گازەتىمىزدىڭ بيىلعى 23 مامىرداعى نومىرىندە جارىق كورگەن «مىڭجىلدىق تاريحى بار قالا» اتتى ماقالادا قىتايدا ءبىلىم العان, بۇگىندە گەرمانيادا تۇراتىن, گۋمبولدت سىيلىعىنىڭ يەگەرى, تاريحشى نۇرلان كەنجەاحمەت «وسكەمەن 1757 جىلدارعا دەيىن كەڭگىر -تۇرا اتالعان» دەگەن تىڭ دەرەكتى ايتقان ەدى.
جاقىندا الىستا جۇرگەن عالىممەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, وسكەمەن تاريحىنا قاتىستى قۇندى مالىمەتتەرگە قانىقتىق.
– 1760 جىلى سىزىلعان كونە كارتادا كەڭگىر-تۇرا بەلگىلەنگەن دەيسىز بە؟ بۇل جاقسى دەرەك ەكەن.
– قىتايدى 250 جىل بيلەگەن مانجۇرلەردىڭ تسيانلۋن دەگەن پاتشاسى 104 قولا تاقتاعا 13 قاتار ەتىپ, ويىپ سىزدىرعان كارتا 1760 جىلى باسپادان شىققان (تومەنگى سۋرەتتە). قولا تاقتا 1925 جىلى پەكيندەگى پاتشا ورداسىنان تابىلعان سوڭ عانا عىلىم الەمىنە ءمالىم بولعان.
بۇل كارتادا وسكەمەن «ورىس كەڭگىر-تۇرا», سەمەي «ورىس سەمبولات», ياعني بۇل قالالار ورىستىڭ يەلىگىندە دەگەن ماعىنادا جازىلعان. كارتادان وسكەمەنگە جاقىن ماڭدا ورنالاسقان ابلاي-كيت قورعانىن جانە شار وزەنىن دە كورۋگە بولادى. كەڭگىر-تۇرانىڭ الدىنا ورىس دەگەندى قوسقانى كەڭگىر-تۇرا تاريحىنا اسەر ەتپەيدى. قىتايلار جوڭعارلاردان پارىقتاۋ ءۇشىن وسى ءسوزدى قوسقان. جالپى, بۇل كارتا سىزىلماس بۇرىن پەكينگە فرانتسيادان عالىمدار شاقىرىلعان. سودان كەيىن ولاردى باتىسقا, ياعني قازىرگى قازاق دالاسىنا جىبەرگەن. ولار ورىستاردان دا, جەرگىلىكتى قازاقتاردان دا مالىمەتتەر الىپ, پەكينگە بارىپ, وسى كارتانى ەڭ اۋەلى ءمانجۇر تىلىندە سىزعان. ياعني, 1760 جىلى بۇل كارتا ءمانجۇر جانە قىتاي تىلدەرىندە جارىق كورگەن. جالپى بۇل كارتا ارحيۆتە كوپ جىل قۇپيا ساقتالعان. وسى كارتانىڭ تۇپنۇسقاسى 1966 جىلى تايۆاندا باسىلىپ شىققان. مەنىڭ قولىمداعىسى – سول تايۆانداعى باسپاسى. مۇندا جالعىز كەڭگىر-تۇرا ەمەس, تۇركياعا دەيىنگى جەر اتتارى سىزىلعان. بۇل كارتادا تەكە, ۇيشىك, اليماتۋ, امانقاراعاي قالالارى دا كورسەتىلگەن. تەكە دەگەنىڭىز ورال, ۇيشىگىڭىز اتىراۋ, اليماتۋ الماتى, امانقاراعاي قۇسمۇرىن.
– نۇرلان كەنجەاحمەت ۇلى, ءسىز مۇحان يساحان ۇلىمەن سۇحباتىڭىزدا «تسيانلۋن نەيفۋ يۋيتۋ» («تسيانلۋن پاتشانىڭ وردا كارتاسى», 1769 جىلى سىزىلعان) كارتاسىندا كەڭگىر-تۇرا ەرتىس وزەنى جاعاسىندا دەپ كورسەتىلگەندىگىن جانە قىتاي عالىمى تان تسيسيان قۇراستىرعان «قىتايدىڭ تاريحي اتلاسىنىڭ» ءVىىى تومىندا كەڭگىر-تۇرانى وسكەمەن قالاسى دەپ ەسكەرتكەندىگىن ايتاسىز.
– كەڭگىر تۇرا قالاسى تۋرالى قىتاي دەرەكتەرىندە ناقتى ايتىلادى. ءحVىىى عاسىرداعى قىتاي دەرەكتەرىنە تالداۋ جاساساق, كەڭگىر-تۇرانىڭ قازىرگى وسكەمەن قالاسى ەكەنىن بىلەمىز. 1757 جىلى ءامىرسانانىڭ ىزىنە تۇسكەن تسين گەنەرالى شۋندەنا ءوزىنىڭ مالىمدەمەسىندە بىلاي جازادى: «تسيانلۋن جىلناماسىنىڭ 22 جىلى 6-ايدىڭ 16-كۇنى (1757 جىلى) ەسيۋنچوتسيۋەتە تاۋىنان اسىپ, تا-ەرگۋن وزەنىنە جەتتىك. وسى ارادان قاراقشىلاردىڭ ء(امىرسانانى مەڭزەيدى – ن.ك.) ءىز-دەرەگىن بىلدىك. كەلەسى كۇنى ورىس تەرريتورياسىنداعى كەڭگەر-تۇرا قالاسىنا بارىپ, ادام جىبەرىپ جايىمىزدى حابارلادىق. 18-كۇنى ورىس كاپيتانى ەرتىس بويىنا كەلىپ, بىزبەن كەزدەستى». وسى اراداعى تا-ەرگۋن وزەنى ۇلان اۋدانى جەرىندەگى تارعىن وزەنى. ونىڭ پىكىرىن باسقا عالىمدار دا قۇپتايدى. «سيۋي شۋيداو تسزي» كىتابىنىڭ V تسزيۋانىندا ەرتىس وزەنى تۋرالى: «تاليگۋن (تارعىن وزەنى – ن.ك.) وزەنى (ەرتىس وزەنىنە) باتىستان قوسىلادى, ... (وسىدان سوڭ) ەرتىس وزەنى سولتۇستىك شىعىسقا قاراي اعادى دا, كەنگە-ەر تۋلانىڭ شىعىسىن جاناي وتەدى. كەڭگىر تۇرا ورىستىڭ شاعىن قالاسى... ودان تاعى سولتۇستىك شىعىسقا قاراي اعىپ, سەنبولوتە قالاسىنان (سەمپالات, قازىرگى سەمەي – ن.ك.) وتەدى» دەپ جازىلعان.
– سوندا وسكەمەن كەڭگىر-تۇرا, سەمەي سەنبولوتە دەپ اتالعان بولدى عوي بۇرىن.
– كەڭگىر-تۇرا تاريحتا بولعان قالا. قازىر ۇمىتىلعانىمەن, كەزىندە اتاعى جايىلعان شاھار. بۇعان كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. قىتايدىڭ ءامىرسانانى قۋىپ كەلگەن اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسىنىڭ «كەڭگىر تۇرا ورىستىڭ شاعىن قالاسى» دەپ سۋرەتتەۋىنە قاراعاندا كەڭگىر-تۇرا ورىستار بەكىنىس سالعاننان كەيىن دە كەڭگىر-تۇرا دەپ اتالعان سياقتى. ول كەزدە وسكەمەن دەپ اتالماعان بولۋى مۇمكىن. ال سەمەيگە كەلسەك, سەمەي كونە تۇركى تىلىندەگى سۇمە سوزىنەن شىققان دەپ ايتىلىپ ءجۇر. سۇمە پۇتحانا دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. ورىستار سەنبولوتەنى سەمپالات دەپ وزگەرتە سالۋى مۇمكىن. بولوت قالا, سەن سۇمەنىڭ قىسقارتىلعان ماعىناسى بولۋ مۇمكىن. ول جەردە كەزىندە تۇركىلەر ءارتۇرلى دىنگە سەندى عوي. سوندا سەنبولوتە حرامدى قالا, پۇتحانالار شاھارى دەگەنگە كەلەدى. باشقۇرتتىڭ بەلگىلى قوعام قايراتكەرى زاكي ءۋاليدي 1941 جىلعى كارتاسىندا سەمەيدى جەتى تام دەپ اتاعان. مەن سىزگە وسكەمەن تاريحىنا قاتىستى تاعى ءبىر دەرەك ايتايىن. كەزىندە وسكەمەننىڭ ماڭىندا كەڭگىر دەگەن وزەن بولعان.
– كەڭگىر دەگەن وزەن بولعان دەيسىز بە؟ مۇنداي دەرەكتى العاش رەت ەستۋىم.
– بۇل دەرەك رەنات كارتاسىندا بار. رەنات يۋحان گۋستاۆ دەگەن شۆەدتىڭ اسكەري قىزمەتكەرى 1716-1733 جىلدارى جوڭعارلاردىڭ تۇتقىنىندا بولعان كەزىندە وسى كارتانى سىزعان دەيدى. جالپى, رەنات جوڭعاريا مەن شىعىس تۇركىستاننىڭ كارتاسىن جاساعان العاشقى ەۋروپالىق. ءبىر عاجابى, بۇل كونە كارتا قازىر شۆەتسيادا ساقتاۋلى.
ايتايىن دەگەنىم, وسى كارتادا شىعىس قازاقستانداعى بىرقاتار جەر-سۋ اتتارى بەرىلگەن. كارتاعا مۇقيات قاراساڭىز, ءشۇلبى, ءۇلبى جانە بۇقتىرما وزەندەرىنىڭ ورتاسىندا كەڭگەر, ياعني, كەڭگىر دەگەن جازۋدى كورەسىز. دەمەك, وسكەمەن ماڭىندا كەڭگىر دەگەن وزەن بولعان. (جوعارىداعى سۋرەتتە) بالكىم, تارتىلىپ كەتكەن, بالكىم, ءۇيىندى استىندا قالعان. وسى رەنات كارتاسىن زەرتتەگەن الەكسەي ماكشەەۆ دەگەن ورىس عالىمى كەڭگىر وزەنى ءۇلبى وزەنى بولۋى مۇمكىن دەپ جازىپتى. بىراق كارتادا ءۇلبى كەڭگىردىڭ جوعارى جاعىندا تۇر. بۇل كارتا اعىلشىن ساياحاتشىسى دجون باددەليدىڭ «رەسەي, موڭعوليا جانە قىتاي» دەپ اتالاتىن ەكى تومدىق مونوگرافياسىنا دا ەنگەن. 1830 جىلى سىزىلعان كلاپروت كارتاسىندا دا سەمەي ماڭىنداعى جەر-سۋ اتتارى بار. وسى كارتادا جەتىسۋ ايماعىنىڭ ەلدى مەكەندەرى, تايپالارى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. مىسالى, كارتادا جالايىرلار, شاپىراشتىلار, ماتايلار, اق نايماندار قازىرگى ورنىندا ورنالاستىرىلعان.
– ەلىمىزدە كەڭگىر اۋىلى, كەڭگىر وزەنى دەگەن سەكىلدى جەر-سۋ اتاۋلارى بار ەكەنىن بىلەمىز. ال تۇرا ءسوزىنىڭ ماعىناسىن كوپ جۇرت بىلە بەرمەيدى. تۇرا ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟
– تۇرا دەگەن ءسوز كونە تۇركى تىلىندە قورعان, قالاشىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وسمان تۇرىكتەرى تىلىندە مۇنارا, بەكىنىس, ءتورتبۇرىشتى اعاش نەمەسە تاس قۇرىلىس, ال سىبىردەگى حاكاس, شور قاتارلى تۇركى تىلدەس ۇلتتار تىلىندە قالا, ءتورتبۇرىشتى ءۇي دەگەن ماعىنا بەرەدى. جالپى, ەرتىس وزەنى ساعاسىنداعى قالا اتتارىنىڭ سوڭىندا تۇرا ءسوزى قوسارلانا جۇرەدى. تۇرا تۋرالى تۇسىنىكتەمە قىتايدىڭ XVI عاسىردا جازىلعان «سۋچجەن حۋا-ي چجي» اتتى گەوگرافيالىق ەڭبەگىندە: «قوڭىراۋلى مۇنارا قالانىڭ سولتۇستىك باتىس بۇرىشىنداعى تسزيۋشەنسى موناستىرىندا. ايتۋلارعا قاراعاندا, وسى موناستىر ەجەلگى باتىس ولكەدەگى تۇرا ەكەن» دەگەن دەرەك بار. «مين شي» كىتابىندا: «تۋرا (تۋلا) قىتاي تىلىندە داتاي (ۇلكەن تەكشەلى عيمارات) دەگەن ماعىنا بەرەدى» دەلىنگەن. XIV عاسىر سوڭىندا باتىس سىبىردەگى توبىل وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى تۇرا وزەنىنىڭ بويىندا چينگي-تۇرا نەمەسە چيمگي-تۇرا قالاسىن استانا ەتكەن شايبان اۋلەتىنىڭ بيلىگى ورنادى. اتالمىش وزەن قالانىڭ اتىمەن تۇرا وزەنى دەپ اتالدى. التىن وردا بيلىك ەتكەن تۇستا بارابين ويپاتىنداعى وم وزەنى القابىندا چينگي-تۇرا (تيۋمەن), قىزىل-تۇرا (كراسنويار), زۋبار-تۇرا, كىسىم-تۇرا (ورىسشا دەۆيچي گورود, وسى اتتاس قالادان ەكەۋى بار: ءبىرى ۆاگايدىڭ ەرتىسكە قۇيار ساعاسىندا, ەندى ءبىرى يسكەر قالاسىنىڭ ماڭىندا), جانگي-تۇرا, ءسىبىر (يسكەر نەمەسە قاشلىق) جانە تون-تۇرا (تومسك), سونداي-اق ابا-تۇرا (قازىرگى رەسەيدەگى كۋزنەتسك), قىزىلجار-تۇرا قالالارىنىڭ بولعاندىعى ءمالىم.
– نۇرلان كەنجەاحمەت ۇلى, ءسىز كوپتەن بەرى كونە كارتالاردى زەرتتەپ كەلەسىز. وسى كارتالاردى اكادەميالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ويىڭىزدا بار ما؟
– ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن ءىرى جوبا جاساپ, ءبىلىم مينيسترلىگىنە ۇسىنعانمىن. وكىنىشكە قاراي, ولار جوبامدى تۇسىنبەدى مە, كەرى كايتاردى. ءبىر قىزىعى, مەنىڭ جوبامنان كەيىن قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىن زەرتتەۋ باعدارلاماسى باستالدى. عىلىم جولى اۋىر جول, ول - كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني بايلىق جيناۋ جولى. وكىنىشتىسى, ەلىمىز ماڭىزى جوق, ءبىر مەزەتتىك ءمان-ماعىناسىز كونفەرەنتسيالارعا اقشا ايامايدى. ال مەملەكەتتىك ماڭىزى بار عىلىمي جوبالارعا كەلگەندە ساراڭدىق تانىتادى. مىسالى, 17-19 عاسىرلارداعى ورىس-باتىس, ەۋروپالىق كارتالاردا قازاق دالاسىنىڭ جەر اتتارى ورىسشا اتالادى, ال وسى تۇستاعى شىعىس كارتالارىندا ء(مانجۇر-قىتاي, جوڭعار) قازاق جەرلەرى قازاقشا اتالادى. شوقان ەڭبەكتەرىندەگى قازاق جەرلەرىنە سايكەس كەلەدى. جەر اتاۋلارىندا تاريح ساقتالعان. وعان ناعىز, ءوز ىسىنە بەرىلگەن بىلىكتى ماماندار كەرەك, الەمدىك عىلىمدى دايەكتى عىلىمي تۇجىرىمدارمەن مويىنداتۋ كەرەك. جەر اتتارىنىڭ تاريحىن دالەلدەۋ تاريحي كارتوگرافيالىق, ەتيمولوگيالىق, ارحەولوگيالىق دالەلدەردى قاجەت ەتەدى. گەرمانيانىڭ گۋمبولدت قورى 13-17 عاسىرلار ارالىعىنداعى ەۋرازيانىڭ تاريحي گەوگرافياسى تۋرالى اكادەميالىق زەرتتەۋلەرىمە جاقسى قولداۋ كورسەتتى. ال وسى ەڭبەگىمنىڭ جالعاسىن (18-19 عع.) ءوز ەلىمدە زەرتتەيىن دەپ مينيسترلىككە ءوتىنىش بەرگەن ەدىم, جوبام وتپەي قالدى. جوبامدى قاراعان «ماماندار» قازاق تاريحى ءۇشىن ماڭىزى جوق دەگەن ءۋاج ايتقان سەكىلدى. دەسەك تە, مەنىڭ عىلىمي جۇمىستارىمدى قولداپ, قۋاتتاعان بەردىبەك ساپارباەۆ سياقتى ەل اعالارىنا, اكادەميك تۇياقباي رىسبەكوۆكە العىسىم شەكسىز.
– قۇندى دەرەكتەرگە تولى سۇحباتىڭىز ءۇشىن العىس بىلدىرەمىز.
– اڭگىمەلەسكەن – ازامات قاسىم,
«Egemen Qazaqstan»
وسكەمەن
