جاڭاوزەندىكتەردىڭ جانايقايى

 «جالعىز ءۇيى اپاتتىق...»

جاڭاوزەندەگى ەسكى ۇيلەر­دىڭ «جىرى» كوپكە سوزىلدى. ال­دىمەن «اپاتتى» دەپ تانىلعان ۇي­لەر كەيىن «توزىعى جەتكەن» دەپ باعالاندى. ايىرماسى – «اپات­تى» ءۇي سۇرۋگە جاتقىزىلسا, «تو­زىعى جەتكەندى» كۇردەلى جون­دەۋ­مەن قالپىنا كەلتىرۋگە بولادى ەكەن. قالاي بولعاندا دا جالعىز ءۇيىنىڭ جايى كەلىسپەگەن جاڭاوزەندەگى قوس ءۇيدىڭ تۇرعىن­دارى ء«مۇيىز سۇراپ ءجۇرىپ, قۇلاق­تان ايىرىلعانداي» كۇي كەشكەلى ءبىر جىل...

قازاقستان پرەمەر-ءمينيس­ترى­نىڭ 21.06.2012 جىلعى №821 قاۋ­لىسىمەن بەكىتىلگەن «قولجە­تىمدى تۇرعىن ءۇي-2020» باعدارلا­ما­سىنىڭ اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى قاناتقاقتى جوبا­لار شەڭبەرىندە «استانا قالا­سىندا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىن­دا اپاتتى تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوبا­لار­دى ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ماڭ­عىس­تاۋ وبلىسى بويىنشا پيلوتتىق جوبالاردا اقتاۋ جانە جاڭا­وزەن قالالارىنىڭ قاتىسۋى كوزدەلىپ وتىر.

ۇيلەرى بۇزىلاتىن تۇرعىندار ءۇشىن جانە جاڭاوزەن قالاسىنىڭ تۇرعىندارىن اقتاۋ قالاسىنا كوشىرۋ ءۇشىن تۇرعىن ءۇي سالۋ جوسپارلانىپ وتىر» دەلىنگەن ەدى. الايدا كەيىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي - 2020» باعدارلاماسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى 2014 جىلعى 19 مامىر كۇنگى №01-03/705 قاۋلىسىندا «اۆاريالىق تۇرعىن ءۇيدى بۇزۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوبالار شەڭبەرىندەگى تۇرعىن ءۇي» دەگەن كىشى بولىمدەگى «2. ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا» دەگەن تارماق الىنىپ تاستالدى. بۇل جاڭاوزەندەگى اپاتتى ۇيلەر تۇرعىندارىن اقتاۋعا كوشىرۋ دەگەن ماسەلەنى دە سولقىلداتىپ كەتتى. الايدا جاڭاوزەن قالالىق اكىمدىگى قازاقستان رەس­پۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2014 جىلعى 28 ماۋسىمداعى №728 قاۋلىسىمەن بەكى­تىلگەن «وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىل­عا دەيىنگى باعدارلاماسى» نەگىزىندە 2015-2025 جىلدارعا ارنالعان «جاڭاوزەن قالا­سىنداعى توزىعى جەتكەن ۇيلەردى جويۋ» ماقساتىندا ءىس-شارالار جاساقتاپ ءىس­تى ءوز قولدارىنا الدى. قالا اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىن­باسارى ت.كوشماعانبەتوۆ «الداعى ون جىل ىشىندە ينۆەستورلار ارقىلى ءۇي سالىپ, بۇل ماسەلەنى شەشەمىز. 11 مىڭنان اس­تام تۇرعىن جاڭاوزەندە سا­لىنعان جاڭا ۇي­لەرگە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كو­شى­رىلەتىن بو­لادى» دەگەن ەدى «ەگەمەن قا­زاقستان» گا­زەتىندە جاريالانعان «توزعان ۇي­لەر, تو­قى­راعان ۇمىتتەر. جاڭاوزەندەگى توز­عان ۇي­لەردىڭ قۇلاماۋىنا كىم كەپىلدىك بە­رە الا­دى؟» (16.06.2015) تاقىرىبىمەن جا­ريا­­لانعان ماقالادا.

سونىمەن, جاڭاوزەندە اپاتتى ۇيلەر ماسەلەسى بىرەسە «اپاتتى», بىرەسە «توزىعى جەت­كەن» بولىپ قۇبىلىپ كەلىپ, اقىرى سوڭى داۋعا اينالدى. جالعىز ءۇيىن «اپاتتى» دەپ اكىمدىككە تاپسىرعان تۇرعىندار مەن­­شىگىندەگى ۇيدەن ايرىلعاندارىنا نارازى...

 «اكەسى ولگەندى دە ەستىرتەدى ەمەس پە؟»

«قانداي قيىن نارسەنى دە, قايعىلى جاعدايدى دا ەستىرتىپ جاتادى, نە نارسەدە دە انىقتىق, اشىقتىق بولعانى جاقسى, «باسى بايلى بولسا – ءتۇبى سايلى بولادى». اكىمدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءاۋ باس­تا ءبىزدى – ورمانداي حالىقتى الداپ نەسى بار؟ ولار ءبىزدى ء«ۇيدى نوتاريۋس ار­قىلى اكىمدىككە اۋدارىپ بەرسەڭىزدەر, وز­گە مەكەن-جايدان بەرىلگەن ۇيلەر ءوز مەن­شىكتەرىڭىزگە وتەدى» دەپ سەندىرگەن بولاتىن. بىراق ءبىز ءۇيدى جاڭاوزەن قالا­لىق تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق جانە شارۋا­شىلىق ءبولىمى مم-نە نوتاريۋس ار­قىلى تاپسىرعان سوڭ اراعا ءبىر اي سالىپ قو­لىمىزعا بەرىلگەن شەشىمنەن ءۇيدىڭ جەكە­شەلەندىرىلمەيتىندىگىن بىلدىك. بۇرىن اپات­تى بولسا دا ءوز ءۇيىمىز بار ەدى, ەندى جىر­تىق ۇيگە زار بولىپ وتىرمىز. ەسكى-قۇسقى بولسا دا وزىڭدىكى بولعان جاقسى عوي, ونىڭ ۇستىنە قازاقپىز, قازاق بولعان سوڭ – ۇل-قىز بار, توي-ساداقا بار, ءولىم-ءجى­تىم بار, ءتىپتى مۇراگەرلىك دەگەن دە بار. ءبىز بالالاردىڭ بەتىنە قالاي قارايمىز, ولار­عا نە قالدىرامىز؟» دەيدى توقتاگۇل جان­توراەۆا. بۇل – جالعىز توقتاگۇلدىڭ ەمەس, قوس ۇيدەن قونىس اۋدارعانداردىڭ ايتارى.

جايلى-كۇيلى, جاعدايى جاقسى بولسا اپاتتى ۇيدە ەشكىم وتىرمايدى – ءوز الدارىنا ءۇي سالىپ نەمەسە باسپانا ساتىپ الار ەدى. اپاتتى ۇيدە باسقا مەكەنگە قونىس اۋدارۋ­عا قاۋقارى جوقتار عانا وتىراتىنى بەلگىلى. ايتسا ايتقانداي, اپاتتى دەپ تانىلعان ەكى ءۇي تۇرعىندارىنىڭ اراسىندا ءتۇرلى ساناتقا – الەۋمەتتىك جاعىنان از قامتىلعاندار, كوپ بالالىلار مەن ارنايى توپ­تاعى مۇگەدەكتەر, جەتىمدەر مەن ولاردى ءوز قامقورلىعىنا العاندار, جۇمىسسىزدار, زەينەتكەرلەر – ءبارى دە بار.

– مەنىڭ جولداسىم ەكىنشى توپتاعى مۇگەدەك, جاسىمىز 70-كە تاياپ قالدى. قولىمدا تۇلدىر جەتىم 5 جاسار قىز بالا بار, ۇلىم جۇمىسسىز, بانككە تولەيتىن ءۇش نەسيەمىز بار. بەرىلگەن ءۇيى ءتورتىنشى قا­باتتا جانە وتە سالقىن. بۇل ءۇيدىڭ جاعدايى ءوزىمىزدىڭ اپاتتى دەپ تانىلعان 43-ءشى ۇيىمىزدەن ارتىق دەپ ايتا المايمىن, بىراق وسى ءۇيدىڭ قۇنى 13 ملن تەڭگە, ياعني اكىمدىك جەكە ادامنان سونشا اقشاعا ساتىپ العان, كونە ءۇيدىڭ باعاسى سونشالىقتى قىمبات بولاتىن بولسا, ءبىز اپاتتى دەپ تانىلعان ۇيدەن وپ-وڭاي ايىرىلىپ, نە ءۇي جوق, نە اقشا جوق – دىمسىز قالىپ وتىرمىز. اكىمدىك دالادا قالدىرعان جوق, باسپاناعا ورنالاستىردى, بىراق بۇل ءبارىبىر ءبىزدىڭ مەنشىگىمىز ەمەس, – دەيدى توقتاگۇل اپاي.

– شيەتتەي بالا-شاعامەن قونىس اۋدا­رۋ وڭاي بولعان جوق, بىراق كوشىپ كەلگەن ءۇيىمىز اپاتتى جاعدايداعى ۇيلەرمەن شامالاس سالىنعان بولۋى كەرەك, ول دا ەسكى. تەرەزەسىنە كورپە ۇستاپ, جىلىتا الماي الەككە قالعان ەدىك, – دەپ تولىقتىردى كورشىسىنىڭ ءسوزىن مەرۋەرت وسگۋنباەۆا.

– سول كەزدەگى قالا اكىمى ءا.داۋىل­باەۆتىڭ تۇرعىن ءۇيدى جالعا بەرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىقتى, ودان كەيىن ع.بايجا­نوۆتىڭ توراعالىعىمەن تۇرعىن ءۇي كوميس­سياسىنىڭ شەشىمى شىقتى, وعان قوسا ب.باي­بوزوۆپەن تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ شارتى جاساقتالدى. الايدا ۋاقىتشا بىزگە بەرىپ وتىرعان پاتەرلەردىڭ باسىم بولىگى وتە ەسكى. «كىسىدەگىنىڭ كىلتى اسپاندا» دەگەندەي, ءبىزدىڭ مەنشىگىمىزگە اۋماعاندىقتان, بۇل ۇيلەردى ۋاقىتشا دەپ ەسەپتەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 158-بابىنىڭ 1,4-بولىكتەرىندە مازمۇنى زاڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلمەيتىن مامىلە, سونداي-اق قۇقىقتىق ءتارتىپ نەگىزدەرىنە كورىنەۋ قاي­شى كەلەتىن ماقساتپەن جاسالعان مامىلە, ەگەر وسى كودەكستە جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەرىندە وزگەشە كوزدەلمەسە, داۋلاناتىن مامىلە بولىپ تابىلادى جانە سوت ونى جارامسىز دەپ تانۋى مۇمكىن, ەگەر مامىلەگە قا­تىسۋشىلاردىڭ ءبىرى ونى مىندەتتەمەنى ورىن­داۋدان نەمەسە ءۇشىنشى تۇلعا نە مەملەكەت الدىنداعى جاۋاپتىلىقتان جال­تارۋ نيەتىمەن جاساسقان جاعدايدا, ال مامىلەنىڭ باسقا قاتىسۋشىسى بۇل نيەت تۋ­رالى بىلگەن بولسا نەمەسە بىلۋگە ءتيىس بول­سا, مۇددەلى تۇلعا (مەملەكەت) مامىلەنى جارامسىز دەپ تانۋدى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى. ءبىز جوعارىدا كورسەتىلگەن كودەكس نورمالارىنا سايكەس الداعى ۋاقىتتا مىندەتتەمە ورىن­دالماعان جاعدايدا ءتيىستى تالاپتارىمىزبەن سوتقا جۇگىنەتىن بولامىز. اكىمدىك قىزمەتكەرلەرى ءبىزدى الداعاندىقتان, ولار­دىڭ ءىس-ارەكەتىن زاڭسىز دەپ تۇسىنەمىز. انى­عىن ايتىپ, ورتاق مامىلەگە كەلۋىمىز كەرەك ەدى, دەيدى تۇرعىندار.

سونداي-اق تۇرعىندار «كورىنەۋ جال­عان مامىلەنى, ياعني سىيعا تارتۋ شارتتارىن جارامسىز دەپ تانۋ, بۇرىنعى ءۇيى­مىزدى باستاپقى قالىپقا كەلتىرىپ بەرۋ, اكىم­دىكپەن كورىنەۋ جالعان ۋادە بەرگەنى ءۇشىن مورالدىق جانە ماتەريالدىق زيان رەتىندە ءار پاتەر يەلەرىنە 5 ميلليون تەڭگە ءوندىرۋ» تالاپ­تارىن دا جەتكىزدى.

 «ەڭ باستى قاجەتتىلىك – تۇرعىندار قاۋىپسىزدىگى»

تۇرعىن ءۇي سالاسى قاتىناستارى سا­لاسىن­داعى قوعامدىق قارىم-قاتىناس­تاردى رەتتەيتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى» تۋرالى زاڭ, زاڭعا ساي تۇرعىن ءۇيدى بەرۋ ءتارتىبى جانە تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرىپ, مەملەكەت قورىنان تۇرعىن ءۇي الۋعا قۇقىلى, ياعني بەلگىلەنگەن ساناتتار تۋرالى ايتا كەلىپ, جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.ىزعاليەۆ «جالعىز ءۇيى اپاتتىق» دەپ تانىلعانداردىڭ دا اتالعان ساناتقا جاتقىزىلاتىندىعىن, سوندىقتان سول ازاماتتىڭ تۇرعىن ءۇي كەزەگىنە تۇرىپ, مەملەكەتتەن كەزەكپەن پاتەر الۋعا قۇقى بار ەكەندىگىن ايتتى.

– مەملەكەتتىڭ تۇرعىن ءۇي قورىنان ال­عان پاتەردى جەكەشەلەندىرۋ دە وسى زاڭمەن رەتتەلەدى. زاڭنىڭ جەكەشەلەندىرۋدى رەت­تەيتىن 13-بابىنىڭ 7-تارماعىندا قانداي جاعدايدا مەملەكەتتىڭ تۇرعىن ءۇي قورىنان بەرىلگەن پاتەرلەر جەكەشەلەندىرۋگە جات­پايتىندىعى كورسەتىلگەن. سونىڭ 1-ءشى تارماعىندا «جالعىز ءۇيى اپاتتى» دەپ تانىلعان ازاماتتارعا مەملەكەتتىك تۇر­عىن ءۇي قورىنان بەرىلەتىن پاتەرلەر جەكە­شەلەندىرۋگە جاتپايدى» دەپ انىق جا­زىلعان. جاڭاوزەن قالاسىنداعى 1 شاعىن اۋدان 43-ءشى جانە اباي-59-شى ۇيلەر «اپاتتى» دەپ تانىلعان. زاڭعا سايكەس اكىمدىك ول ازاماتتاردى تۇرعىن ءۇيدىڭ كەزەگىنە قويىپ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋى كەرەك. سەبەبى ءبىرىنشى كەزەكتە – ازا­ماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى. اپات­تى ۇيدە بولۋى مۇمكىن جاماندىقتىڭ ال­دىن الۋ ءۇشىن اكىمدىك بيۋدجەتتەن قا­راجات ءبولىپ, ەكىنشى نارىقتان بىرنەشە پاتەر ساتىپ العان. جاڭاوزەندە جاڭا, دايىن ءۇي جوق, سوندىقتان سۋ جاڭا ۇيلەر سا­تىپ الىنعان دەپ ايتا المايمىن. ءۇي بەرىل­گەن سوڭ, اپاتتى ۇيلەر ازاماتتاردىڭ مەن­شىگىندە قالا المايدى, ول ۇيلەردە تۇ­رۋعا, ساتۋعا, بىرەۋگە بەرۋگە بولمايدى. سون­دىقتان سىيعا تارتۋ شارتى نەگىزىندە اكىم­دىككە تاپسىردى, اكىمدىك ونىڭ ورنىنا ساتىپ العان پاتەرلەرىن جەكەشەلەندىرۋ قۇقىنسىز پايدالانۋعا بەرىپ وتىر. نە ءۇشىن ونداي زاڭ قابىلدانعان؟ اپاتتى دەپ تانىلعان ءۇيدىڭ ورنىنا بەرىلگەن پاتەر نەلىكتەن جەكەشەلەندىرۋگە جاتپايدى دەپ جازىلعان؟ سەبەبى – وسى زاڭ بويىنشا كەز كەلگەن كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ كۇتىپ ۇستالۋى, اعىمداعى جوندەلۋى, ۋاقىت وتە كەلە كۇردەلى جوندەلۋى – شىعىندارىنىڭ بار­لىعى سول ۇيدەگى پاتەر يەلەرىنىڭ ورتاق مىن­دەتى بولىپ تابىلادى. ال كەز كەلگەن عيماراتقا ۋاقتىلى اعىمداعى جانە كۇر­دەلى جوندەۋ جاسالماسا, ول اپاتتى جاعدايعا اين­الارى ءسوزسىز. ەگەر ۇكىمەت «اپاتتى» دەپ تانىلعان ۇيلەردىڭ ورنىنا پاتەرلەردى تەگىن بەرە بەرەتىن بولسا, ازاماتتار ماسىل­دىق كۇيگە ءتۇسۋى, «ۇكىمەت ءبارىبىر بەرەدى عوي» دەپ ورتاق مۇددەگە مۇلدەم قاراماي قويۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ويى­مىزشا, كەزىندە وسى زاڭدى قابىلداعان كەزدە سونداي نيەت-وي­مەن قابىلداعان بولۋى مۇمكىن, دەيدى قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.ىزعاليەۆ.

اڭعارعانىمىز – اكىمدىك جالعا الۋ قۇنىن تولەمەي, قانشا ۋاقىتقا پانالاسا دا مەرزىمى شەكتەلمەيتىن تۇرعىن ۇي­مەن قامتاماسىز ەتىلگەندىكتەن بۇل تۇر­عىدا ماسەلە جوق دەپ سانايدى. ال تۇرعىندار اپاتتى بولسا دا ء«وز ۇيىمىز­دەن» ايرىلدىق, ورنى ويسىراپ قالعان مەن­شىكتەگى مۇلكىمىزدى اكىمدىك نەمەن وتەيدى دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. «الدىڭعى كەزەك­تە كەرەگى – ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگى» دەگەن اكىمدىكتىڭ ءاۋ باستا حالىقتى «جەكە­شەلەندىرۋ جايلى اڭگىمەمەن» الداۋسىراتۋى دۇرىس پا, الدە اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جاسالعان سوڭعى قادام با؟ زاڭعا ساي ماسەلە سول كەزدە تۇسىندىرىلگەندە, بۇ­گىنگى ايقاي تۋىنداماس پا ەدى؟ ال قالا اكى­مىنىڭ ورىنباسارى ايتقان «ماسىلدىق» قان­شالىقتى نانىمدى؟ ويتكەنى ساتىپ ال­سىن, كەزەكپەن السىن – قابات-قابات ۇيدە تۇرىپ, ورتاق ەسىكتەن كىرىپ-شىعىپ, ورتاق ءدالىزدى مەكەن ەتۋ قالا تۇرعىندارىنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر, ونىڭ ءبارى ورتاق م ۇلىكتى كۇتىپ ۇستامايدى دەگەنگە سەنۋ قيىن. ءتىپتى جۋىردا جاڭاوزەن قالا­سىنداعى كوپقاباتتى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ءبىرى­نىڭ جەرتولەسىندە ەكى بىردەي سانتەحنيك جىگىت توكقا ءتۇسىپ قايتىس بولعان ەدى. سوندا, اپاتتى ەمەس, بىراق ودان ءارى دە ەمەس, جەكە يەلەرى بار ءۇيدىڭ جەرتولەسىندەگى جاعداي – ورتاق ءۇيدىڭ گۇل-گۇل جايناپ, شەكەسىنىڭ شىلقىپ تۇرماعانىن اڭعارتادى.

تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟

جاڭاوزەنگە مەملەكەت تاراپىنان كو­ڭىل دە, قارجى دا از ءبولىنىپ جاتقان جوق, قابىلدانعان ارنايى باعدارلامالار دا بار. ايتسە دە, شەشىمىن تابامىن دەگەندە شيرىعا تۇسەتىن ماسەلەسى دە كوپ, ياعني مىسالدا ايتىلاتىن «كەتپەننىڭ ەكى ۇشى» سىندى – ءبىرىن باسساڭ ءبىرى ماڭدايعا تيەدى. نەلىكتەن؟ قاتەلىك زاڭنان با, ۇيىمداس­تىرۋدان با, الدە حالىقتان با؟

– 2000 جىلى مەنىڭ وتباسىم تۇراتىن جاڭا­وزەن قالاسىنداعى 1 شاعىن اۋدان­داعى 49-شى ءۇي اپاتتى جاعدايداعى ءۇي دەپ تانىلدى. سول كەزدەگى قالا اكىمى ءبىزدى شاقىرتىپ جۇ­مىس ىستەيتىندەرگە  ء«ۇي ساتىپ الا­سىڭدار ما, جوق سالىپ الاسىڭدار ما – وزدەرىڭىز تاڭدارسىزدار» دەپ اقشا بەردى دە, ءمۇجالسىز وتباسىلاردى 5 شاعىن اۋدان­نىڭ 18-19-شى ۇيلەرىنە كوشىرىپ, سول ۇيلەر­دى جەكەشەلەندىرىپ بەردى. ءبىز ول كەزدە جەكە ءۇيىمىزدى نوتاريۋس ارقىلى اكىمدىككە وتكى­زىپ بەرگەن جوق ەدىك. بۇگىنگى جاعداي مۇل­دەم تۇسىنىكسىز – ءۇي دە جوق, اقشا دا جوق, كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇيدىڭ جەرورنىندا ار­قايسىمىزدىڭ ۇلەسىمىز بار ەمەس پە, ول قايدا؟ ءبىز تىعىرىققا تىرەلدىك, – دەيدى ت. جانتوراەۆا.

سونداي-اق اكىمدىك بەرگەن ۇيلەردىڭ كوممۋنالدىق تولەمدەرىنىڭ قارىزدارى اي سايىن ايقايعا اينالىپ, تۇرعىنداردى سوت­قا شاقىرتۋعا دەيىن جەتكىزگەن كەزدەر بولىپ­تى. قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى بۇل ماسە­لەنىڭ شەشىلەتىندىگىن, ەندى اپاتتىق ۇي­دەن قونىس اۋدارعان تۇرعىندار كەلگەنگە دەيىنگى قارىزداردى جاڭاوزەن قالا­لىق تۇرعىن ءۇي كوممۋنالدىق جانە شارۋا­شىلىق ءبولىمى تولەيتىندىگىن جەتكىزدى.

جاڭاوزەن قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك ماسە­لەلەرىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى رەتىندە تۇرعىنداردى اقتاۋ قالاسىنا كوشىرۋ ماسەلەسى ايتىلىپ كەلەدى. ماقالانىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, اپاتتى ءۇي تۇرعىندارىن وسى ساناتقا ىلىكتىرۋ دە كە­زىندە قوزعالعان بولاتىن. جاڭاوزەن قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ب.ىزعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تۋىنداپ وتىرعان جاع­دايدا اپاتتى ءۇيدىڭ تۇرعىندارىن اق­تاۋعا قونىستاندىرۋدى, كەزەككە قويۋدى باس­شىلىقپەن كەلىسىپ, مۇمكىندىكتەرىن, نۇس­قالارىن ەگجەي-تەگجەيلى قاراۋ قاجەت. الايدا اقتاۋدان بەرىلگەن ۇيلەر دە جەكەشەلەندىرۋ قۇقىنسىز بەرىلمەك.

جاڭاوزەن قالاسىندا اقتاۋعا كوشە­تىندەردىڭ ساناتىندا كەزەكتە 1700 ادام تۇرعان بولسا, بيىلعى جوسپار بويىنشا 394-ءى كوشىرىلەدى. «وزەنمۇنايگاز» اق قارا­جاتىنا 2019 جىلى اقتاۋدان جاڭا سالىنعان ۇيلەردەن 394 پاتەر ساتىپ الىنعان. 2020-2021 جىلدارى جالعاسىن تاباتىن باعدارلاماعا تاعى دا اتالعان مۇناي كومپانياسى دەمەۋشىلىك جاساماق.

– اقتاۋعا كوشىرسە, ارينە كەلىسەمىز. سەبەبى اقتاۋ – ۇلكەن قالا, قوزعالىس كوپ, ياعني جۇمىس تابىلادى دەگەن ءۇمىت بار. مىسالى, جاڭاوزەندە 18-19 جاستاعى قىز بالالارعا كوشە سىپىرۋدى ۇسىنادى, ولار بارمايدى, ال اقتاۋدا ۇلكەن ساۋ­دا ورتالىقتارىنا ساتۋشى بولسا دا مۇم­كىندىك بولار ەدى. جۇمىس تابىلسا دەپوزيت اشىپ دەگەندەي, ءارى قاراي تىرلىك ەتۋگە بولادى دەپ ويلايمىن. ءبىز قازىر جاڭاوزەندە قيىن جاعدايدا قالىپ وتىرمىز, ءتيىستى ورىن­دار نازار اۋدارىپ, ماسەلەنى دۇرىس شەش­سە ەكەن دەيمىز, – دەيدى م.وسگۋنباەۆا.

اقتاۋ قالاسىندا تومەنگى شاعىن اۋدان­داردا اعاشتان سالىنىپ, تۇيە ەمەس شىبىن سۇيكەنسە قۇلاعالى تۇرعان ەسكى ۇيلەر بولدى. قاۋىپتىلىگى بىلاي تۇرسىن, سىلاعى وپىرىلا وماقاسىپ, بالشىق ۇستاۋى ءۇشىن ايقىش-ۇيقىش قاعىلعان اعاشتارى ناۋقاس ادامنىڭ قابىرعالارىنداي ارسيىپ قالانىڭ سۇرقىن كەتىرگەن سۇرقاي ۇيلەر بۇگىندە جوق. ىسكە ينۆەستورلار ارا­لاسىپ, اكىمدىكپەن ەكىجاقتى وڭتايلى كە­لىسىم ناتيجەسىندە ماسەلە ايقاي-شۋسىز ءوز شەشىمىن تاپقان بولاتىن.

ينۆەستور مەن اكىمدىك ءوزارا مىندەتتەردى بولىسكە سالدى. مىسالى, اكىمدىك جەر-سۋ, گاز-توك, اباتتاندىرۋ مەن اۆتوجول ماسە­لەسىن, ياعني ينفراقۇرىلىمدىق جاعىن موي­نىنا الىپ, كومپانياعا قۇرىلىس جۇرگ­ىزۋگە جاعداي جاساپ بەردى. ال كومپانيا ءوز كەزەگىندە اپاتتى ءۇيدى بۇزىپ, ءسۇرىپ, ورنىنا ءۇي سالۋمەن اينالىستى. سونداي-اق 2 قاباتتى 16 پاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنىنا 80-100 پاتەرلىك تۇرعىن ءۇي سالىپ, 16 پاتەردى بۇرىنعى يەلەرىنە بەرسە, قالعاندارىن ساتىپ تابىس تاپتى.

– بۇل ءادىس جاڭاوزەن جاعدايىنا كەل­مەيدى, – دەيدى ب.ىزعاليەۆ, – مىسالى, اپات­تى دەپ تانىلعان 43-ءشى ءۇي – 32 پاتەر­لىك. ونىڭ ورنىنا ءارى كەتسە 60 پاتەرلىك ءۇي سالىنادى, ياعني جارتىسى تەگىن كەتەدى دەگەن ءسوز. سوندا كاسىپكەر قانداي پايدا تابادى؟ بۇل يدەيا دا ايتىلعانمەن, ينۆەستور تابىل­ماعاندىقتان, ەكىنشى نارىقتان پاتەر ساتىپ الۋ جولى تاڭدالعان.

اپاتتى ۇيلەر ءالى ورنىندا – بۇزىلعان دا, سۇرىلگەن دە جوق. وعان قىرۋار قارجى قا­­جەت بولعاندىقتان, ءالى شەشىمىن تاپپاپتى. بىراق ءۇي سۇرىلگەن سوڭ ورنىنا ءۇي سالا ما, جوق الدە اباتتاندىرۋ جۇمىستارى قول­­عا الىنا ما – ول جاعى دا بەلگىسىز جانە نەنى قالاسا دا اكىمدىكتىڭ ەركىندە, سەبەبى ول ءۇي مەن ورىن اكىمدىكتىڭ قۇزىرىنا ەنگەن.

جاڭاوزەندە قازىر جاڭا ۇيلەر سالىنۋدا, بىراق ولار ينۆەستورلاردىڭ كۇشىمەن ەكەن. سوندا, ينۆەستورلاردىڭ اپاتتىق ۇي­لەر­دىڭ  ورنىنا قىزىقپايتىنى قالاي؟

جيرەنشەگە ءۋاج جوق

ءيا, اياعى تابالدىرىعىنان سىرتقا شىعىپ جاتقان ۇيىنە «قايران مەنىڭ ءوز ءۇيىم, كەڭ سارايداي بوز ءۇيىم» دەپ راحاتتاناتىن جيرەنشەگە ءۋاج جوق. ەسكى بولسا دا ءوز ءۇيىڭنىڭ اتى – ءوز ءۇيىڭ.

اپاتتى ۇيدە ايتپاي كەلۋى مۇمكىن قاسىرەتتىڭ الدىن الىپ, تۇرعىنداردى دەر كەزىندە وزگە ۇيلەرگە قونىس اۋدارتقان اكىم­دىكتىڭ ارەكەتىن دۇرىس دەگەنمەن, حا­لىققا بىردەن ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇر­گىزبەگەندىگى, الداپ-الدارقاتۋدىڭ سوڭى ايقاي-شۋ بولاتىندىعىن تۇسىنبەگەندىكتەرى وكى­نىشتى. سونداي-اق «ساتۋعا كەلمەيتىن, تۇرۋعا تاعى بولمايتىن» ۇيدەن باسقا باي­لىعى جوق, قاي كۇنى قۇلارى بەلگىسىز بولسا دا استىندا ءوسىپ-ءونىپ, وتباسى شۋاعىمەن جى­لىنىپ, بارىنىڭ بەرەكەتىن كورىپ, قىز ۇزاتىپ, كەلىن ءتۇسىرىپ دەگەندەي تىرلىك كەش­كەن «جىلى ورنىنان», ەڭ باستىسى بار بايلىعى – اپاتتى بولسا دا جالعىز ۇيىنەن ايرىلۋ تۇرعىندارعا ماتەريالدىق جاعىنان دا, پسيحولوگيالىق جاعىنان دا جەڭىل ەمەس. قالا اكىمى ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنشا, «اپاتتى ءۇي تۇرعىندارىنا اق­شا بەرۋ – زاڭدا كورسەتىلمەگەن». اپاتتى ۇي­دەن قول ۇزگەن جاڭاوزەندىكتەردىڭ بىر­قاتارى جۇمىس تابىلار دەگەن ويمەن اق­تاۋعا كوشۋگە قارسى بولماسا, بىرقاتارى ء«بارىبىر جەكەشەلەنبەيتىن بولعان سوڭ جاڭا­وزەن نە, اقتاۋ نە؟ ءبىز ۇيىمىزدەن الداۋ­مەن ايرىلىپ, قۇرالاقان قالىپ وتىرمىز عوي, ءبىز ۇتىلىپ وتىرمىز» دەگەندى ايتادى. ولار­عا اپاتتى جاعدايداعى ءۇي – ءۇي ەمەس دەپ ايتا المايسىڭ, سەبەبى ول – ءۇي! قانشا قازاق وتباسى سول ءۇيدىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ كەلدى جانە تەك جاڭاوزەندە ەمەس بارلىق قالادا ەسكى-قۇسقى ۇيلەردى پانا ەتكەندەر ءالى دە بار, ءتىپتى وعان دا زار بولىپ ۆاگون مەن جىلۋ قۇبىرلارىنىڭ بويىن قالقا ەتكەندەرگە قاراعاندا, ول – ءۇي جانە تۇرعىنداردىڭ مەنشىگىندەگى م ۇلىكتەن تەگىن ايرىلۋىنا وپىنۋى تۇسىنىكتى. قورانىڭ دا قۇنى بولارى انىق.

ەلىمىزدە ەسكى ۇيلەردىڭ ماسەلەسى بار.­ اپاتتى دەپ تانىلعان ۇيلەردىڭ شۋى تەك­ جاڭاوزەندە ەمەس, كەيىن وزگە وڭىر­لەر­دە تۋىنداۋى مۇمكىن. سوندىقتان جاڭا­وزەن­دىكتەردىڭ جانايقايى – ەرتەڭ-اق كونە ۇي­لەر­دە تۇراتىنداردىڭ باسىنا كەلمەسىنە كەپىلدىك جوق.

تىعىرىقتان شىعار جول قايسى؟

 ماڭعىستاۋ وبلىسى