وركەنيەتتى 50, سودان كەيىن 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مۇراتىن ۇسىندى. ونى جۇزەگە اسىراتىن وزىق ويلى, عىلىمى مەن ءبىلىمى دامىعان ەل بولۋ قاجەت بولدى. سوندىقتان دا ەگەمەندىكتىڭ, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قادامدارىنان باستاپ ن.نازارباەۆ عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىن قاتار دامىتۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ءبىلىم جۇيەسىن رەفورمالاۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ناقتى زامانا سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن مەملەكەتكە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ەكونوميكا مەن قوعامدى مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءبىلىم جۇيەسىن نارىقتىق قاتىناستارعا بەيىمدەپ دايارلاۋ قاجەت ەدى. وسىلاي, تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ ءبىلىم مەن عىلىم مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنا اينالدى.
قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ءبىلىم مەن عىلىم جۇيەسىن دامىتۋداعى ءرولىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ونى كەزەڭ-كەزەڭدەرمەن قاراستىرعان ءجون بولار دەپ پايىمدايمىن.
ءبىرىنشى كەزەڭ, حح عاسىردىڭ 90-جىلدارىنىڭ باسىنان باستالادى. ەڭ الدىمەن, دەربەس مەملەكەت قۇرۋ, قوعامدى ورتاق ۇلتتىق مۇراتتارعا جەتەلەۋ, ەكونوميكانى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋ ماسەلەسى شەشىلۋى ءتيىس بولدى.
ەكونوميكانىڭ قيىندىعىنا قاراماستان وسى سىن ساعاتتا, ەلباسىنىڭ بەرىك ەرىك-جىگەرىنىڭ ارقاسىندا ءبىلىم سالاسىندا الەمدە تەڭدەسى جوق جوبا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. 1993 جىلى «بولاشاق» باعدارلاماسى قابىلداندى. قازاقستاننىڭ تالانتتى قىز-جىگىتتەرى الەمنىڭ ەڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وقۋعا جىبەرىلدى. ولار تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ بولاشاق كادرلىق ساياساتىنىڭ ارقاۋىنا اينالدى.
بۇل باعدارلاماعا كەزىندە سەكەمدەنە قاراعان ادامدار دا, وي-پىكىرلەر دە بولدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى كەمەل ويىنىڭ ناتيجەسى قازىر ايقىن كورىنىپ وتىر. «بولاشاق» باعدارلاماسىن ءبىتىرىپ كەلگەن 13 مىڭنان استام قىز-جىگىت بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق, اكىمشىلىك باسقارۋ جۇيەلەرىندە ابىرويمەن ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. جوعارىداعى كەزەڭدە 1992 جىلى ء«بىلىم تۋرالى», «جوعارى ءبىلىم تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. وسىلاي ءبىلىم سالاسىندا ماڭىزدى ينستيتۋتسيونالدىق قادامدار جاسالدى.
ءبىلىم سالاسىندا جەكەمەنشىك وقۋ ورىندارى اشىلدى. قىسقا مەرزىم ىشىندە ءبىلىم بەرۋ قىزمەتى قالىپتاستى. ناقتى باسەكەلەستىك پايدا بولدى. ءبىلىم مەكەمەلەرىنىڭ دەربەستىگى مەن اتقارۋشى بيلىكتىڭ قۇزىرەتى ناقتىلاندى.
ەكىنشى كەزەڭ, وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى مەن جاڭا عاسىردىڭ العاشقى بەس جىلدىعىن قامتيدى. بۇل كەزەڭدە جاڭا ستراتەگيالىق باستامالار ومىرگە كەلدى. 1997 جىلى ەلباسى ن.نازارباەۆ ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريالادى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بۇل جوبادا مەملەكەتتىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرىلدى.
1997-2002 جىلدارداعى ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىن اقپاراتتاندىرۋ جۇيەسى باعىتى بويىنشا مەملەكەتتىك باعدارلاما ويداعىداي جۇزەگە اسىرىلدى. سوندىقتان تەحنيكالىق جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا 2001 جىلى تولىقتاي اقپاراتتاندىرۋ قالپىنا كوشتى. شىندىعىنا كەلگەندە, قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە 2001 جىلى-اق مەكتەپتەردى 100 پايىز كومپيۋتەرمەن قامتاماسىز ەتتى.
ءدال وسى جىلدارى تاعى ءبىر پرەزيدەنتتىك جوبا قابىلداندى. تالانتتى بالالاردى قولداۋ ءۇشىن «دارىن» باعدارلاماسى ومىرگە كەلدى. وسىلاي قازاقستاندا تالانتتى وقۋشىلار ءۇشىن جۇزدەن استام «دارىن» مەكتەپتەرى جۇيەسى قالىپتاستى.
1999 جىلى قابىلدانعان تاۋەلسىز تەستىلەۋ ساياساتى تالاپكەرلەردىڭ بىلىمىنە قاراي وقۋعا قابىلدانۋىنا جانە گرانتتىق قارجىلاندىرۋعا ىلىگۋىنە مۇمكىندىكتەر بەردى. بۇل ءادىل, اشىق تاڭداۋدىڭ ارقاسىندا تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان ستۋدەنتتەر شوعىرىن جاساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. سايىپ كەلگەندە تۇڭعىش قابىلدانعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ۇلتتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋعا جول اشتى. بۇل 2005-2010 جىلداردى قامتىدى.
ءۇشىنشى كەزەڭ, 2006 جىلدان بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتيدى. بۇل كەزەڭدە قازاقستان قوعامىنىڭ بۇكىل جۇيەسى وزگەرىسكە ۇشىرادى. جاڭا زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس قوعامنىڭ بار سالاسى جاپپاي دامي باستادى. ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا وڭ وزگەرىستەرگە بەت بۇردى. الەمدىك برەندتى جاڭا ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ قاجەت بولدى. 2006 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت» شاڭىراق كوتەردى. بۇل كۇندە ول الەمنىڭ تاڭداۋلى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرىنە اينالدى. «وكسفورد», «كەمبريدج», «سوربوننا», «مگۋ» سەكىلدى برەندكە يە بولعان ۋنيۆەرسيتەت تۇلەكتەرى ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا ابىرويلى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
2010 جىلى قازاقستان بولونيا دەكلاراتسياسىنا قول قويدى. بۇل ەۋروپالىق ءبىلىم جۇيەسىنىڭ قازاقستاندا ورنىعۋىنا, قالىپتاسۋىنا جول اشتى. قازاقستان جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇش ساتىلى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە تولىقتاي كوشتى. باكالاۆر-ماگيستر-PhD.
ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسى دا وڭدى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. «نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى» قالىپتاستى. بۇل قازاقستاندىق مەكتەپتەردىڭ بولاشاقتا ۇلگى بولارلىق جۇيەسىنە اينالدى. مىنە, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ ورتا مەكتەپ پەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن مودەرنيزاتسيالاۋى ناتيجەسىندە قازاقستاندىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى حالىقارالىق تالاپتار دەڭگەيىنە كوتەرىلدى. وعان مىنا مىسالداردى ايتساق تا جەتكىلىكتى. يۋنەسكو-نىڭ ءبىلىم بەرۋ يندەكسى بويىنشا قازاقستان 2007 جىلى 4-ورىنعا, 2008 جىلى 7-ورىنعا, 2009 جىلى 1-ورىنعا, 2010 جىلى 4-ورىنعا يە بولدى. ال 2010-2019 جىلدارداعى كورسەتكىشتەر دە قۋانارلىق.
قازاقستاندىق وقۋشىلار پاندىك وليمپيادالاردا التىن مەدالدارمەن ماراپاتتالۋدا.
ارينە, تاۋەلسىزدىك قازاقستانداعى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە مۇمكىندىك بەردى. بۇل جۇيە دە ودان ءارى دامي تۇسۋدە.
قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سەنىمدى ساياسي سەرىگى رەتىندە قالىپتاسقان ءداستۇردى ودان ءارى جالعاستىرۋعا كۇش سالۋدا. مىنە, ساياساتتىڭ جالعاستىعى, بىرىزدىلىگى مەكتەپ پەن جوعارى مەكتەپتىڭ ودان ءارى دامۋىنىڭ التىن ارقاۋى بولىپ وتىر.
زامان وزگەرمەي تۇرمايدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. اسىرەسە, اۋىل مەكتەبى مەن قالا مەكتەپتەرىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ, مۇعالىم مارتەبەسىن ۇلىقتاۋ, جوعارى مەكتەپتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. ول ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءبىلىمدى ەل عانا الەمدىك دوداعا توتەپ بەرە الاتىن مەملەكەت قۇرا الاتىنىن اتاپ ءوتتى.
بۇل كۇندە ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى پرەزيدەنت قويعان جوعارى تالاپتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى ۇيىمداستىرۋ شارالارىن باستاپ تا كەتتى.
رەسپۋبليكا بويىنشا مۇعالىمدەر دايارلايتىن 85 جوعارى وقۋ ورنىن 20-25-كە دەيىن ازايتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل سانى بار, ساپاسى جوق پەداگوگتىك جوعارى وقۋ ورىندارىن رەفورمالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءبىر ايماقتىق جوعارى وقۋ ورنىندا 20-25 مىڭ ستۋدەنت بار. مۇنداي جاعدايدا قانداي وقۋ ساپاسى بولۋى مۇمكىن؟! ساپالى مامان ساپالى ءبىلىم العان قىز-جىگىتتەردەن عانا قالىپتاسادى. مۇنى الەمدىك ءۇردىس دالەلدەپ وتىر. سوندىقتان دا شەكتەۋ قويۋ كەرەك. ايماقتىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ارقايسىسىندا 10 مىڭ ستۋدەنت بولسا جەتكىلىكتى.
ءبىلىمدى ەل – بىلىكتى ەل. تاۋەلسىزدىك – قازاقستان ءبىلىمىن الەمدىك سۇرانىسقا جاۋاپ بەرە الاتىن ءبىلىمدى, بىلىكتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرىپ وتىر. وقۋى وزعان, عىلىمى دامىعان ەل عانا وركەنيەتكە جەتە الادى.
باقىتجان جۇماعۇلوۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, ۇعا اكادەميگى
