۋەجايدان كۇتىپ الۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولدىق، دەدى قادىر.

قادىر قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق كاسىپكەرلەرىمەن بىرگە بارعان ساپارىن مەڭزەگەن بولۋى كەرەك. نازارباەۆ 2015 جىلى جارىق كورگەن دەرەكتى فيلمدە وسى ساپاردى ەسكە الدى. جاڭا قۇرىلعان ەل بولعان سوڭ جانە ەلىمىزدى ەشكىم تانىماعان سوڭ، ازداپ وتىرىك ايتقانىن، مىسالى كولىك جوندەۋ ستانسالارى نۇرلان سماعۇلوۆتى امەريكالىقتارعا كولىك جاساۋشى ماگنات دەپ، كيىم ساتىپ جۇرگەن بولات ءابىلوۆتى ساۋدا الىبى دەپ تانىستىرعانىن ايتقانى بار.

1

قادىردىڭ ايتۋىنشا، نازارباەۆپەن سول كۇتىپ الۋ كەزىندە تانىسىپتى.

– اكەم تۋرالى ايتقان ەدىم، قاتتى تاڭعالىپ، كەزدەسكىسى كەلەتىنىن ايتىپ، توقتاعالى وتىرعان قوناقۇيگە ەرتىپ اكەلۋىمدى سۇرادى – دەدى قادىر.  – اكەمە ءمان-جايدى ايتقان ەدىم، تولقىپ كەتتى. تۋعان ەلىنىڭ باسشىسىمەن كەزدەسۋدى مارتەبە كوردى.

سول ساپاردا نازارباەۆ دەلەگاتسياسىمەن بىرگە نيۋ-يوركتەگى الەمگە ايگىلى Waldorf Astoria دەيتىن قوناقۇيگە توقتاعان ەكەن. قادىردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان پرەزيدەنتى مۇحتار اقساقالمەن ەكى-ءۇش ساعات اڭگىمەلەسكەن.

– سول كۇنى نيۋ-يوركتە ۇلكەن قازاق پاتي (ساۋىق كەشى – اۋد.) بولدى. ءجۇز ەلۋ ادامداي بولدى. امەريكادا قازاقتار مۇنداي كولەمدە العاش رەت جينالعان ەدى،  دەدى قادىر.

وسى كەزدەسۋدەن كەيىن قازاقستانداعى باق وكىلدەرى مۇحتار اقساقالعا جانە ونىڭ ۇلى قادىرعا نازار اۋدارا باستاعان. ماسەلەن، 2014 جىلى «سۇحبات» دەيتىن گازەتتىڭ 12-18 شىلدە ارالىعىندا جارىق كورگەن №28 سانىندا قادىردىڭ كولەمدى سۇحباتى شىعىپتى.

 اقجاردان قىز العان قادىر

ۇلتتىڭ ءبارى تەڭ، ءوز ۇلتىڭنان عانا جار تاڭداۋ شارت ەمەس دەيتىن امەريكا قوعامىندا وسكەن قادىردىڭ قازاقستاننىڭ تۋماسىنا ۇيلەنگەنىن ەستۋ تاعى ءبىر تاڭسىق جاڭالىق ەدى.

– قازاقستانعا بارعان سايىن، – دەدى قادىر، – دوستارىم، تۋىستارىم سول جاقتىڭ قىزدارىمەن تانىستىرۋعا اۋەس بولاتىن. سونىڭ ىشىندە ءبىلىم مينيسترلىگىندە جۇمىس ىستەيتىن ءبىر قىزدى ءجيى ايتاتىن. ۇندەمەي قۇتىلاتىنمىن. ءبىر كۇنى قويمادىڭدار عوي، تانىستىرىڭدار، دەدىم.

تاڭداۋ شىعىس قازاقستان وبلىسى، تارباعاتاي اۋدانى، اقجال اۋىلىنان شىققان جانار ەسىمدى قازاقتىڭ قىزىنا ءتۇسىپتى. توي 1997 جىلى الماتىدا وتكەن.

– ءامىرجان قوسانوۆتى بىلە­سىڭ عوي؟ – دەپ سۇرادى قادىر. – مەنىڭ تويىمدا بولىپ، تىلەك ايتقان. ءبىر بەت قاعازعا ءار جولى «ق» ارپىنەن باستالاتىن ولەڭ جولدارىن جازىپ اكەلىپتى. «قۇرمەتتى، قادىر!» دەپ باستالىپ، «قۇرمەتپەن، قوسانوۆ» دەپ اياقتالادى. اراسىندا «قۇتتىقتايمىنى» بار.

تويدا تىلەك ايتقانى، قالاي تانىسقانى قوسانوۆتىڭ دا ەسىندە بار ەكەن. ايتۋىنشا، قادىرمەن ول ۇيلەنەردەن ءبىر-ەكى جىل بۇرىن تانىسىپ، سودان بەرى دوس رەتىندە ارالاسادى.

– 1995 جىلى ما الدە 1996 جىلى ما، اقش پەن كاناداعا رەسمي ساپارمەن باردىق، – دەپ باستادى قوسانوۆ اڭگىمەسىن. – ول كەزدە مەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءباسپاسوز حاتشىسى بولاتىنمىن.

ساپار اياسىندا ۇكىمەت باسشىلىعى امەريكادا تۇراتىن قازاقتارمەن كەزدەسكەن. كوبى كاسىپكەرلەر مەن قارجىگەرلەر. اراسىندا قادىر دا بولعان.

– ەستە قالعانى، ورىسشا بىلمەيدى ەكەن، – دەدى قوسانوۆ. – بىزدە سول زاماندا ءبارى ورىسشا بىلەتىن ەدى عوي. قازاقشا، اعىلشىنشا سويلەپ، ورىسشا بىلمەگەنى مەنى تاڭعالدىردى.

قوسانوۆ اقش-قا ساپارىندا قادىردىڭ ۇيىنە توقتاپ، مۇحتار اقساقالدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداعانىن ايتتى.

– اۋىلدان شىققان بالا، سوعىس تراگەدياسىن كورگەن، بىرنەشە ەلدە تۇرعان. ءومىردى قابىلداۋى مۇلدەم بولەك. مىنا ءبىزدىڭ ارداگەرلەر كوممۋنيستىك ناسيحاتتىڭ قۇربانى بولىپ، ءستاليندى ءپىر تۇتادى. سول ۇرپاقتان ءستاليندى قارعاعان، سىناعان وسى كىسى بولدى. ويتكەنى اۋلەتىنە، ەلىنە، اۋىلىنا جەتە الماي قالدى – دەدى ول.

قوسانوۆتىڭ ايتۋىنشا، اقساقال جىراقتا جۇرسە دە، قازاقىلىعىن ۇمىتپاپتى. دومبىرا تارتىپ، جىر-داستانداردى جاتقا ايتقان ەكەن. شەجىرە تارقاتىپ، تاريحي وقيعالارعا باعا بەرىپتى.

– ءبىر عيماراتتى كورسەتىپ، سونىڭ كۇندىز تەرەزەسىن جۋعانىن، كەشكە ءىشىن تازالاعانىن ايتتى، – دەيدى قوسانوۆ. – قادىردىڭ اكەسىنە دەگەن قۇرمەتىنە ريزامىن. Cوڭعى بارعانىمىزدا مانحەتتەندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاسىنان پاتەر الىپتى. نەگە ول پاتەر دەسەڭىز، بالكونىنان اكەسى ءومىر بويى جۇمىس ىستەگەن الگى عيمارات كورىنىپ تۇر ەكەن.

نيۋ-يورك پاركتەرىندە ورىندىقتارعا كىسى اتى جازىلعان تاقتايشا قاعىپ قويۋ تاجىريبەسى بار. قوسانوۆ قادىردىڭ ءوز ءۇيىنىڭ جانىنداعى ءبىر پاركتەگى ورىن­دىققا اكەسىنىڭ قۇرمەتىنە سونداي ءبىر تاقتايشا ورناتقانىن ايتتى.

– قادىر سونداي ۇلتجاندى ازامات. ءوزى امەريكادا تۋىپ، سوندا وسسە دە، قازاقتا بار بارلىق قاسيەت بويىنان تابىلادى. مەنىڭ قۋاناتىنىم، ءوزى دە، جۇبايى دا بالالارىنا سول ۇلكەن قاسيەتتەردى ءسىڭىرىپ جاتىر، – دەدى قوسانوۆ.

قادىر ءوزىنىڭ قازاققا جاقىن بولۋى اناسى ءرابيانىڭ ارقاسى ەكەنىن ايتتى.

– انام ءبىزدى قازاقىلىققا تاربيەلەدى، – دەدى قادىر. جاستايىنان ءوزىن امەريكالىقتارعا قازاق دەپ تانىستىرادى ەكەن. – كەڭەس وداعى كەزىندە قيىن بولاتىن، قازاقپىن دەسەم ەشكىم بىلمەيدى. قازاقستان تاۋەلسىز ەل اتانعاننان كەيىن بارىپ، ۇلتىمنىڭ كىم ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ جەڭىلدەي ءتۇستى.

قازاقستانعا كوشىپ، سوندا بيزنەس اشۋ جونىندەگى قادىرعا كوپ ۇسىنىس جاسالىپتى. ەلمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋدى قۇپ كورسە دە، ءبىرجولا كوشىپ بارۋعا كەلىسپەگەن.  امەريكادا جەكە كومپانياسى بار، سول ەلدىڭ زاڭىنا، سول ەلدىڭ ەرەجەسىنە بەيىمدەلگەن. بىراق قازاقستان ازاماتى بولۋعا نيەت بىلدىرگەن ەكەن.

 2

– قازاقستاننىڭ ادىلەت ءمينيسترى ناعاشباي شايكەنوۆتى تانيتىن ەدىم. سوعان ايتتىم. ول قازاقستاندا قوس ازاماتتىققا تىيىم سالىنعانىن ايتتى، – دەدى قادىر. – قوس ازاماتتىق كوپ ەلدە بار. مىسالى مەن اقش جانە تۇر­كيا ازاماتىمىن.

قادىردىڭ كەزدەسۋىمىزگە ارنايى اكەلگەن سۋرەتتەرىنىڭ ىشىندە اتى اتالعان كىسىلەردىڭ بارلىعى بار ەكەن. مىناۋ پالەنشە، مىناۋ تۇگەنشە دەي كەلە، ءبىر سۋرەتكە تاپ بولدىق. رەستورانداعى ۇستەل، ەكى جاعىندا ەكى ادام. ءبىرى قادىردىڭ ءوزى، ەكىنشىسىن تانىمادى. قازاقستاننان كەلگەن جۋرناليست ەكەنىن، بىراق اتىن ۇمىتىپ قالعانىن ايتتى. قادىرعا قاراما-قارسى وتىرعان قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى بولعان دارحان مىڭباي ەدى. قادىر مىڭبايدىڭ اتىن بىلمەسە دە ماماندىعىن ءدال تاۋىپتى. سۋرەت ەسكى، 1990-جىلدارى تۇسكەن بولۋى كەرەك. دارحان مىڭباي ول كەزدە راسىمەن دە باق سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن.

ءامىرجان قوسانوۆپەن دوس ەكەنىن بىلگەن سوڭ، ونىڭ ەلدەگى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقانىن ايتا باستاپ ەدىم، «توقاەۆتى دا تانيمىن»، دەدى قادىر. ءرابيا اجەيمەن كەزدەسكەن كۇنى قادىر قوس تانىسىنىڭ قازاقستانداعى تارتىسىن باقىلاپ وتىرعان ەكەن.

– 2003 جىلى  الدە 2004 جىلى ما، ەسىمدە جوق. ۇلىم دۇنيەگە كەلىپ، ناعاشىلارىنا كورسەتەيىن دەپ قازاقستانعا باردىق، – دەدى قادىر. – قايتار كەزدە ىستانبۇل ارقىلى ۇشاتىن بولدىق، Turkish Airlines ۇشاعىنىڭ ءبىرىنشى كلاسىنا بيلەت العانمىن. رەيس جارتى ساعاتقا كەشىكتىرىلدى. بىزگە تەحنيكالىق ماسەلەلەر بار دەپ ايتتى. ءبىر ۋاقىتتا قاسىم-جومارت توقاەۆ كىرىپ كەلدى. التى ساعات بويى بىرگە ۇشىپ باردىق.

قادىردىڭ ايتۋىنشا، قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ­پەن مۇنىڭ الدىندا، ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىندە تانىسقان ەكەن.

– قازاقستانعا بارساڭىز، ەلگە سالەم ايتىڭىز»، – دەدى قوشتاسىپ جاتىپ.

دارحان ومىربەك

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

الماتى: جولاۋشىلار اعىنى مەن كولىك سانى ازايدى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 18:10

بەتپەردە كيگەن كوكتەم - 6

قوعام • بۇگىن، 17:09

د دارۋمەنى - ينفەكتسيالاردىڭ «جاۋى»

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 16:47

شىمكەنت: تسيفرلى وتباسىنىڭ ءبىر كۇنى

وڭتۇستىك قازاقستان • بۇگىن، 15:58

ازيانىڭ احۋالى قانداي بولماق

ەكونوميكا • بۇگىن، 15:23

ولار ءۇي بەتىن كورمەي كۇرەسۋدە

ايماقتار • بۇگىن، 14:42

ۇقساس جاڭالىقتار