2013 جىلدىڭ جازىندا مەن دە تۇركيانىڭ ىستانب ۇلىندا بولىپ, اتاقتى سۇلەيمانيا, بايازيت, ميللەت, نۋري وسمانيا جانە تاعى باسقا دا كىتاپحانالاردان بىرنەشە مىڭ بەتتەي ماتەريال الىپ قايتتىم. وسى ءىس 2014 جىلى تاعى دا جالعاستى. بۇل جولى ماروككو مەن يسپانيانى تاڭدادىم. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 1975-1976 جىلدارى راباتتاعى V مۇحاممەد اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە بىلىكتىلىك ارتتىرۋدان وتكەنمىن. ءدىن قىزمەتىندە جۇرگەندە بىرنەشە رەت يسپانيادا دا بولعانمىن. وسى جۇرتتاردىڭ كىتاپحانالارى مەن قولجازبا قورلارىندا ءبىزدىڭ ورتا عاسىرلارداعى تاريحىمىزعا قاتىستى ءبىراز قۇندى دۇنيەلەر بار ەكەنىن بىلگەندىكتەن تاعى دا سول ەلدەرگە بارعاندى ءجون كوردىم.
سونىمەن 2014 جىلدىڭ 12-21 قىركۇيەگىندە يسپانيا كورولدىگىنە اتتاندىم. سول ەلدەگى اتاقتى ەسكۋريال قالاسىنا زيارات ەتتىم. ول ءمادريدتىڭ باتىس جاعىندا 60 شاقىرىم جەردەگى سەررا دە گۆادارراما تاۋىنىڭ ەتەگىندە ەكەن. شاھاردىڭ نەگىزى 1557 جىلى قالانعان دەسەدى. ونداعى XVI عاسىردان بەرى ءدىن جانە ءبىلىم ورداسى ءھام كىتاپحانا دا قىزمەتىن اتقارىپ كەلە جاتقان داڭقتى كىتاپحانانىڭ باي قورىمەن تانىستىم. ول ۆاتيكان كىتاپحاناسىنان كەيىنگى ەكىنشى ورىندا كورىندى. مۇندا الەمدەگى ەڭ كوپ اراب قولجازبالارى ساقتاۋلى. پاپا گريگوري XIII ەسكۋريال كىتاپحاناسىنان كىتاپ ۇرلاعان جان دىننەن شىعادى دەگەن. سول سەبەپتى ونداعى دۇنيەلەر جاقسى ساقتالۋدا.
ديرەكتورى «قازاقستان ەلشىلىگىنىڭ حاتىن العانبىز. كومەكتەسەمىز. بىزدە ەسكى قولجازبالار وتە كوپ. بىراق ورتا ازياعا بايلانىستىلارى ازداۋ-اۋ دەيمىن. يسپانيانىڭ اندالۋسيا ولكەسىن 711 جىلدان 1492 جىلعا دەيىن ارابتار بيلەدى. ولار عىلىم مەن مادەنيەت بويىنشا ۇلكەن ءىز قالدىردى. يسپان ەلىندە كوردوۆا حاليفاتى بولعان. كوردوۆادا 830 جىلدارى سالىنعان ءزاۋلىم مەشىت قازىر دە تۇر. سەۆيليادان دا قامال, مەشىت پەن ولاردىڭ بيىك مۇنارالارىن كورەسىز. گرەنادا شە؟ ول تۋرالى ۇزاق اڭگىمەلەۋ كەرەك. وسىنداي قالالاردان كوپتەگەن گارناتي-گرانادالىق, يشبيلي-سەۆيليالىق, قۋرتۋبي-كوردوۆالىق, تۋلايتيلي-تولەدولىق سەكىلدى ت.ب. عالىمدار شىققان. ولار قالدىرعان سانداعان جازبا مۇرالاردى الەم عالىمدارى ءالى زەرتتەۋدە. ءبىزدىڭ قولجازبا قورىندا ورتاازيالىق عۇلامالاردان گورى ماعريبتىق (تۋنيس, الجير, ماروككو) جانە اندالۋسيالىق عالىمداردىڭ دۇنيەلەرى كوپ. مەن اراب ءتىلى مەن ادەبيەتى جانە يسلامتانۋدىڭ مامانى ەمەسپىن. ول جايلى قازاقستاندىق قوناق مەنەن جاقسى بىلەتىن بولار. ىسكە ءسات. بىزدەن ەش كەدەرگى بولمايدى» دەدى.
ەسكۋريالدان اۋەلى يسلام مادەنيەتى مەن بىلىمىنە قاتىستى قولجازبالار كاتالوگىن پاراقتاپ شىقتىم. ناتيجەسىندە ورتاعاسىرلارداعى قازاقستان مەن ورتا ازيانىڭ كەمەڭگەرلەرى: ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950), ءابۋ ياكۋب سيرادج اد-دين يۋسۋف بين ءابۋ باكر بين مۋحاممەد بين ءالي ءال-حورەزمي اس-ساككاكي (1160-1299), ساعاد اد-دين ماسۋد بين ۋمار ات-تافتازاني (1322-1390), ءابۋ-ل قاسىم ماحمۋد بين ۋمار بين احمەد از-زاماحشاري ءال-حورەزمي (1075-1144) سەكىلدى ت.ب. ويشىلداردىڭ ەڭبەكتەرىن كوردىم. مەنى قۋانتقان ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) بابامىزدىڭ تەرىگە جازىلعان 10 تراكتاتىنىڭ تابىلۋى ەدى.
ءابۋ ناسىردىڭ جيناعى 612 سانمەن بەرىلىپتى. قولجازبانىڭ باستاپقى بەتتەرى ەسكىرىپ سارعايعان. جىرتىلعان تۇستارى دا بار. سانمەن باستالعان بەتتەگى شىعارما اتاۋىنان كەيىن 16 جول ءتىپتى كورىنبەۋگە اينالىپتى. وقىلۋى قيىن بولدى. ودان كەيىنگى بەتتەردەگى جازۋلاردى ايقىنىراق دەۋگە بولادى. 5-بەتتەن ءارى قاراي كوپتەگەن سوزدەردىڭ استى قىزىل-قوڭىر سيامەن سىزىلىپ وتىرعان. ونى تراكتاتتاردى كوشىرگەن حاتتات سىزدى ما, جوق پا, بىلمەدىم.
5-بەت باسمالامەن باستالعان. ودان سوڭ پايعامبارىمىز مۇحاممەدكە (س.ع.س.) سالاۋات ايتىلعان. ودان كەيىن «تاعليق لي-ءابي باكر مۇحاممەد بين ياحيا بين اس-سايع راحيماھۋ اللا الا كيتابيھي ءابي ناسر بين مۇحاممەد ءال-فارابي راديا اللاھۋ انھۋ في يساگۋدجي» دەگەن جولداردى وقىدىم. قولجازبا 126 بەت.
سونداي-اق ەسكۋريال كىتاپحاناسىنان شىمكەنت قالاسىنىڭ شىعىسىنداعى 12 شاقىرىم جەردەگى ەجەلگى ءيسفيدجاب–ال-بايدا-سايرام قالاسىندا ورتا عاسىرلاردا تۋىلعان اعايىندى ەكى عالىمنىڭ [الا اد-دين اس-سايرامي – XIVع.] مەن [سايف اد-دين اس-سايرامي ءال-ماسري ءال-حانافي] تراكتاتتارىنىڭ تابىلۋىن دا ۇلكەن وقيعاعا بالاۋعا بولادى.
الا اد-دين اس-سايرامي ء(الي يبن احمەد يبن مۇحاممەد اس-سايرامي ءال-حانافي (؟-1388) ورتاازيالىق ورتاعاسىرلىق اس-ساككاكيدىڭ «ميفتاح ءال-ۋلۋم» اتتى تراكتاتىنىڭ ءبىر بولىگىنە 1342 جىلى تۇسىندىرمە جازىپتى. كولەمى 139 بەت. ءار بەت جولى 23 قاتاردان تۇرادى. ال [نيزام اد-دين] ياحيا بين يۋسۋف اس-ءسايراميدىڭ (؟-1429/1430 ج. قايتىس بولعان) دۇنيەسى «كيتاب حاشيا ءال-مۋتاۋۋال لي-شەيح... ياحيا بين سايف اس-سايرامي» دەپ اتالعان. ءسويتىپ ونىڭ ەڭبەگىنىڭ ورتاازيالىق كەمەڭگەر ساعاد اد-دين ات-تافتازانيگە قاتىسى بار.
[نيزام اد-دين] ياحيا بين يۋسۋف جوعارىدا ايتىلعان سايف اد-ءديننىڭ بالاسى.
كەيبىر دەرەكتەردە ونىڭ اتى-ءجونى ابد ار-راحمان يبن [نيزام اد-دين] ياحيا يبن يۋسۋف يبن مۇحاممەد يبن يسا شەيح اش-شۋيۋح ادۋد اد-دين يبن شەيح اش-شۋيۋح ءال-اللاما سايف اد-دين اس-سايرامي ءال-حانافي دەگەن ۇلى دا بولعاندىعى ايتىلادى.
سونداي-اق ونىڭ ەسىمى ءابۋ-ل ابباس تاكي اد-دين احمەد بين مۇحاممەد بين مۇحاممەد بين حاسان ءالي بين ياحيا ءال-قۋستانتيني اش-شۋمۋنني ءال-ميسريگە (1398-1468) بايلانىستى دا اتالادى. دەرەكتەردە اش-شۋمۋنني ءدارىس العان عۇلامالار ىشىندە [نيزام اد-دين] ياحيا بين يۋسۋف اس-سايرامي دە بار.
ءابۋ ناسىر ءال-فارابي الەمگە بەلگىلى بولسا, ال قازاق جەرىنىڭ ەجەلگى شاھارلارىنىڭ ءبىرى سايرامنان شىققان پاراسات يەلەرىن جۇرت تۇگىلى عالىمدار دا ادەتتە بىلە بەرمەيدى.
اراب قالامگەرلەرى ورتاازيالىق تاريحشى, ءىرى عالىمدار دجالال اد-دين گۋرلاني, سىر بويىنىڭ شىنارى حۇسام اد-دين سىعناقي, بۇحارالىق حافيز اد-دين ءال-بۇحاري, يمامدار شامشىراعى دەپ تانىلعان مۇحاممەد ابد اس-ساتتار ءال-كەردەري جانە ت.ب. اتاي وتىرىپ, وسى ءتىزىمنىڭ باس جاعىنا الا اد-دين اس-ءسايراميدى بوستان-بوسقا قويماعان.
سايرامي بابالارىمىزدىڭ ءىزباسارلارى نيزام اد-دين اس-سايرامي مەن ونىڭ بالاسى ابد ار-راحمان (ادۋد اد-دين) اس-سايراميلەر دە اتا, اكەلەرىنە تارتىپ, ءبىلىمدى, پاراساتتى ازاماتتار بولعان.
الا اد-دين اس-سايرامي جايلى ايتقاندا ارابتىڭ اتالمىش تاريحشىلارى وعان ءال-اليم (عالىم), ءال-اللاما (داڭقتى عالىم), مۇدارريس ءال-حانافيا (حانافي مازھابىنىڭ ۇستازى), شەيح ءال-حاديس ء(حاديستىڭ شەيحى [بىلگىرى], ءال-بايان (سىپاتتاۋ), ءال-فيقھ (مۇسىلمان زاڭى), ءال-ۋسۋل (عىلىم نەگىزى) دەگەن ەپيتەتتەر بەرىپ, ولاردى قۇرمەتتى ەپيتەتتەرمەن اتاۋى, ولاردىڭ سونداي قۇرمەتتەرگە لايىق بولۋىنان دەپ ويلايمىز.
وسىعان قاراپ قازاق جەرى قالالارىنىڭ موڭعول شاپقىنشىلىعىنان سوڭ XIV-XV عاسىرلاردا دا ءوز ماڭىزىن جوعالتپاعان دەۋگە بولادى. وسىنداي بابالارمەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۇلاندارى ماقتانۋى كەرەك.
سايراميلەر دەمەكشى, ورتا عاسىرلاردا مامليۋكتەر جانە يسلام ءبىلىم, عىلىمى, مادەنيەتىنىڭ ورتالىعى بولعان كايرگە 2000-2013 جىلدارى حالىقارالىق ءدىني كونفەرەنتسيالارعا بارعان سايىن جيىن اراسىندا اتاقتى ءال-ازھار ۋنيۆەرسيتەتى ماڭىنداعى ەسكى ماحاللالاردى ارالاپ, كەزىندە بەيبارىس بابامىز (1217-1277) سالدىرعان مەشىت پەن مەدرەسەنى, حاناكالاردى كورىپ, بابالار ىزىمەن تالاي ءجۇردىم.
20 ملن-داي حالقى بار كايردىڭ ءبىر اۋدانى قازىر سۇلتان اعزام از-زاھير بەيبارىس اتامىزدىڭ اتىمەن اتالادى.
بەيبارىس مەدرەسەسىن XIII-XIV عاسىرلاردا تارازدىق ۇلكەن عالىم ھيباتۋللا ات-تارازي (1272-1233) باسقارعانى بەلگىلى. سويتسەك تارازي, تۇركىستاني, يقاني, ءال-فارابيلەردەن باسقا, مۇندا سايرامي اتتى بابالارىمىز دا تۇرعان ەكەن جانە ولاردىڭ ءبارى دە حالىق پەن بيلىكتىڭ دە ۇلكەن قۇرمەتىنە بولەنگەن.
كايرگە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي (870-950) دە ات ءىزىن سالعان دەگەن دەرەكتەر بار.
جالپى ورتاعاسىرلاردا ەگيپەت پەن شام جۇرتىندا ءومىر ءسۇرىپ, وندا ىزگىلىكتى ءىز قالدىرعان قازاق جەرىنىڭ پەرزەنتتەرى از ەمەس.
بەيبارىس (1217-1277) مەشىتىنەن ونشا قاشىق ەمەس ءال-حۋدايري كوشەسىندەگى اس-سۇرگاميشيا مەدرەسەسىنە ءبىر كەزدەرى تۇركىستان ماڭىنداعى يقان سەلوسىنىڭ تۋماسى قاۋام اد-دين ءال-يتقاني (يقاني) ءال-فارابي ات-تۇركىستاني (1286-1357) دە باسشىلىق ەتكەن.
ءسويتىپ ەگيپەت پەن شام ەلى جانە باعداد پەن باسرا شاھارلارىن دا ەجەلگى مادەنيەت وشاقتارى دەسەك, ول مادەنيەتتە ءبىزدىڭ سايرامي, تارازي (1272-1333), ءال-فارابي (870-980), تۇركىستاني, سىعناقي (1240-1317) جەندي بابالارىمىزدىڭ دا قوسقان مول ۇلەسى بار.
سونىمەن يسپانيادان تابىلعان بابالار مۇراسىمەن تانىستىرۋ ءۇشىن مادريدتەگى ەلشىلىگىمىزدىڭ 1-حاتشىسىن شاقىردىم. ول اتالعان شىعارمالاردى كوزىمەن كورىپ, قولىمەن ۇستادى. كىتاپحانا ديرەكتورىنان ماعان ولاردىڭ كوشىرمەلەرىن جاساپ بەرۋدى ءوتىندى.
ال ەسكۋريال جانە ءمادريدتىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىندا دا ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ «مۋزىكانىڭ ۇلكەن كىتابى» اتتى بەلگىلى ەڭبەگى جانە وتىرارلىق تاعى ءبىر وقىمىستى ءال-دجاۋھاري ءال-ءفارابيدىڭ
(؟-1003) ء(ابۋ ناسر يسمايىل بين حامماد (؟-1003)) «اس-سيحاح» («تادج ءال-لۇعا ۋا سيحاح ءال-ارابيا») اتتى اراب ءتىلى ماسەلەسىنە ارنالعان ەڭبەگىنىڭ قولجازبالارىن كوردىم.
بۇل ەكەۋىنىڭ اتالمىش دۇنيەلەرىن 2013 جىلى ىستانبۇلداعى سۇلەيمانيا كىتاپحاناسىنان الىپ كەلگەندىكتەن جانە ولاردىڭ مەندە كىتابي نۇسقاسى بولعاندىقتان كوشىرمەسىن جاساتۋدى قاجەت ەتپەدىم.
ەسەسىنە مادريدتەگى ۇلتتىق كىتاپحانادان نيدەرلاند استاناسى امستەردامدا 1966 جىلى جاريالانعان نەمىس شىعىستانۋشىسى-ارابيست, بيبليوگراف موريس شتەينشنەيدەردىڭ (1816-1907) ء«ال-فارابي» اتتى مونوگرافياسىنىڭ كوشىرمەسىن ءتۇسىرتىپ الدىم. (Moritz Steinschneider, Al-Farabi `(Alpharabius) des Arabischen Philosophen Leben und Schriften, Amsterdam 1966).
م.شتەينشنەيدەر ورتاعاسىرلىق يبن سايد ءال-قيفتي مەن يبن ءابي ۇسايبيعاعا سۇيەنە وتىرىپ ءابۋ ناسىردىڭ 103 تراكتاتتارىنىڭ اتىن اتاعان. ول وسىسىمەن دە قۇندى.
شىنىندا دا, يسپانيانىڭ اندالۋسيا ولكەسىندە يسلام وركەنيەتىنىڭ ۇلكەن ءىزى قالعان. ول جەردە يسلام مادەنيەتىنە دە قىزىعۋشىلىق, قۇشتارلىق بيىك دەڭگەيدە ەدى. ول جايلى اكادەميك ي.يۋ.كراچكوۆسكي (1883-1950): «ارابتاردىڭ يسپانيانى جاۋلاپ الۋىنىڭ ناتيجەسىندە اراب ءتىلى وسى ەلدىڭ داۋلەتتىلەر ورتاسىنىڭ ادەبي تىلىنە اينالدى. بۇل رەتتە ايتا كەتەر جايت – يسپانيانى ارابتار العانعا دەيىن ءدۇنياۋي ادەبيەت وندا بولعان جوق. قولدانىستاعى لاتىن تىلىندەگى كىتاپتار تەك ءدىني سارىندا عانا ەدى. ساۋاتتىلىق ءدىني ورتاعا عانا تيەسىلى-ءتىن. سول سەبەپتى دە ارابتاردىڭ جاۋلاپ الۋىنان كەيىن 100 جىل وتكەندە, IX عاسىردا, كوردوۆا قالاسىنىڭ ەپيسكوپى بىلاي دەپ جازدى: «مەنىڭ دىندەستەرىمنىڭ كوپشىلىگى ارابتاردىڭ ولەڭدەرى مەن ەرتەگىلەرىن ولاردى جوققا شىعارۋ ءۇشىن ەمەس, كەرىسىنشە وسى تىلدە دۇرىس تا شەبەر سويلەۋ ءۇشىن زەردەلەيدى. لاتىن تىلىندە وقىپ, قاسيەتتى جازبالارعا تۇسىندىرمە جاساي الاتىن بىرەر ادامنىڭ ءوزىن تابۋدىڭ ءوزى قيىن بولىپ بارادى. ولاردىڭ اراسىندا ء«ىنجىلدى», ەلشىلەر مەن ساحابالاردى وقيتىندار بار ما؟ وكىنىشكە قاراي حريستيان جاستارىنىڭ ىشىندە تالانتىلىعىمەن كورىنگەندەر تەك قانا ارابتاردىڭ ءتىلى مەن ادەبيەتىن عانا بىلەدى, اراب تىلىندەگى كىتاپتارعا قىزىعا قاراپ زەردەلەگەنى, ءوز تىلدەرىن ۇمىتقانى سونشا, لاتىن تىلىندە از-مۇزداپ دوسىنا حات جازا الاتىنداردىڭ جۇزدەن بىرەۋى تابىلار ما ەكەن؟ كەرىسىنشە اراب تىلىندە جوعارى دەڭگەيدە سويلەي الاتىندار مەن وسى تىلدە ادەمى ولەڭ جازا الاتىندار ارابتاردىڭ وزدەرىنەن دە كوپ» دەپ كۇيىنە ايتقانىن كەلتىرەدى.
ارابتار يسپانياعا ۇلكەن وركەنيەت, مادەنيەت اكەلگەن, كەزىندە يسپاندىقتار يسلام مادەنيەتىنە قاتتى قىزىققان. ارابتار اندالۋسياعا قالالار, قامالدار, عاجايىپ عيماراتتار سالىپ ەلدى كوركەيتتى, سونىمەن قاتار كوپتەگەن جازبا دۇنيەلەر قالدىردى. وكىنىشكە قاراي يسپاندىقتار اندالۋسيانى (گرەنادانى) ارابتاردان تارتىپ العان سوڭ (1492 ج.) اراب تىلىندەگى 20 مىڭ قولجازبانى ورتەدى دەگەن دە جازبا دەرەك بار. ونى يسپاندىق وقىمىستىلاردىڭ وزدەرى دە جاسىرمايدى.
ەسكۋريال كىتاپحاناسىنان «يسلام ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» سوڭعى باسىلىمىن دا كوردىم. ونىڭ تولىقتىرىلعان جاڭا نۇسقاسىن شىعارۋ 1977 جىلى باستالىپ, 2007 جىلى اياقتالىپتى. بارلىعى 12 توم. كەيبىر تومدار 1000 بەتتەن اسادى. «يسلام ەنتسيكلوپەدياسى» نيدەرلاند مەملەكەتىنىڭ لەيدەن-بريل قالاسىندا ءاربىر 30 جىل سايىن اعىلشىن, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىندە شىعىپ تۇرادى. ەسكىردى دەپ ەسەپتەلگەن ماقالالار جاڭا زەرتتەۋلەرمەن تولىقتىرىلىپ وتىرىلادى. وعان اۆتور رەتىندە بەلگىلى عالىمدار عانا تارتىلادى جانە باسۋعا ۇسىنىلار دۇنيەلەر تىڭ ماتەريالدارعا سۇيەنىپ جازىلۋى تالاپ ەتىلەدى. تەكسەرىس, سۇزىلىستەن وتپەگەن ماقالالار كىتاپقا كىرگىزىلمەيدى. ەنتسيكلوپەديانىڭ بۇرىنعى باسىلىمدارىندا قازاقستانعا جەكە ماقالا بەرىلمەيتىن. بۇل جولى تاۋەلسىز جۇرتىمىزعا جەكە ماقالا ارنالىپتى. اۆتورى جاپون تاريحشىسى ۋياما توموكيحو.
«يسلام ەنتسيكلوپەدياسىندا» ءبىزدى قىزىقتىرعانى فاراب جانە وتىراردان شىققان عالىمدارعا ارنالعان ماتەريالدار ەدى. ەنتسيكلوپەديادا وتىرارعا (اۆتورى W. Bazthold [B. Spaler]) جانە ودان شىققان ءابۋ ناسىر مۇحاممەد ءال-فارابيگە (R. Walzer), ءابۋ ناسىر يسمايىل بين حامماد ءال-فارابيگە (L.Kopf), ءابۋ يبراھيم يسحاك بين يبراھيم ءال-فارابيگە (H. Fleisgh) جانە جەتىسۋلىق جامال قارشيگە (P. Jaokson), قالالاردان تاراز (G.E. Bosworth), جەند (G.E. Bosworth) سەكىلدى شاھارلارعا دا جەكە-جەكە قۇندى دا تىڭ ماتەريالدار پايدالانىلىپ جازىلعان ماقالالار بەرىلىپتى.
ايتا كەتەر جايت «يسلام ەنتسيكلوپەدياسى» كەز كەلگەن ەل كىتاپحانالارىندا بولا بەرمەيدى. ونى الۋ ءۇشىن كولەمدى شەت ەل ۆاليۋتاسى قاجەت.
يسپانيادان ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدىڭ تومەندەگى 10 تراكتاتى, ەكى ءسايراميدىڭ شىعارمالارى مەن اتالمىش م.شتەينشنەيدەردىڭ (1816-1907) دە نەمىس تىلىندەگى ءال-فارابي اتتى زەرتتەۋىن ەلگە جەتكىزدىم:
- كيتاب تاعليق يساگۋدجي الا فۋرفۋريۋس
- ارد ءابي ناسر في كيتاب باريرمينياس
- كيتاب ءال-يبدا
- كيتاب ءابي ناسر في-ل قياس
- يرتيا في كيتاب ات-تاحليل
- كالام الا اۋال كيتاب ءال-بۋرھان لي ءابي باكر بين ياحيا
- قاۋل ءابي باكر مۇحاممەد بين ياحيا كيتاب ءال-بۋرھان
- شارح سادر ءال-ماقالا ءال-اۋال بين كيتاب يقليديس لي-ابۋ ناسر مۇحاممەد بين مۇحاممەد ءال-فارابي
- شارح ءال-ماقالا ءال-حالليس مينھۋ لي-ابي ناسر ايدان
- كيتاب ءال-ماقۋلات
- [نيزام اد-دين] ياحيا بين يۋسۋف [سايف اد-دين ءال-ميسري ءال-حانافي] اس-سايرامي. كيتاب حاشيا ءال –مۋتاۋال لي-شەيح.
- الا اد-دين اس-سايرامي. اس-ساككاكيدىڭ «ميفتاح ءال-ۋلۋمىنا تۇسىندىرمە».
- Moritz Steinschneidez. Al-Farabi (Alpharabius) des Arabischen Philosophen Leben und Schriftin. Amsterdam 1996, 268 p.
ال يسپانيانىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنداعى 627 قولجازبا اتاقتى ءابۋ ءالي يبن سينا (980-1037) (پوەزياسىنا) قاتىستى بوپ شىقتى.
قازاق جەرى رۋحاني, مادەني جازبا جانە ماتەريالدىق مۇرالارعا باي بولعان. ورتا عاسىرلاردا ەلىمىزدىڭ اسىرەسە وڭتۇستىگىندە بالاساعۇن, تاراز, شەلجى, جىكىل, يسفيدجاب-ءال-بايدا-سايرام, مانكەنت, وتىرار, سۇتكەنت, تۇركىستان, بالادج, ساۋران, سىعاناق, قىپشاق, اركوك, اساناس, جەند سەكىلدى ۇلكەندى-كىشىلى شاھارلارى, قورعاندار مەن قامالدارى بولدى. ولار قادەري حالىنشە مادەني, عىلىمي ورتالىق قىزمەتىن دە اتقاردى. وندا تالاي ويشىلدار, كەمەڭگەرلەر, دانالار, عىلىمدار تۇرىپ, قۇندى شىعارمالار تۋىنداتتى. وكىنىشكە قاراي ءتۇرلى جىلدار مەن عاسىرلار, كەزەڭدەردە ول دۇنيەلەر جان-جاققا شاشىراپ كەتتى نەمەسە جوعالدى.
مەن تاۋىپ اكەلگەن, كورسەتكەن جازبا دۇنيەلەر سولاردىڭ قالامىنان تۋعان, سولاردان قالعان نەمەسە سولار جايلى جازىلعان ەڭبەكتەر.
ولار ورىس, قازاق تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, زەرتتەلسە ۇلتىمىزدىڭ شىنايى تاريحىن بايىتۋعا جانە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قۇرىلعانىنا بايلانىستى جازىلار, زەرتتەۋلەر جوبالارعا كومەگى تيەرى ءسوزسىز. سول ءۇشىن ولاردى عىلىمي اينالىمعا كىرگىزە بەرۋ قاجەت. سونداي-اق مۇنداي دۇنيەلەر:
– قازاقستاننىڭ ورتاعاسىرلىق كەزەڭدەرىندەگى تاريحىن جاڭا ماتەريالدارمەن بايىتادى.
– جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم وقۋشىلارىنا ارنالعان وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇرالدارىنا قازاقستاننىڭ وسىنداي ورتاعاسىرلىق عۇلامالارى مەن ولاردىڭ ەڭبەكتەرىن كىرگىزە بەرۋ ءلازىم.
– دالانىڭ ورتاعاسىرلىق عۇلامالارى مەن ويشىلدارىنىڭ شىعارمالارىنان انتولوگيا قۇراستىرۋ كەرەك.
– ولاردىڭ شىعارمالارىن ناسيحاتتاۋ جانە زەرتتەۋگە ارنالعان حالىقارالىق عىلىمي تەوريالىق جانە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ءلازىم.
– ماگيسترلەر مەن Phd دوكتورلارىنا ۇمىتكەرلەر جازاتىن عىلىمي جۇمىستار مەن ديسسەرتاتسيالارعا ولاردىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان تاقىرىپتار ۇسىنۋ كەرەك.
ەسكۋريال كىتاپحاناسى
ءابساتتار قاجى دەربىسالى,
ر.ب.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قر جوعارى مەكتەپ عا-نىڭ اكادەميگى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
