بۇل ورتا ازيادا تەڭدەسى جوق تاريحي كەشەن بولىپ سانالادى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «تاراز – تاريحىمىزدىڭ تەمىرقازىعى» دەپ باعالاعان تاريحي شاھارداعى كەشەننىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا 800-گە جۋىق ادام قاتىستى. سونىمەن قاتار اتالعان ورتالىقتى ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆا ارنايى كەلىپ كوردى. ال, كەشەن ورتالىعىنان بوي كوتەرگەن اۋليەاتا ەسكەرتكىشىنە ءوڭىر جۇرتشىلىعى اتىنان جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى ءاسانالى ءاشىموۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى مامبەت قويگەلديەۆ گۇل شوقتارىن قويدى. بۇدان سوڭ بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتالدى. «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا پروفەسسور مامبەت قويگەلديەۆ ءسوز الىپ, تارازدىڭ تاريحي بولمىسىن ايشىقتاپ تۇرعان كەشەننىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
ەجەلگى تاراز قالاسىنىڭ ءتول تاريحىن تولىعىمەن بەينەلەيتىن «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى تالاس وزەنىنىڭ جوعارعى جاعالاۋىنداعى «تەكتۇرماس» تاۋىنىڭ بيىك تاۋلى بەتكەيىنىڭ 24 گەكتار اۋماعىن الىپ جاتىر. اتالعان تاريحي كەشەن – تاراز وڭىرىندەگى ورتاعاسىرلىق تۇركى ەلدەرىنىڭ قاسيەتتى مەكەنىن كورسەتەتىن, تۇركى تاريحىنان سىر شەرتەتىن تاريحناما رەتىندە ءارى دەمالىس ورنى نەگىزىندە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان. تاريحي كەشەندى تاماشالاۋ تالاس وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىردەن باستالادى. كوپىرگە كىرەبەرىس جەردە ەكى ۇلكەن ستەللا تۇرعىزىلعان. مۇندا دوڭگەلەك كۇن ءتارىزدى تاستىڭ ءبىرىنشى بەتىندە ۇلى باتىس تۇركى قاعاندارىنىڭ تاڭباسى بەينەلەنسە, ەكىنشى بەتىندە تۇركى حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنىمىندەگى ءتاڭىر قۇسى سامۇرىق بەينەسى كورسەتىلگەن. ال, كوپىر اياقتالاتىن جەرىنىڭ ەكى جاعىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ نەگىزگى ايبارلى بەلگىسىنە اينالعان بيىكتىگى 4 مەترلىك, سالماعى 3 توننالىق اق ءتۇستى ءمارمار تاستان قۇيىلعان, ءتۇر كەلبەتى قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ارتەفاكت بەينەسى بويىنشا جاسالعان ەكى ارىستاننىڭ مۇسىندىك بەينەسى ورناتىلعان. سونىمەن قاتار «كونە تاراز» قاقپاسى «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي ساۋلەتىن ارتتىرىپ تۇر. شىعىس ستيلىندە سالىنعان قاقپانىڭ بيىكتىگى 10 مەتر, ەنى 14 مەتردى قۇرايدى. قاقپانىڭ ەكى جاعىندا كۇزەت تۇراتىن بيىك مۇنارالارى بار, ورتاسىنداعى قاسبەتتەرى ءار ءتۇرلى ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلگەن.
كەشەنگە كىرەبەرىستەن باستالاتىن باسپالداقتار مەن كەشەن ىشىندەگى جولداردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى تابيعي قىزىل تاستان جاسالعان. ياعني, قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالدار كيەلى جەردىڭ وزىنەن الىنىپ وتىر. باسپالداقتىڭ ەكى جاعىنداعى ەجەلگى پەتروگليفتەرمەن اشەكەيلەنگەن ارنايى اق تاستاردان جاسالعان ەسكەرتكىشتەرگە تاراز وڭىرىنەن شىققان تاريحي تۇلعالاردىڭ, ون ءتورت قاعان مەن ويشىل عۇلامالاردىڭ ەسىمدەرى مەن بيلىك ەتكەن عاسىرلارى تاڭبالانعان. ماسەلەن مۇندا جازىلعان تۇران بيلەۋشىسى الىپ ەر توڭعانىڭ, ەجەلگى ساق داۋىرىندەگى بيلەۋشى شۋ قاعاننىڭ, ەجەلگى تارازدىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشى شوجەنىڭ, ءدىندار ابىز تەكتۇرماس اۋليەنىڭ, ايگىلى ويشىل ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ ەسىمدەرى ۇرپاققا ونەگە بولاتىنى ءسوزسىز. كەشەندە بۇدان كەيىن جوعارى جاقتا تاراز قالاسىنىڭ نەگىزگى سيمۆولى سانالاتىن اۋليەاتانىڭ ەڭسەلى ەسكەرتكىشى بوي كوتەرگەن.
الىپ ەسكەرتكىشتىڭ سالماعى 10 توننا. اق ءتۇستى ءمارمار تاستان قۇيىلعان ەسكەرتكىشتىڭ پوستامەنتىنىڭ بيىكتىگى 8 مەتر بولسا, ءمۇسىنىنىڭ بيىكتىگى 13 مەتردى قۇرايدى. ودان بەرىدە, «تەكتۇرماس» تاۋىنىڭ تالاس وزەنى جاعىنداعى ەڭ بيىك بەتكەيىندە تاراز قالاسىن جوعارىدان كورۋگە ارنالعان تاماشالاۋ الاڭشاسى ورنالاسقان. بۇل الاڭدا قۇس ۇشۋ بيىكتىگىنەن تاراز قالاسىنىڭ تىنىسى مەن تالاس وزەنىنىڭ اعىسىنا قاراپ, اينالاداعى تاريحي دۇنيەلەردى تاماشالاۋعا بارىنشا مۇمكىندىك بار. ال, تاماشالاۋ الاڭشاسىنىڭ ورتاسىندا ارنايى بيىك تاستان جاسالعان بيلىك بەلگىسى – لاۋھا تۇعىرى ورناتىلعان. سيمۆوليكالىق بەلگىنىڭ ەڭ ۇشار باسىندا الەمدى جاراتۋشى اللا تاعالانىڭ قۇران كارىمدەگى ۇلى ءسوزى «اللادان باسقا ەشبىر ءتاڭىر جوق. ول ءتىرى, تولىق مەڭگەرۋشى» دەگەن قۇران سۇرەسى جازىلعان. لاۋحانىڭ قاسيەتتى قۇران اياتىنان كەيىنگى استىڭعى جاعىندا تۇركى حالىقتارىنىڭ تاستاعى تاريحى – كۇلتەگىننىڭ كونە رۋنا-تۇركى تىلىندەگى جازۋى بەينەلەنگەن. ەندى «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنىن ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا الداعى ۋاقىتتاردا جۇمىستار جالعاساتىن بولادى.
