وسكەمەننىڭ وكپەسى

كوميتەت توراعاسى نەگە كەلدى؟

ءبىر قۋانتارلىعى, وقۋشىنىڭ وسكەمەن­نىڭ مۇشكىل ءحالىن كورسەتكەن بەينەسى نۇر-سۇلتانداعى شەندىلەرگە دە جەتىپتى. سو­دان دا بولار, وبلىس ورتالىعىنداعى ەكولو­گيالىق جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورۋگە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيستر­لىگى ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى زۇلفۇحار جولداسوۆ ارنايى كەلىپ, قالاداعى قورشاعان ورتاعا جاۋاپتى مەكەمە وكىلدەرىمەن, ەكولوگتارمەن كەزدەستى. شاھار تۇرعىندارىن ەلوردا تورىنەن كەلگەن كوميتەت توراعاسىنىڭ سا­پارى «مينيسترلىكتەن ادام كەلسە, وندا ءبىر ناتيجە شىعاتىن بولدى عوي» دەپ ۇمىت­تەندىرىپ, ءبىر ءسات قۋانتقانىمەن, مينيسترلىك وكىلىنىڭ قاراپايىم حالىقپەن جەكە كەز­دەسىپ, ۇسىنىس-پىكىرلەرىن تىڭداۋعا ۋاقىت تاپپاعانى كوڭىلدەرىن پاسەيتىپ تاستاعانى دا راس. دەسەك تە كوميتەت توراعاسىنىڭ مىنا ءبىر ءسوزى ءوندىرىستى شاھار تۇرعىندارىنىڭ كوڭىلىندە از دا بولسىن ءۇمىت وتىن تۇتاتقانى انىق. «قالا قازانشۇڭقىردا ورنالاسقان. اۋاداعى زياندى زاتتاردىڭ اسىرەسە جەلسىز كۇندەرى جينالىپ قالاتىنىن دا بىلەمىز. تۇرعىنداردىڭ جانايقايىن ءتۇسىنىپ وتىرمىز. قالادا قولايسىز مەتەو جاعداي (قمج) ورىن العان كەزدە كاسىپورىندار ءوندىرىس كولەمىن ازايتۋى كەرەك. ەكولوگيا مينيسترلىگىنە اۋا ساپاسى كورسەتكىشتەرى ساعات سايىن بەرىلىپ وتىرمايتىندىقتان, بۇل ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋ مۇمكىن ەمەس. بار ءۇمىتىمىز – الداعى جىلدارى قابىلداناتىن جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستە.

جاڭا زاڭ ءبىرىنشى ساناتقا جا­تاتىن بارلىق وندىرىستىك كا­سىپ­ورىندارعا (وسكەمەن قالا­سىندا ولاردىڭ سانى – 28) اۆ­توماتتاندىرىلعان مونيتورينگ جۇيەسىن ەنگىزۋدى مىندەتتەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەكولوگتار­ زا­ۋىت جۇمىستارىن ونلاين رەجى­مىندە باقىلاپ قانا قوي­ماي, اۋاعا بولىنگەن زياندى زاتتار كورسەتكىشىن دە كورە الاتىن بولادى. پارلامەنت تاعى ءبىر ماڭىزدى زاڭدى بەكىتەدى دەگەن سەنىمدەمىز. 2021 جىلدان باستاپ وندىرىستىك كاسىپورىندار تولەپ كەلە جاتقان ەميسسيالاردىڭ 100 پايىزى ەكولوگيالىق احۋالدى جاقسارتۋعا باعىتتالسا, اۋانى تازارتۋ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ شارالارى نازارعا الىنادى» دەيدى زۇلفۇحار جولداسوۆ.

دەنساۋلىقتارىنا ناقتى قان­داي زيانى ءتيىپ جاتقانىن بىلمەسە دە, وسكەمەندىكتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قۇلاعى ۇيرەنگەن, جالپاق تىلدە «نمۋ» (نەبلاگوپرياتنوە مەتەو­ۋسلوۆيە) دەپ اتالاتىن تەرمين بار. قازاقشاسى – قمج (قولايسىز مەتەوجاعداي). تۇسىنىكتى تىلمەن ايتساق, بۇل قالادا جەل سوقپاي, اۋاعا زياندى قالدىقتاردىڭ جي­نالىپ, وسكەمەننىڭ وكپەسى قى­سىلاتىن, تۇرعىنداردىڭ دەگ­بىرى قاشاتىن ۋاقىت. شاھار تۇر­عىندارى «مۇنداي كۇندەرى دالادا از ءجۇرۋ كەرەك. اسىرەسە بالا-شا­عا مەن ۇلكەن كىسىلەردى سىرتقا شىعارماعان ءجون» دەسە, تاعى ءبىرى «مۇنداي كۇندەرى ءسۇت ءىشۋ كەرەك, ازداپ, قاسىقتاپ اششى سۋدان الىپ جۇرگەننىڭ ارتىعى جوق» دەپ جاتادى. قىسقاسى, ەل اراسىن­دا وسىنداي ءازىل-شىنى ارالاس اڭگىمە كوپ. وسكە­مەننىڭ اۋاسىن قاداعالاۋمەن اينالىساتىن «قازگيدرومەت» رەس­پۋبليكالىق مەملەكەتتىك كا­سىپ­ورنىنىڭ وبلىستىق فيليالى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا, جاي كۇندەرى دە, قمج بولعان كۇندەرى دە اۋاعا قالقىما بولشەكتەر (شاڭ), كۇكىرت ديوكسيدى, كۇكىرتتى سۋ­­تە­گى, كومىرتەگى وكسيدى, ازوت ديوك­سيدى, فەنول, فتورلى سۋتەك, حلور, حلور­لى سۋتەك, فورمالدەگيد, كۇكىرت قىشقىلى, كۇشاننىڭ انىق­­تال­ماعان قوسىندىسى, بەنز(ا)پيرەن سەكىلدى زياندى زاتتار اۋاعا شى­عادى. «قالادا جەل سوقپاسا زياندى قالدىقتار ءبىر جەرگە جينالىپ قالادى. ال قمج-عا كەلسەك, 2017 جىلى 84, 2018 جىلى 63 كۇن قمج تىركەلدى. 2018 جىلى قاڭ­تار ايىندا 20 كۇن قمج بولدى. 2017 جىلى 424, 2018 جىلى 1530, بيىل ءبىر رەت جوعارى لاستانۋ فاكتىسى تىركەلدى. جوعارى لاستانۋ انىقتالعان جاعدايدا ءتيىستى ورگانداردى حاباردار ەتەمىز. اتموسفەراداعى اۋانىڭ لاستانۋ يندەكسى بويىنشا 2017 جانە 2018 جىلدارى وسكەمەن ەلىمىزدەگى 40-تان استام قالانىڭ ىشىندە 2-ورىندى يەلەندى» دەيدى وبلىستىق فيليالدىڭ ينجەنەر-حيميگى ناديا عافۋروۆا.

قولايسىز مەتەوجاعداي كەزىندە نە ىستەۋ قاجەت؟

ءوزىمىز دە وسى قالانىڭ تۇرعى­نىمىز, اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ءىشىپ ءجۇرمىز. قمج بولعان كۇندەرى قالانىڭ تۇماندانىپ, بوزارىپ, كوگىلجىم تارتىپ كەتەتىنىن اڭ­عارامىز. كومىردىڭ يسىنە كەلىڭ­كىرەيتىن ءبىر ءيىستىڭ مۇرىنعا كەلە­تىنىن دە سەزەمىز. بىراق مۇنىڭ نە ءيىس ەكەنىن, كۇكىرت ديوكسيدى مە, كو­مىرتەگى وكسيدى مە, ازوت ديوكسيدى مە, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قانداي زياندى زات ەكەنىن بىلمەيمىز. شا­ھار تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى وز­دەرىنىڭ قانداي اۋامەن (دۇرىسى, لاس اۋامەن) تىنىستاپ جۇرگەنىنەن بەيحابار. ال «قازگيدرومەت» پەن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دە­پارتامەنتى «وسىنداي كۇنى وسىنداي دارەجەلى قمج كۇتىلەدى, ول وسىنداي كۇننەن وسىنداي كۇن­گە دەيىن ساقتالادى» دەگەن مالى­مەت­تى وزدەرىنىڭ رەسمي سايتىندا جا­ريالاۋدان اسپاي ءجۇر ازىرگە. قالا تۇرعىندارى قمج تۋرالى شىنايى اقپاراتتىڭ, مۇنداي كۇن­دەرى حالىقتىڭ نە ىستەۋ كە­رەك­تىگى جايىنداعى بەلگىلى ءبىر نۇس­قاۋلىقتىڭ جوقتىعىنا ناليدى. ء«وندىرىستى ولكە دەيدى. وندا نەگە ءوندىرىسى شارىقتاعان شەتەلدەگى مەملەكەتتەردە مۇنداي پروبلەما جوق؟ پروبلەما بار بولسا, قا­لاي شەشۋدە؟ «بۇرىننان سولاي بولعان. جەل بولماعان سوڭ بايقالدى» دەيدى. بار ءۇمىتىمىز جەل بولدى ما؟ وندا بيلىككە ءۇمىت ارتپاي, باقسىلاردى جينايىق, جەل شاقىرسىن! تۇنشىعىپ ولەمىز بە, ايتپەسە. «زاۋىتتار جابىلسىن» دەگەن ەشكىم جوق! «ەلدىڭ مۇقتاجى ەسكەرىلسىن» دەيدى جۇرت. ءوندىرىستى ءوڭىر ورتالىعىندا «كومەيدىڭ كۇيۋى» (وجوگ گورتاني), حيميالىق ۋلانۋ (حيميچەسكوە وتراۆلەنيە) سەكىلدى, تاعى باسقا دا مەديتسينالىق سيمپ­تومدار بولاتىنىنىڭ مويىن­دالۋىن, ونداي جاعداي ورىن ال­عاندا رەسمي تۇردە ۋاقىتشا جۇ­مىسقا جارامسىز دەپ تانىلىپ, ءدارى-دارمەككە كەتەتىن شىعىننىڭ وتەلۋىن, ءوندىرىس وشاقتارى تارا­پىنان ەكولوگيالىق وتەمنىڭ بو­لۋىن سۇرايدى جۇرت. جايسىز مەتەوجاعداي (نمۋ) جونىندە نە­گە الدىن الا تۇراقتى تۇردە حابارلاندىرىلمايدى؟ نەگە وعان باي­لانىستى حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى؟ نەگە جمو (نمۋ) بولعان كەزدە ءدال سول كەزەڭدەگى ونكولوگيالىق كەسەلدەر, وڭەش اۋرۋلارى, تۇسىك تاستاۋ, تاعى باسقا دا كورسەتكىشتەر بولەك ساراپتالمايدى, نەگە ول تۋرالى شىنايى اقپارات بەرىلمەيدى» دەپ اشىنادى جۇرت» دەيدى وسكەمەندىك قوعام بەلسەندىسى ايدا جاباعيەۆا.

ەكولوگيا تاقىرىبىن ۇنەمى كو­تەرىپ جۇرەتىن وسكەمەندىك بلوگەر الەكساندرا وسيپوۆا قالاداعى اۋاعا زياندى قالدىقتار شىعارىپ وتىرعان كاسىپورىندار تۇرعىندار ال­دىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى تو­لىق سەزىنبەي وتىرعانىن ايتادى. «شەنەۋنىكتەردىڭ, زاۋىت باس­شىلارىنىڭ ەسەپتەرىنە قاراساڭ, قالادا ءبارى جاقسى, ءبارى كەرەمەت سە­كىلدى. الايدا اقپاراتتىق اشىق­تىق جوق. جاقىندا تاڭ اتپاي WhatsApp جەلىسى ارقىلى «تەزىرەك تەرەزەلەرىڭىزدى جابىڭىزدار. ءۇمز-دە اپات» دەگەن اقپارات قالا تۇر­عىندارى اراسىندا لەزدە تارادى. رەسمي اقپارات زاۋىت تاراپى­نان ءتۇس اۋا ارەڭ شىقتى. جۇمىسشىلارعا نە بولعانىن ناقتى بىلە الماي وتىر­مىز. ەشقانداي زەرتتەۋ جوق. تۇرعىندار كىمگە سەنەرىن بىلمەيدى قازىر. ستاتيستيكا, مالىمەت دەگەن جاقسى عوي. بىراق قالا تۇرعىندارى وزدە­رىن قولايسىز سەزىنۋدە. الەۋ­مەت­تىك جەلىدە بەلسەندى بولعاندىق­تان ماعان وسى ماسەلەمەن حابارلاساتىن تۇرعىندار كوپ. كۇن وتكەن سايىن ولاردىڭ سانى كوبەيىپ بارادى. «وسىنداي كۇنى نمۋ» دەگەن اقپاراتتى وقيمىز. بىراق نە ىستەۋدى, قانداي ارەكەتتەر جاساۋ, قالاي ساقتانۋ كەرەگىن بىلمەيمىز. «وسىلاي جۇرە بەرىڭىزدەر, جەل سوعۋىن كۇتىڭىزدەر» دەيدى. شىنايى اقپارات جوق بولعاننان كەيىن, جاۋاپكەرشىلىك تە جوق. رەسپۋبليكا, وبلىس بيۋدجەتىن تولىقتىرىپ وتىرعان قانشاما ءىرى كاسىپورىن ءبىر قالاعا شوعىرلانعان. نەگە ولار تۇرعىنداردىڭ جاعدايىن, دەنساۋلىعىن ويلامايدى؟ سولار­دىڭ كەسىرىنەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلىپ جاتقان تۇرعىندار دۇرىس ەمحانالاردا ەمدەلۋگە لايىق ەمەس پە؟ تسيفر ءبىر بولەك, ادامداردىڭ دەنساۋلىعى ءبىر بولەك. وسىنى ەستەن شىعارمايىق» دەگەن قوعام بەلسەندىسى قالانىڭ ەكولوگيالىق ماسەلەلەرىنە قاتىستى بەيبىت مي­تينگ وتكىزەيىك دەپ وسكەمەن اكىم­دىگىنە 15 رەت حات جازعانىمەن, 15 مارتە رۇقسات ەتىلمەگەنىن جەتكىزدى. «اكىمدىك ميتينگ وتكىزگىسى كەلمەسە, قوعامدىق تىڭداۋ ۇيىمداستىرىپ, ەلدىڭ پىكىرىن تىڭداسا جاقسى بولار ەدى. بيىل كوكتەمدە وبلىسقا جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەزي­دەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ شىعىس قازاقستانداعى ەكولو­گيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار ازىرلەۋدى تاپ­سىرعان بولاتىن. ماسەلەن, ءوز باسىم وسى كەشەندى جوسپاردى كورگىم كەلەدى. ءتيىستى ۇسىنىس-پىكىرلەردى ايتقىمىز كەلەدى» دەيدى ول.

قالدىق قويمالارى قالا ىشىندە بولماۋى ءتيىس

شاھارداعى ەكولوگتاردىڭ, اۋاعا زياندى قالدىقتار شىعا­را­تىن كاسىپورىنداردىڭ مالى­مەت­تەرىنە سۇيەنسەك, وسكە­مەننىڭ جەرى مەن كوگىنە جىلىنا 50 مىڭ توننا شاماسىندا شىعارىندىلار جىبەرىلەدى. بۇل – تەك رەسمي مالىمەت, ابدەن كۇزەلىپ-تۇزەلىپ با­رىپ قۇزىرلى ورگاندارعا ۇسى­نىلاتىن اقپارات. مۇنى كاسىپ­ورىنداردىڭ وز­دەرى دە جاسىرمايدى. «1997 جىلى «قازتسينكتىڭ» جىلدىق شىعارىندىلارىنىڭ كولەمى 54 مىڭ توننا شاماسىندا بولاتىن. قورشاعان ورتانى قور­عاۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى شا­­رالاردىڭ ناتيجەسىندە قازىر بۇل كورسەتكىش 27 مىڭ تونناعا تومەندەدى. بۇرىندارى ءبىزدىڭ كا­سىپ­ورىننىڭ اۋاعا زياندى قال­دىقتاردى شىعارۋداعى ۇلەسى جالپى كورسەتكىشتىڭ 80 پايىزىن قۇرايتىن, قازىر 50 پايىز» دەگەن-ءدى «قازتسينك» جشس باس ەكولوگى قازتاي تاكەەۆ كوميتەت توراعاسىنىڭ الدىندا سويلەگەن سوزىندە. ال ەكولوگ, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەم­لەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەر­سي­تەتىنە قاراستى «VERITAS» ور­­­تا­­لى­عىنىڭ اعا عىلىمي قىز­مەت­­كەرى داۋلەت اسانوۆ جەر ۇي­لەر, كولىكتەر مەن شاھارداعى ەش­قايدا ەسەپ تاپسىرمايتىن ۇساق كاسىپورىنداردى قو­سا العاندا, قالانىڭ اۋا كە­ڭىس­تىگىنە شامامەن جىلىنا 100 مىڭ تونناعا جۋىق شى­عا­رىندىلار جىبەرىلەتىنىن اي­تادى. ەكولوگتىڭ پىكىرىنشە, قازىر قالاداعى ءىرى ءوندىرىس ورىندارى شىعارىندىلاردى بىرتىندەپ ازايتقانىمەن, جى­لۋ ورتالىقتارى كەرىسىنشە ونىڭ ورنىن تولتىرىپ, اۋاعا شىعاتىن زياندى زاتتار كو­لەمىن بىلدىرتپەي ۇلعايتىپ جاتىر. «وسكەمەن جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى كومىر تۇتىنۋ كولەمىن ۇلعايتىپ, قۋاتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا قازاندىق تۇرعىزباق. مۇنىڭ ەكولوگياعا اسەرى جوق دەيسىز بە؟ ەگەر ەكىن­شى جىلۋ ور­تا­لىعى سالىنسا, ماسقارانىڭ كو­كەسى سوندا بولادى. قالا مۇلدە تۇنشىعادى. ءۇمز ء(ۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى) قازىر ۇندەمەي عانا قالانىڭ شەتىندەگى وزدەرىنىڭ قالدىق قويمالارىن ۇلعايتىپ جاتىر. قالانىڭ ىرگەسىندە وسىنداي زياندى, قاۋىپتى قالدىقتار ساق­تالاتىنىن تۇرعىندار دۇرىس بىلمەيدى. زاۋىت باسشىلىعى ەسەپ بەرگەندە ء«بىز وتە قاۋىپسىز كا­سىپورىنبىز» دەيدى. مۇنىڭ ءبارى جالعان. وسكەمەننىڭ ەكولوگياسى تۋرالى ءسوز بولسا, ەلدىڭ ءبارى «قازتسينكتى» ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ, كى­نالاي جونەلەدى. ال ءۇمز سەكىلدى كاسىپورىندار وسىنى پايدالانىپ, ءوز جۇمىستارىن جۇرگىزە بەرەدى. ەستەرىڭىزدە بولسا, بەس-التى جىل بۇرىن «قازتسينك» وزدەرىندەگى قالدىق قويماسىن كەڭەيتپەك بولعاندا تۇرعىندار قارسىلىق تانىتتى. سول كەزدە ولار حالىق پىكىرىن ەسكەرىپ, بۇرىنعى سەمەي پوليگونى اۋماعىنا جاڭادان قويما سالىپ, قالدىقتاردى سوندا اكەتتى. ءۇمز مۇنى ىستەمەي وتىر. تمك دا (تيتان-ماگني كومبيناتى) قالدىقتار ساقتالاتىن قويمالارىنىڭ كولەمىن ۇل­عايتىپ جاتىر. تالاپ بارىنە ورتاق. ءۇمز مەن تمك «قازتسينك» سەكىلدى قويمالارىن سەمەي پوليگونى اۋماعىنا اپارىپ سالسىن. مۇنداي قاۋىپتى زاتتار قالادان اۋلاق جەردە ساقتالۋى كەرەك قوي» دەيدى ەكولوگ.

دارىگەرلەر نە دەيدى؟

جوعارىدا قالا تۇرعىندارى ءوز دەنساۋلىقتارىنا الاڭدايتىن­دارىن ايتتىق. بۇل رەتتە دارى­گەرلەر نە دەيدى؟ ازىرگە اق حالات­تىلار ەشتەڭە اشىپ ايتقىسى كەل­مەيدى. بالكىم ايتقىسى كەلسە دە, ايتقىزدىرمايدى. «اسىرەسە قار نەمەسە جاڭبىر جاۋعان كەزدەرى قمج بولعاندا اۋاداعى زياندى زاتتار ءبىر-بىرىمەن قوسىلىپ, ادام دەنساۋلىعىنا كەرى اسەرىن تي­گىزۋى ابدەن مۇمكىن. تۇرعىندار وسىعان شاعىمدانسا كەرەك. ال ءبىزدىڭ دارىگەرلەر «تىزىمدە مۇن­داي اۋرۋ جوق» دەيدى. مىنە, پارو­دوكس» دەيدى بەلگىلى ەكولوگ, «ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ورتا­لىعى» جشس ديرەكتورى گەننادي كورەشكوۆ.

دارىگەرلەر ەشتەڭە اشىپ ايت­پاسا دا, ءبىز وڭىردەگى اق حالاتتى جانداردىڭ جۇمىسىن ۇيلەس­تىرەتىن, قاداعالاۋ جاسايتىن وب­لىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قار­ماسىنا حابارلاستىق. «وسكە­مەن قالا­سىنداعى 2014-2018 جىلدار­داعى اۋرۋشاڭدىق كورسەتكىشتەرىنە كەل­سەك, جالپى سىرقاتتانۋ 9,2, تىنىس الۋ جول­دارىنىڭ اۋرۋلارى 8,5 پايىزعا ءوستى. وسكەمەندەگى ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشار­لاۋى­مەن وسى ءۇردىستىڭ سەبەپ-سال­دارلىق بايلانىسى تۋرالى ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى ۋاقىت­تا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ازاماتتار دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيىن ەكو­لو­گيالىق سيپاتتامالار مەن ەكو­لوگيالىق وزگەرىستەر نەگىزىندە باعا­لاۋ كريتەريلەرى جوق. دارى­گەرلەر دياگنوزدى «اۋرۋلاردى حالىق­ارالىق ستاتيستيكالىق جىكتەۋىشكە» سايكەس جاسايدى, وندا ەكولوگيالىق اۋرۋلار تۋرالى مالىمەت جوق. سونىمەن قاتار دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن قۇجاتتامانىڭ بۋحگال­تەرلىك جانە ەسەپتىلىك نىساندا­رىندا (ياعني دەنساۋلىق ساقتاۋ­دىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىندا) ەكو­لوگيالىق پروبلەمالارعا باي­لانىستى دياگنوزدار مەن اۋرۋ دەڭ­­گەيلەرى تۋرالى مالىمەتتەر جوق. بۇل شىنايى تالداۋ جۇر­گى­زۋدى جانە كور­سەتىلگەن پروبلەما­نىڭ كولەمىن باعالاۋدى قيىن­داتادى. 2020 جىلى وبلىستا ادام دەنساۋلىعىنا اسەرىن تيگىزەتىن ءوندىرىس فاكتورلارىن زەرتتەۋ جوس­پارلانۋدا. زەرتتەۋ بارىسىندا اۋا, سۋ, جەر قۇرامى جانە تۇر­­­­عىلىقتى حالىقتان قوسىمشا ساراپ­تاما الىنادى. سوڭىنان ءبارىن جيناقتاپ, ساراپتاما جۇر­گىزىلەدى» دەلىنگەن اتالعان باس­قارمانىڭ بىزگە جولداعان مالى­مەتىندە.

ءتۇيىن

قازاقتىڭ كورنەكتى اقىنى ءجۇر­سىن ەر­مان اعامىزدىڭ وسكەمەنگە ارنا­عان ءبىر ولەڭىندە:  

ءبىر تىلسىم بار سەكىلدى شيپاڭدا دا,

كوزىمدى كىرەۋكەلەپ ۇيقى, الداما.

ەسىمدى ەسەڭگىرەپ جيىپ تۇرمىن,

تاۋىپ بەر تاريحىمدى, تيتان قالا!

– دەپ كەلەتىن شۋماقتار بار ەدى.

سوڭعى شۋماقتى وسكەمەننىڭ ەكو­لوگيالىق جاعدايىنا قاراي بۇرا ايت­ساق, قالا تۇرعىندارى «قاي­تارىپ بەر دەنساۋلىعىمدى, تي­تان قالا» دەپ ىشتەن تىنىپ جۇر­گەن شىعار...

جوعارىداعى كەلتىرىلگەن دەرەكتەر, ەكولوگتاردىڭ جانايقايى وسكەمەننىڭ وكپەسى جىلدان-جىل­عا قىسىلىپ بارا جاتقانىن اي­عاق­تاسا كەرەك. وسكەمەن تۇر­عىن­دا­رىنىڭ دا بۇل احۋالعا وكپە­سى قارا قازانداي...  

شىعىس قازاقستان وبلىسى