جەلتوقسان ايىن 61-62 دوللار اراسىندا باستاعان باررەل باعاسى اي سوڭىندا 68 دوللاردان ءبىر-اق شىقتى. جىل بويى ورتاشا باعا 65 دوللاردىڭ اينالاسىندا بولدى. بىلتىر ەل بيۋدجەتىندە مۇناي باعاسى 55 دوللارمەن ەسەپتەلگەن-ءدى, 2020 جىلى دا ۇكىمەت وسى كورسەتكىشتى مەجەلەپ وتىر. جالپى, 2020 جىلى مۇناي باعاسىنا اسەر ەتەتىن نەگىزگى ءۇش فاكتور اتالادى. ول تاياۋ شىعىستاعى احۋال, اقش-قىتاي قاتىناسى جانە وپەك+ كەلىسىمشارتى. العاشقى ەكەۋى اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا تىكەلەي قاتىستى.
اقش-تاعى سايلاۋدىڭ اسەرى
بىلتىر جازدا ساۋد ارابياسىنداعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا قارۋلى شابۋىل جاسالىپ, ارتىنشا پارسى تەڭىزىندە قاقتىعىستار بولعاندا مۇناي 70 دوللارعا دەيىن قىمباتتاعانى ەسىمىزدە. بيىل بۇل ايماق سالىستىرمالى تۇردە تىنىش بولۋعا ءتيىس. قانداي دا ءبىر تەكەتىرەستەر بولسا دا, اقش ماسەلەنى جىلى جاۋىپ قويا سالادى. سەبەبى اق ءۇي سايلاۋ كەزىندە سىرتقى ماسەلەلەرگە الاڭداعىسى كەلمەيدى.
سونىمەن قاتار 2016 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا ەلدەگى مۇناي نارىعىن شەكتەۋگە ۋادە بەرگەن دەموكراتتار كەرىسىنشە مۇناي كومپانيالارىنا ەركىندىك بەرىپ, ءوندىرىستى ۇلعايتىپ, باعانى ءتۇسىرۋدى كوزدەگەن رەسپۋبليكالىقتاردان ۇتىلىپ قالعانى بەلگىلى. ترامپتىڭ پرەزيدەنتتىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن بەرى ولاردىڭ وپەك-ءتى باعانى قولدان كوتەرىپ وتىر دەپ ايىپتاپ كەلە جاتقانى سونىڭ ايعاعى. اق ءۇي باسشىسى ءۇشىن شيكىزات قۇنى ءالى دە بولسا قىمبات, دەگەنمەن وپەك نارىقتا تەپە-تەڭدىك ورناعانىن ايتادى.
سايلاۋدىڭ الەمدىك ەكونوميكاعا تاعى ءبىر ىقپالى اقش-قىتاي اراسىنداعى ازىرگە بىتىسپەس ساۋدا سوعىسىنان كورىنىس تاپپاق. پروتەكتسيونيستىك ساياساتتى باستاعان ترامپ قىتايمەن «سوعىسىپ» تىندى. قازىر ەكى ەل مىڭنان استام تاۋار تۇرىنە باج سالىعىن سالىپ نەمەسە ءوسىرىپ جىبەرگەن. الداعى بىرەر جىلدا ءتىل تابىسا قوياتىنعا ۇقسامايدى. ءتىپتى ساۋدا سوعىسى كادىمگى قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاسۋى مۇمكىن دەگەندى ايتۋشىلار دا بار. ونىڭ ۇستىنە ەركىن نارىقتى قولداۋشى دەموكراتتار دا قىتايمەن اراداعى ساۋداعا قاتىستى پىكىرلەرىن وزگەرتكەن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, دەموكراتتار اتىنان پرەزيدەنتىككە ۇمىتكەر مايكل بلۋمبەرگ پەن ەليزابەت ۋاررەننىڭ باعدارلامالارىندا قىتاي ارىپتەس رەتىندە ەمەس, قاتەر رەتىندە كورسەتىلىپ, ەكەۋى بۇل ماسەلەگە قاتىستى ترامپتان دا قاتال قاراپ وتىر.
الەمدىك شيكىزات نارىعىنا اقش-تاعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ ناتيجەسىنەن گورى سايلاۋ ناۋقانىنىڭ اسەرى كۇشتىرەك بولماق. سايلاۋالدى ناۋقان بارىسىندا گەوساياسي احۋال تۇراقتى بولسا دا, قىتايعا قارسى قاتاڭ ريتوريكا مۇناي باعاسىن تومەندەتىپ جىبەرۋى مۇمكىن.
وپەك+ ءوز دەگەنىنە جەتتى مە؟
2016 جىلدان بەرى ءوزارا كەلىسىپ ءوندىرىستى ازايتىپ كەلە جاتقان وپەك-كە مۇشە ەلدەر مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەردىڭ ارەكەتى جەمىس بەرە باستادى. قور نارىعى مۇناي باعاسىن ءالى دە وسەدى دەگەن سەنىمدە. الايدا, تاياۋدا رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الەكساندر نوۆاك بيىل رەسەي وپەك ۇيىمىنان شىعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ قالدى. وپەك ەلدەرىنىڭ ءوندىرىسىنىڭ ۇشتەن بىرىنە يە رەسەي ۇيىمنان شىعىپ كەتسە, دەمەك ءوندىرىستى ازايتۋ تۋرالى شارتتى دا ورىنداۋى نەعايبىل دەگەن ءسوز. ارينە مۇنىڭ ءبارى – نارىققا قوسىمشا قىسىم. نوۆاكتىڭ ءوزى بۇل باعاعا اسەر ەتپەيتىنىن مالىمدەگەنىمەن, نارىقتاعى ساۋداگەرلەر وعان سەنە قويمادى.
2016 جىلدىڭ سوڭىندا مۇناي ەكسپورتتاۋشى ەلدەر ۇيىمى مەن ۇيىمعا كىرمەيتىن وزگە دە مەملەكەتتەر ۆەنادا ءوزارا كەلىسىپ, مۇناي ءوندىرىسىن تاۋلىگىنە 1,8 ملن باررەلگە ازايتۋعا ۋاعدالاسقان ەدى. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتا كەتەيىك, قازاقستان تاۋلىگىنە ءدال وسىنداي كولەمدە مۇناي وندىرەدى. ال كەلىسىم بويىنشا تاۋلىگىنە 40 مىڭ باررەلگە ازايتۋ مىندەتتەمەسىن الدى.
الەكساندر نوۆاكتىڭ پىكىرىنشە, مۇناي نارىعى 2016 جىلدان بەرى تۇراقتالدى. قازىر بۇرىنعىداي نارىقتا ۇسىنىس سۇرانىستان كوپ ەمەس. سوندىقتان وپەك+ كەلىسىمشارتى ۇزىلگەن كۇننىڭ وزىندە دە شيكىزات قۇنى ءارى كەتسە 60 دوللارعا تومەندەۋى مۇمكىن. رەسەيدىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى وسىلاي دەپ سەندىرگەنىمەن, نارىقتىڭ مۇنداي قادامدارعا تىم كونسەرۆاتيۆ كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. ءمينيستردىڭ وسى مالىمدەمەسىنىڭ ءوزى كەشە مۇناي باعاسىن 67 دوللاردان 66 دوللارعا تومەندەتىپ جىبەرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
جالپى, وپەك+ كەلىسىمى 2020 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن دەپ بەكىتىلگەن ەدى. ەگەر وعان دەيىن مۇشە مەملەكەتتەر ورتاق سوزگە توقتاي السا, باعانى ءالى دە بولسا ۇستاپ تۇرۋعا بولادى. ولاي بولماعان جاعدايدا شىنىمەن دە قارا التىن قۇنى 60 دوللاردان دا ءتۇسىپ كەتۋى مۇمكىن.
تەڭگەنىڭ باعامى ب ۇلىڭعىر
2019 جىلى دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامىنىڭ تومەندەۋىنە بارلىق العىشارت بولدى. مۇناي ءبىر جىلدا 10 پايىزداي قىمباتتاپ, 60 دوللاردان 66 دوللارعا دەيىن ءوستى. ەكىنشىدەن, اقش فەدەرالدى رەزەرۆ جۇيەسى دوللاردىڭ بازالىق مولشەرلەمەسىن ءۇش رەت قاتارىنان تومەندەتىپ, جىل باسىندا 2,0-2,25 پايىز ارالىعىندا بولعان بازالىق مولشەرلەمە جىل سوڭىندا 1,5-1,75 پايىز ارالىعىنا دەيىن ءتۇستى. ناتيجەسىندە كوپتەگەن دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارى نىعايدى. ماسەلەن, رەسەي ءرۋبلى 9 پايىز, مەكسيكا پەسوسى 4,1 پايىز, يندونەزيا رۋپياسى 3 پايىز, وڭتۇستىك افريكا راندى 2,2 پايىز نىعايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ مالىمەتىنشە, تەڭگە باعامى 1 پايىز كۇشەيگەن. دەگەنمەن جىل باسىنان بەرگى ديناميكاعا كوز جۇگىرتەر بولساق, دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى كەرىسىنشە 377-دەن 380 تەڭگەنىڭ ۇستىنە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كەلەر جىلى شيكىزات نارىعى بيىلعىعا قاراعاندا تۇراقسىزداۋ بولاتىنعا ۇقسايدى. ولاي بولسا, ۇلتتىق ۆاليۋتا ءۇشىن دە جاقسى جاڭالىقتار كوپ بولماۋى مۇمكىن. ەگەر ەلدە قولعا الىنعالى جاتقان ەكونوميكالىق رەفورمالار قارقىن الىپ, سونىڭ ىشىندە وڭدەۋشى ونەركاسىپكە سىرتتان قاراجات سالىنا باستاسا, ءتول ۆاليۋتاعا سۇرانىس ارتار ەدى. دەگەنمەن, بيزنەستى قارجىلاندىرۋ سىرتتان ەمەس, بيۋدجەتتەن جۇرگىزىلۋدە.
قولدان جاسالعان ينفلياتسيا
ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك ينفلياتسيانى 2021 جىلعا دەيىن 3-5 پايىز ارالىعىنا دەيىن تومەندەتۋگە تىرىسىپ جاتقانىمەن, بيىل ينفلياتسيا 2019 جىلعىدان تومەن بولماۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانكتىڭ الدىن الا مالىمەتىنشە, بىلتىر تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى, ياعني تاۋارلاردىڭ قىمباتتاۋى 5,7-5,8 پايىزدى قۇرادى. كەلەر جىلى دا وسى كورسەتكىش ساقتالادى دەپ بولجانۋدا.
جالپى, 2019 جىلعى ينفلياتسيا «وزىمىزدەن بولدى». سىرتقى فاكتورلاردىڭ ءبارى سالىستىرمالى تۇردە قولايلى ەدى. از دا بولسا مۇناي قىمباتتاپ, دوللاردىڭ تەڭگەگە شاققانداعى باعامى ەڭ تۇراقتى جىل بولدى. ونىڭ ۇستىنە ەڭ باستى ساۋدا ارىپتەسىمىز رەسەيدىڭ ۆاليۋتاسى جوعارىدا اتالعانداي 9 پايىزدان استام نىعايدى. 4-6 پايىز دەپ بەكىتىلگەن ينفلياتسيانىڭ دالىزدەن شىعىپ كەتە جازداعانى ەڭ الدىمەن ىشكى الەۋمەتتىك احۋالعا بايلانىستى. بىلتىر الەۋمەتتىك ساياسات كۇشەيىپ, جالاقى مەن الەۋمەتتىك تولەمدەر ايتارلىقتاي ءوسىپ, حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى ارتتى. ناتيجەسىندە كۇندەلىكتى تۇتىنۋ تاۋارلارى قىمباتتادى.
2020 جىلى جوسپارلى كوبەيتۋ بولعانىمەن, 2019 جىلداعىداي حالىقتىڭ تۇتىنۋ قابىلەتى جاپپاي كوتەرىلمەس. تيىسىنشە ينفلياتسياعا كەزەكتەن تىس سەبەپ جوق. ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن مونوپولياعا قارسى ورگان ءتيىستى جۇمىس ىستەپ, ۇلتتىق بانك ساۋاتتى فيسكالدى ساياسات جۇرگىزسە, ينفلياتسيا بەكىتىلگەن 4-6 پايىزدان شىقپايدى.
