– بۇل دەموكراتيانى نىعايتۋعا جانە قوعامنىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا ۇلكەن سەرپىن بەرەتىن جۇمىس دەپ سانايمىن. ءبىزدىڭ تاجىريبەمىز حالىقارالىق ۇيىمدار تاراپىنان جوعارى باعالانىپ وتىر. كوپشىلىك ونى جاۋاپتى ءارى سىندارلى ديالوگتىڭ ۇلگىسى رەتىندە قابىلدادى. ەڭ باستىسى, ۇلتتىق كەڭەس قوعامنىڭ سەنىمىن اقتاي الاتىنىن دالەلدەدى. مۇنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى قىرى بار. ءبىز سىندارلى ديالوگ ارقىلى جاڭا ساياسي مادەنيەتتىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرىپ جاتىرمىز, دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە بالاما كوزقاراستان قورىقپاۋ پروتسەسى جۇرۋدە. ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىندە پرەزيدەنتتىڭ ء«ارتۇرلى كوزقاراس – ءبىر ۇلت» فورمۋلاسى تىكەلەي ىسكە اسىپ جاتىر.
قاسىم-جومارت توقاەۆ بىرىكتىرىلگەن شەشىمدەردىڭ نەگىزىندە رەفورمانىڭ العاشقى بولىگى دايىندالعانىن جەتكىزدى. سونداي ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ ءبىرى – جەر ماسەلەسى جانە اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ.
– اۋىل شارۋاشىلىق مينيسترلىگى تسيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ 2020 جىلدىڭ 1 مامىرىنا دەيىن بارلىق دايىندىق جۇمىستارىن اياقتاۋى جانە بىرقاتار ايماقتارداعى جەردى كوسمومونيتورينگتەۋ جونىندەگى پيلوتتىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋى كەرەك. سونىمەن قاتار جەردى ءتيىمدى پايدالانۋدى باقىلاۋدى كۇشەيتۋدىڭ باسقا دا شارالارىن قولعا الۋىمىز قاجەت. يگەرىلمەي جاتقان جەر ۋچاسكەلەرىنە سالىناتىن بازالىق سالىقتى 10-نان 20 ەسەگە دەيىن ارتتىرۋدى ۇسىنامىن. بۇدان بولەك يگەرىلمەي جاتقان جەرلەردى ماجبۇرلەپ قايتارىپ الۋدىڭ ۋاقىتىن ەكى جىلدان ءبىر جىلعا دەيىن قىسقارتۋ قاجەت, دەدى مەملەكەت باسشىسى.
مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ ەسەپ بەرۋى مەن اشىقتىعى, بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءتيىمدى ءارى ۇتىمدى جۇمسالۋى – ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەشىمى بويىنشا, الداعى ۋاقىتتا ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردا جۇرگىزگەن اۋديتورلىق جۇمىستارىنىڭ قورىتىندىلارىن جاريالايدى, كۆازيمەملەكەتتىك سەكتورداعى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار مەكەمەلەردىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا ازاماتتىق قوعام وكىلدەرى كىرەدى, مەملەكەتتىك كاسىپورىنداردىڭ باسەكەلەستىك نارىققا ەكونوميكالىق تۇرعىدان تارتىلۋىن ازايتۋ جۇمىستارى باستالادى.
سونداي-اق شەت ەلدەن جۇمىس كۇشىن تارتۋعا قاتىستى زاڭ نورمالارى دا وزگەرەدى.
– 2020 جىلى شەت ەلدەن كەلەتىن جۇمىس كۇشىنە بەرىلەتىن كۆوتا ايتارلىقتاي قىسقارادى. ەندى ول شامامەن 40 پايىزعا تومەندەيدى, ياعني 2019 جىلى شەت ەلدەردەن 49 مىڭ جۇمىسشى كەلگەن بولسا, 2020 جىلى ول 29 مىڭعا دەيىن ازايادى. ەكىنشىدەن, 250-دەن استام ادام جۇمىس ىستەيتىن, ونىڭ ىشىندە 30 ادامنان اسا شەت ەل جۇمىسشىلارىن تارتاتىن كاسىپورىنداردا تۇراقتى تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. ەندى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جالاقىنىڭ تەڭدەي بەرىلمەۋى, الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق كيكىلجىڭدەر سەكىلدى تاعى دا باسقا زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا دەر كەزىندە ءۇن قاتا الادى, مۇنداي پروبلەمالاردىڭ كوبەيۋىنە جول بەرمەيدى, دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ءوز سوزىندە بيۋدجەت قارجىسىنىڭ ءبولىنۋى, سىرتقى قارىز تۋرالى مالىمەتتەردىڭ اشىقتىعى جونىندەگى اقپاراتتىڭ جاريالى بولۋى ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالدى. وسىعان بايلانىستى 2020 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنە دەيىن ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە, قارجى مينيسترلىگىنە جانە ۇلتتىق بانككە سىرتقى قارىزدىڭ بىرىڭعاي رەەسترىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.
كولەڭكەلى ەكونوميكاعا جانە قارجىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرلەسىپ, بيزنەس سۋبەكتىلەرى بويىنشا اشىق ءارى بىرىكتىرىلگەن مالىمەتتەر بازاسىن قالىپتاستىرادى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ الەۋمەتتىك رەفورمالار تۋرالى ايتا كەلىپ, كوپبالالى وتباسىلارعا بەرىلەتىن اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى بولىپ وتىر دەپ سانايدى. ۇكىمەتتىڭ الدىنا اشىق ءارى ءادىل اتاۋلى كومەكپەن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قويىلدى. پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ تەك مۇقتاج جاندارعا عانا جاردەم بەرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى.
– كوپبالالى وتباسىلارعا جاڭا مەملەكەتتىك جاردەماقىنى ديففەرەنتسيالدى, ياعني ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتىڭ 42,5 مىڭ تەڭگەدەن 74 مىڭ تەڭگەگە دەيىنگى ەسەلەنگەن ولشەمىمەن بەرۋ ۇسىنىلادى. سونىمەن قاتار جاعدايى تومەن وتباسىلاردىڭ بالالارىنا كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك پاكەت جاساقتالادى. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالار ازىق-ت ۇلىكپەن جانە ەڭ قاجەتتى دەگەن قۇرال-جابدىقتارمەن قامتىلادى. وقۋشىلار مەكتەپتە ىستىق تاماقتى تەگىن ىشەدى, مەكتەپكە بارىپ-قايتۋ جولاقىسى, سونداي-اق, مەكتەپ فورماسى مەن وقۋ قۇرالدارى تەگىن بولادى, دەپ مالىمدەدى پرەزيدەنت.
مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامدار دا نازاردان تىس قالمايدى. جۇمىس بەرۋشىلەر ولاردى جۇمىسقا قابىلداۋ ءۇشىن ارنايى كۆوتا ءبولۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى 5 پايىزدىق زەينەتاقى جارناسىن تولەۋدى ەنگىزۋ مەرزىمىن كەيىنگە شەگەردى.
– جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى 5 پايىزدىق زەينەتاقى جارناسىن تولەۋگە قاتىستى داۋ-داماي باسىلار ەمەس. مۇنى 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاۋ كوزدەلگەن بولاتىن, الايدا, ءالى كۇنگە دەيىن بارشاعا ورتاق ۇستانىم جوق. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارناسىن ەنگىزۋ مەرزىمى 2023 جىلعا دەيىن شەگەرىلدى, دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازىرگى ساياسي جۇيەنى رەفورمالاۋ سالاسىندا دا ماڭىزدى قادام جاسالادى. پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە, زاڭدى جانە قوعامدىق ءتارتىپتى بۇزبايتىن ءارى رۇقسات ەتىلەتىن ميتينگىلەردى ۇيىمداستىرۋدا ەسكەرتۋ قاعيداتىن ەنگىزۋدى قولعا الۋ كەرەك.
– بۇل – مەنىڭ تۇبەگەيلى ۇستانىمىم. مۇنى زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكىتەتىنىمىزدى بىلەسىزدەر. قوعامدىق ساناعا ميتينگ وتكىزۋ مادەنيەتىن سىڭىرەتىن ۋاقىت كەلدى. قوعامعا دا, مەملەكەتكە دە ءوز ۇستانىمدارىن اشىق ايتۋعا بەيىمدەلەتىن كەز جەتتى. بىراق ميتينگى وتكىزۋ تەك ءوز قۇقى ەمەس, جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن دە تۇسىنگەن ءجون. بۇگىنگى ۇلتتىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىن جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردى ورىنداۋ اياسىندا بەيبىت جيىندار تۋرالى جوبا ازىرلەنگەنىن ايتقىم كەلەدى. بۇل جەردە قازىرگى زاڭعا ءجاي وزگەرىس ەنگىزۋ ەمەس, بەيبىت جيىننىڭ بارلىق ءتۇرىن وتكىزۋ, ۇيىمداستىرۋ ماسەلەلەرىن رەتتەيتىن كونتسەپتۋالدى جاڭا زاڭ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر. ۇكىمەت زاڭ جوباسىن پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەنگىزۋ كەرەك, دەپ تاپسىردى پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تىركەۋ ءۇشىن پارتيا مۇشەلەرى سانىنىڭ تومەنگى شەگىن ەكى ەسەگە, ياعني 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا دەيىن ازايتۋعا بولادى دەپ سانايدى. سونداي-اق پرەزيدەنت پارتيا قاتارىنا سايلاناتىن ازاماتتار تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزۋدى ۇسىندى. بۇدان بولەك زاڭ شىعارۋ ورگانىنداعى ساياسي ازشىلىقتىڭ قۇقىعىن بەكىتەتىن زاڭنامالىق نورما ەنگىزىلەتىن بولادى. بۇل ءارتۇرلى پارتيا وكىلدەرىنىڭ پارلامەنتتەگى كەيبىر كوميتەتتەردى باسقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى.
مەملەكەت باسشىسى قۇقىق قورعاۋشىلار بەلسەندى كوتەرگەن ماسەلەلەردى شەشۋ ىسىنە دە توقتالدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىق تۋرالى حالىقارالىق پاكتىگە جانە ونىڭ ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتى حاتتاماسىنا قوسىلۋ راسىمدەرىن باستاۋدى تاپسىردى. سونداي-اق قىلمىستىق كودەكستىڭ 174 بابىن ىزگىلەندىرۋ ۇسىنىلدى. قوعامدا كوپتەن بەرى تالقىلانىپ, قىزۋ پىكىرتالاسقا ءتۇسىپ كەلە جاتقان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – قىلمىستىق كودەكستىڭ جالا جابۋ تۋرالى 130-بابى.
– اتالعان نورماعا قاتىستى پىكىرتالاستى زەردەلەي وتىرىپ, بىرىڭعاي شەشىم قابىلداۋدىڭ سونشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. ويتكەنى قۇقىقتىق, گۋمانيتارلىق, ەتيكالىق جانە حالىقارالىق ستاندارتتار سياقتى بارلىق باعىتتاردى ەسكەرۋ قاجەت. اتالعان ماسەلەنىڭ قاعيداتتارى مەن ەرەكشەلىكتەرىن تالداۋ ناتيجەسىندە قىلمىستىق كودەكستىڭ 130-بابىن قىلمىستىق دەپ تانىماۋ جانە ونى اكىمشىلىك كودەكسكە اۋىستىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدادىم. وسى رەتتە باسقا ازاماتتاردىڭ قۇقىعىنا كەپىلدىك بەرۋ, ولاردى جالا جابۋدان جانە ورىنسىز ايىپتاۋدان قورعاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوعارى شەگىن ساقتاۋ قاجەت, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوزىنىڭ سوڭىندا دەموكراتيا دەگەنىمىز بيلىك ءۇشىن دە, ازاماتتار ءۇشىن دە ءبولىنۋ مەن ىدىراۋعا ەمەس, دامۋ مەن جاسامپازدىققا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس زور جاۋاپكەرشىلىك ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پىكىرىنشە, قازاقستان ازاماتتارى تاريحي ميسسياسىن ورىنداۋى, ياعني بيلىك پەن حالىقتىڭ ۇيلەسىمدى ديالوگى ارقىلى كەز كەلگەن قيىندىقتى قالاي جانە قايتىپ ەڭسەرۋگە بولاتىنىن كورسەتۋى ءتيىس
جيىندى پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ەرلان قوشانوۆ جۇرگىزىپ وتىردى, سونداي-اق, پرەزيدەنتتىڭ كەڭەسشىسى – ۇلتتىق كەڭەستىڭ حاتشىسى ەرلان قارين, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەلەرى – ەرلان سايروۆ, ساياسات نۇربەك جانە مۇحتار تايجان ءسوز سويلەدى.
