ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا اتموسفەراعا لاستاۋشى زاتتاردىڭ شىعارىندىلارى 2,5 ملن توننانى, ال جىل سايىنعى ءوسۋى 100 مىڭ توننانى قۇراپ وتىر.
«ەگەر ءتيىستى شارا قابىلدانباعان جاعدايدا, 2030 جىلى بولجام بويىنشا لاستاۋشى زاتتاردىڭ ەميسسياسى 3,6 ملن تونناعا دەيىن وسەتىن بولادى. پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ازايتۋ بويىنشا قاجەتتى شارالار قابىلداۋ ءۇشىن مينيسترلىك نەمىس تاراپىنىڭ قولداۋىمەن 2050 جىلعا دەيىنگى تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋگە كىرىستى», — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.
مينيستر اتاپ وتكەندەي, قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدىڭ 3,5 مىڭ پوليگونىندا 120 ملن توننادان استام تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار جيناقتالعان جانە جىل سايىن 5 ملن توننادان استام تۇرمىستىق قالدىقتار جينالىپ وتىرادى. 2016 جىلدان باستاپ تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى وڭدەۋ 2,6%-دان 11,5%-عا دەيىن, ال ونەركاسىپتىك قالدىقتاردى وڭدەۋ ۇلەسى 26,8%-دان 32,2%-عا دەيىن وسكەنى بايقالادى.
2019 جىلدان باستاپ پلاستماسسانى, ماكۋلاتۋرانى, كارتون مەن قاعاز قالدىقتارىن, شىنىنى كومۋگە تىيىم سالىندى. الايدا, وڭىرلەردە ءتيىستى ينفراقۇرىلىم بولماعاندىقتان, ىسكە قوسىلعان مەحانيزم جەتكىلىكتى دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلماي وتىر.
سونىمەن قاتار, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسى, جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ لاستانۋى, كارىزدىك تازارتۋ قۇرىلعىلارىنىڭ توزۋى نەمەسە بولماۋى, تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتار پوليگوندارىنىڭ بولماۋى نەمەسە جاي-كۇيىنىڭ ناشارلىعى بويىنشا پروبلەمالار بار. بۇدان باسقا, شەشۋدى قاجەت ەتەتىن جەرگىلىكتى ەكولوگيالىق پروبلەمالار دا بار.
«جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا كەشەندى شارالار قابىلداۋ ارقىلى اتالعان پروبلەمالاردى شەشۋگە تىرىسادى. دەگەنمەن, رەسپۋبليكانىڭ قورشاعان ورتاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى شارالاردى قابىلداۋ قاجەت», — دەدى مينيستر.
ەلباسى مەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس, ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى ەكولوگيالىق كودەكس پەن وعان ىلەسپە زاڭنىڭ جوبالارىن ازىرلەدى. ەكولوگيالىق كودەكس جوباسى – ەكولوگيالىق رەتتەۋدەگى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ تاجىريبەسى ەسكەرىلە وتىرىپ ازىرلەنگەن جاڭا قۇجات.
سونىمەن قاتار كودەكستى ازىرلەۋ كەزەڭىندە, ونى وڭىرلەردە جۇرتشىلىقپەن جانە بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن كەڭىنەن تالقىلاۋ جۇرگىزىلدى. وسى تالقىلاۋ بارىسىندا جۇرتشىلىقتان 2 مىڭنان استام ۇسىنىس ءتۇستى. سونىڭ ءبىرازى كودەكسكە ەندى.
ەكولوگيالىق كودەكس 7 نەگىزگى پرينتسيپتەن تۇرادى.
ءبىرىنشى پرينتسيپ — «لاستاۋشى تولەيدى جانە تۇزەتەدى»
ول لاستانۋدىڭ الدىن الۋ جانە باقىلاۋ شارالارىن, سونداي-اق قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيدى. وسىلايشا, مەملەكەت تابيعات پايدالانۋشىلارعا ەكولوگيالىق ايىپپۇل تولەگەننەن گورى قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتۋگە جول بەرمەيتىن شارالاردى قولدانۋعا جاعدايلار جاساۋى ءتيىس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا «پرەۆەنتسيا» مەحانيزمى. سونىمەن قاتار, ەكولوگياعا زيان كەلتىرگەن لاستاۋشى قورشاعان ورتانى باستاپقى قالپىنا كەلتىرۋگە مىندەتتى.
ەكىنشى پرينتسيپ — قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى
قولدانىستاعى ەكولوگيالىق كودەكس بويىنشا قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋ – وۆوس – راسىمىنەن ءوتۋ تالاپتارى ءىس جۇزىندە بارلىق, ياعني 19 مىڭ كاسىپورىنعا قولدانىلادى. بۇل ءتاسىل ءتيىمسىز جانە ورىنسىز. سوندىقتان جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە شىعارىندىلاردىڭ 80% تيەسىلى ء«بىرىنشى ساناتتاعى» 2,6 مىڭ كاسىپورىنعا عانا اتالعان تالاپتى قولدانۋ ۇسىنىلادى. بۇل رەتتە, جۇرتشىلىق قورشاعان ورتاعا اسەردى باعالاۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرىنە قاتىسادى.
ءۇشىنشى پرينتسيپ — وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن ەكونوميكالىق ىنتالاندىرۋ شارالارى.
ەكولوگيالىق جاعدايدى بارىنشا جاقسارتۋدا وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەندىرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن ونەركاسىپتىك كاسىپورىندار تەحنولوگيالىق اۋديتتەن وتەدى. شىعارىندىلار كولەمىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن تەحنولوگيالار ۇسىنىلادى. وزىق قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردى ەندىرگەن كاسىپورىندار ەميسسيا ءۇشىن تولەمنەن بوساتىلادى. ەگەر ولار وسى تەحنولوگيالار جۇيەسىنە اۋىسپاعاندا ەميسسياعا تولەم ستاۆكالارى ارتادى.
ءتورتىنشى پرينتسيپ — ەميسسيا ءۇشىن تۇسەتىن تولەمدەردى ەكولوگيالىق شارالارعا باعىتتاۋ.
قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىستاعى زاڭنامادا قورشاعان ورتاعا ەميسسيالار تولەمدەرىن تابيعاتتى قورعاۋ شارالارىنا جۇمساۋ مىندەتتىلمەيدى. سوندىقتان جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تۇسكەن قاراجاتتىڭ 0%-دان 400%-عا دەيىن, ورتا ەسەپپەن العاندا 45%-ىن عانا قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ءبولىپ وتىر. ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن ولاردى جۇمساۋعا بايلانىستى قازىرگى جاعداي حالىقارالىق ساراپشىلار تاراپىنان بىرنەشە رەت سىنعا الىندى. وسىعان بايلانىستى, ىلەسپە زاڭ جوباسىندا تابيعات قورعاۋ ءىس-شارالارىن ەكولوگيالىق تولەمدەر ەسەبىنەن 100% قارجىلاندىرۋ مىندەتتەلگەن.
بەسىنشى پرينتسيپ — شىعارىندىلار مونيتورينگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن قۇرۋ
ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسىندا I ساناتتاعى وبەكتىلەر ءۇشىن شىعارىندىلار مەن توگىندىلەردىڭ ساپالىق جانە ساندىق قۇرامى تۋرالى ۋاقتىلى جانە شىنايى اقپارات الۋ ءۇشىن دەرەكتەردى ۋاكىلەتتى ورگانعا بەرۋمەن وندىرىستىك ەكولوگيالىق مونيتورينگتى مىندەتتى اۆتوماتتاندىرۋ قاراستىرىلعان.
التىنشى پرينتسيپ — ەكولوگيالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ.
ىلەسپە زاڭ جوباسىندا تۇرعىنداردىڭ ءومىر جاعدايىنا تىكەلەي اسەرى بار فاكتىلەر بويىنشا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ تۇرعىسىنان كاسىپكەرلىك كودەكسكە وزگەرىستەر ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. اتالعان وزگەرىستەر قورشاعان ورتاعا كەرى اسەر فاكتىلەرىنە جەدەل دەن قويۋعا باعىتتالادى. اكىمشىلىك ايىپپۇلداردى 10 ەسەگە ۇلعايتۋ ارقىلى ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كۇشەيتىلەدى.
جەتىنشى پرينتسيپ — ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋدى جەتىلدىرۋ.
جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستىڭ جوباسىندا ەىدۇ ەلدەرىندە پايدالانىلاتىن اينالمالى ەكونوميكا پرينتسيپتەرىن ەندىرۋ باستى نازارعا اينالدى. اتالعان جوبا شەڭبەرىندە قالدىقتاردى كەزەڭ-كەزەڭمەن باسقارۋعا باعىتتالعان قالدىقتاردىڭ يەرارحياسى, ياعني ولاردىڭ پايدا بولۋىنىڭ الدىن الۋعا, قايتا پايدالانىلۋىنا, قايتا وڭدەلۋىنە, جويىلۋىنا باعىتتالعان شارالار تىزبەگى قاراستىرىلعان. رۇقسات ەتىلمەگەن قوقىس ورىندارىنىڭ سانىن تومەندەتۋ ماقساتىندا قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋمەن جانە كادەگە جاراتۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ جانە قوقىس شىعاراتىن ۇيىمدار ءۇشىن ەسكەرتۋ ءتارتىبى ەنگىزىلەتىن بولادى.
ء«بىزدىڭ ەلىمىزدە تۇرمىستىق قاتتى قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى ۇلكەن پروبلەما بولىپ تابىلادى: تەك 14%-ى عانا قايتا وڭدەلەدى. تاريفتەرى تومەن بولعاندىقتان, بۇل سالا ينۆەستورلار ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەمەس. قالدىقتاردى جاعۋ كەزىندە الىناتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتۋدى كوزدەيتىن «Waste to Energy» مەحانيزمىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. بۇل رەتتە ەۋروپالىق ديرەكتيۆالار ءتارىزدى, شىعارىندىلاردىڭ ساپاسى بويىنشا قاتاڭ تالاپتار قويىلادى. وسى مەحانيزم 2025 جىلعا دەيىن قالدىقتار كولەمىن 30%-عا دەيىن ازايتۋعا جانە جەكە ينۆەستيتسيالار تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», — دەدى م. مىرزاعاليەۆ.
