وقۋ ورنىمىزداعى ورەلى وزگەرىستەر كوپ رەتتە جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن قامتىعانىن, اتاپ ايتقاندا تەوريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا, حيميالىق جانە بيولوگيالىق زەرتتەۋلەر سالاسىندا جۇزەگە اسىرىلعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇل كەزەڭدە كورنەكتى ماتەماتيكتەر مەن فيزيكتەر, ينجەنەرلەر كونسترۋكتورلىق-جوبالىق بيۋرولارعا, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنا, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ورالا باستاعان-تىن.
كەڭەستەر وداعىنىڭ عىلىم اكادەمياسى جاڭادان ءسىبىر بولىمشەسى مەن ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىن اشىپ, تالانتتى جاس عالىمدار لەگىن تاربيەلەۋگە, جاڭا عىلىمي باعىتتاردى قالىپتاستىرۋعا كىرىستى. وسى ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنە وداقتاس رەسپۋبليكالاردان قاتارىنىڭ الدى بولعان وزات ستۋدەنتتەر شاقىرىلىپ, ولار نەگىزىن سالعان قۋاتتى تولقىن الەمدىك عىلىم كوگىندە جارقىراپ كورىندى. وسى لەكتىڭ كوشباسشىسى بولعان تۋما تالانتتاردىڭ ءبىرى قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور فازىلحان بايىمبەتوۆ ەدى. فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ ومىربايانىمەن تانىسقان كىسىنىڭ ونىڭ ءتۋابىتتى دارىنىنا, ەڭبەكقورلىعىنا, بولعان ىسكە بولاتتاي بەرىكتىگىنە, العا قويعان ماقساتىنا جەتپەي تىنبايتىن قايسارلىعىنا تاڭدانباي قويمايدى. ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىندەگى اتاعى جەر جارعان م.ا.لاۆرەنتەۆ, س.ل.سوبولەۆ, ۆ.ل.كانتوروۆيچ, ر.ز.ساگدەەۆ, ا.ۆ.بيتسادزە سياقتى الەمدىك دەڭگەيدەگى عالىمداردىڭ دۋالى اۋىزدارىنا ءىلىنۋ ءۇشىن تابيعي قابىلەت ازدىق ەتەتىنى راس. جانە وسى ۇلىلاردىڭ سەنىمىن اقتاپ, ونىڭ ءوزى دە الەم مويىنداعان زەرتتەۋشى قاتارىنا قوسىلدى, مۇنى اكادەميك تولەگەن قوجامقۇلوۆشا «بايىمبەتوۆ فەنومەنى» دەپ اتاماسقا شارامىز جوق.
وسى «بايىمبەتوۆ فەنومەنىندە» فازىلحان تۋعان جەرى تورعاي ءوڭىرىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە, ول عالىمنىڭ ادامگەرشىلىك, ازاماتتىق بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىندا ۇلكەن ورىن يەلەنەدى. راسىندا دا, ەل-جۇرتىنا يماندىلىق پەن ءبىلىم نۇرىن شاشقان ۇلى اعارتۋشى ىبىراي ءالتىنساريندى, الاش كوسەمدەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مىرجاقىپ دۋلات ۇلى, ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ تۋىن تىككەن امانگەلدى يمانوۆ پەن ءالىبي جانگەلديندى ومىرگە اكەلگەن تورعايدا تۋىپ-وسكەن فازەكەڭ ورىس ءتىلىن جەدەل يگەرىپ, تەرەڭ بىلىمىمەن ۇستازدارىنىڭ ءىلتيپاتىنا بولەندى. «ەشكىمنەن كەم بولماۋعا ءتيىستىمىن دەگەن نامىسقا نەگىزدەلگەن ەڭبەكتىڭ جانە قالاي تالپىنىپ جۇرگەنىمدى باعالاعان وقىتۋشىلارىمنىڭ ارقاسىندا ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحىندا ءبىرىنشى لەنيندىك ستيپەنديات بولدىم», دەپ جازعان ەدى فازەكەڭ ومىرباياندىق ەڭبەگىندە.
بايىمبەتوۆ – الەمدىك دەڭگەيدەگى قازاقcتاندىق فيزيكا پلازماسى مەكتەبىن قالىپتاستىرعان اسا كورنەكتى فيزيك-تەورەتيك عالىم. ونىڭ وسى باعىتتاعى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەلەرى «يدەالدى ەمەس فيزيكاداعى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ» جانە «جوعارى تەمپەراتۋرالى تىعىز پلازمانىڭ پسەۆدوپوتەنتسيالدىق تەورياسى» اتتى مونوگرافيالارى مەن الىس جانە شەتەلدەردىڭ عىلىمي جۋرنالدارىندا جارىق كورگەن 500-دەن اسا ماقالالارىندا باياندالادى. پلازما فيزيكاسى سالاسىندا بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ ءۇشىن فازىلحان بايىمبەتوۆ وپتيكا جانە پلازما فيزيكاسى كافەدراسىن اشىپ, ونى 20 جىلداي باسقاردى. وسى ۋاقىت ىشىندە كافەدرا جەتىستىكتەرى بويىنشا فاكۋلتەتتە الدىڭعى قاتارعا شىقتى. كوپتەگەن ماماندار, سونىڭ ىشىندە عىلىم دوكتورلارى مەن كانديداتتارى دايىندالدى. نەگىزگى پاندەردەن ءدارىستى عالىمنىڭ ءوزى وقىدى. قازىرگى تاڭدا بۇل كافەدرا ۋنيۆەرسيتەتتەگى ەڭ ۇزدىك كافەدرالاردىڭ ءبىرى, بولاشاقتا ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ ىرگەلى نەگىزى ناق وسىنداي كافەدرالار بولادى.
فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ عالىم جانە پەداگوگ رەتىندە قالىپتاسۋى ەكى ۋنيۆەرسيتەتپەن – ونىڭ ءوزى ءبىلىم العان ءنوۆوسىبىر ۋنيۆەرسيتەتىمەن جانە سوڭعى 38 جىل بويى جۇمىس ىستەگەن, دوتسەنتتەن پروفەسسورعا, كافەدرا مەڭگەرۋشىسىنە جانە ەكى مارتە پرورەكتورلىققا دەيىنگى جولدان وتكەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇگىندە 10 عىلىم دوكتورىنىڭ جانە 60-تاي عىلىم كانديداتتارى مەن فيلوسوفيا دوكتورلارىنىڭ باسىن قوساتىن اكادەميك ف.بايىمبەتوۆتىڭ پلازما فيزيكاسى بويىنشا عىلىمي مەكتەبى وسى پروبلەمامەن اينالىسىپ جۇرگەن عالىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ اۋەلدەن-اق الەمدىك برەندى بولدى.
اكادەميك بايىمبەتوۆتىڭ ەڭ باستى سىڭىرگەن ەڭبەگى – الەمدىك اۋقىمداعى عالىم بولا وتىرىپ, ول جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي قازاقستاندا فيزيكا پلازماسى بويىنشا بۇكىل الەم مويىنداعان عىلىمي مەكتەپ قۇردى. اقش-تىڭ, گەرمانيانىڭ, فرانتسيانىڭ, جاپونيانىڭ جانە كورەيانىڭ ءتۇرلى ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن عىلىمي ينستيتۋتتارىندا اكادەميك بايىمبەتوۆ ۇسىنعان تەڭدەۋلەر مەن مودەلدەردىڭ نەگىزىندە جۇيەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ جاتقان تۇتاس ءبىر عىلىمي توپتار بار. «بايىمبەتوۆ تەڭدەۋى», «بايىمبەتوۆ پوتەنتسيالدارى» سياقتى ۇعىمدار عىلىمي قاۋىمداستىق تىلىندە بەرىك ورنىعىپ, الەمدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتار عالىمدارىنىڭ عىلىمي ماقالالارىنداعى ۇيرەنشىكتى تىركەستەرگە اينالدى. ماسەلەن, اكادەميك بايىمبەتوۆتىڭ جانە ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىمي ماقالالارىنا الەمدىك اگەنتتىكتەر دەرەكتەرى بويىنشا ءتورت مىڭنان استام سىلتەمە جاسالعان. ەگەر جالپى العاندا ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ عالىمدارىنا بۇگىنگى تاڭدا ون ەكى مىڭنان استام سىلتەمە جاسالعانىن ەسكەرسەك, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءاربىر ءۇشىنشى جوعارى رەيتينگتى ماقالاسى اكادەميك ف. بايىمبەتوۆ عىلىمي مەكتەبىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى. بۇل – قازاقستانداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىش. 2015 جىلى اكادەميك ت.رامازانوۆ باستاعان فازىلحان اعامىزدىڭ شاكىرتتەرىنىڭ عىلىم مەن تەحنيكا سالاسىنداعى قر مەملەكەتتىك سىيلىعىن الۋى دا وسىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى.
وسى ورايدا بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ جەرلەس ءىنىسى فازىلحانعا ارناپ بىلاي دەپ جازعان بولاتىن: ء«ار ادامنىڭ ءوز ومىرىندە ءوزى سالعان ءىزى بار. سەنىڭ ءىزىڭ كوپشىلىككە, اسىرەسە وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتالىم بولارلىقتاي. ساۋاتى شامالى, كەدەي ەلىمىزدىڭ ەڭ ءبىر الىس اۋىلىنداعى وتباسىندا تۋىپ, عىلىمنىڭ وتە ءبىر ماڭىزدى سالاسىنىڭ تۋىن كوتەرىپ, وعان قولباسشىلىق ەتكەنىڭ جانە وسى ۇزاق جولدى تاباندىلىقپەن ءجۇرىپ وتكەنىڭ باسقاعا ۇلگى بولارلىق ەمەس پە!». ءيا, عالىمنىڭ ومىردەگى ماقساتكەرلىگى بىرەگەي عىلىمي باعىتتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋىنا سەبەپكەر بولدى.
فازىلحان بايىمبەتوۆ الاش ارىستارىنىڭ جولىن جالعاستىرىپ, قازاق تىلىندە فيزيكا ءپانى بويىنشا وقۋلىقتار, عىلىمي-تانىمدىق ماقالالار جازعان. ونىڭ «پلازما-تابيعاتتىڭ «ەركە قىزى» جانە «پلازما جانە ونىڭ پراكتيكادا قولدانىلۋى تۋرالى» اتتى ماقالالارى وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە كەڭىنەن تانىمال. «فيزيكتەر مەن ليريكتەر» زامانىدا ەسەيگەن ول ءوز ويلارىن قارا سوزبەن دە, ولەڭمەن دە ورنەكتەگەن.
ۇرپاق تاربيەسىندە ۇلگى مەن ونەگەنىڭ ورنى ەرەكشە. «اعاعا قاراپ ءىنى وسەر» دەيدى حالىق دانالىعى. عىلىمدا, قوعام تىرلىگىندە ۇلاعاتتى تىرلىك تىندىرىپ, ارتىنا ايشىقتى ءىز قالدىرعان قايراتكەر عالىمنىڭ وشپەس ونەگەسى بۇگىندە ءبىلىم قۋعان جاستاردىڭ زاماناۋي ءبىتىم-بولمىسىن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەگىنە اينالىپ وتىر. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ فيزيكا-تەحنيكالىق فاكۋلتەتىندە اكادەميك بايىمبەتوۆكە ارنالىپ ءدارىسحانا اشىلعان. وقۋ وردامىزداعى «ونەگەلى ءومىر» سەرياسىمەن شىعىپ كەلە جاتقان, ۇلتتىق وركەنيەت دارابوزدارىنا ارنالعان عۇمىرباياندىق كىتاپتاردىڭ 39-شى شىعارىلىمى فازىلحان بايىمبەتوۆكە ارنالعان. اتالعان كىتاپ تالاپتى جاستاردىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن تۋىندىسىنا اينالدى.
ءبىرتۋار تۇلعا فازىلحان بايىمبەتوۆتىڭ ءومىرى مەن عىلىمي-پەداگوگتىق قىزمەتى ءوز وتانىنا, حالقىنا, تۋعان جەرىنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. ءوز ءومىرىن ءماندى دە ماعىنالى تىرلىككە ارناپ, عىلىم مەن ونەردە, ۇرپاق تاربيەسىندە, كاسىپكەرلىكتە ناقتى ناتيجەگە جەتۋدى ويلاستىرىپ جۇرگەن قازىرگى جاستار ءۇشىن اكادەميك بايىمبەتوۆ ومىرىنەن الاتىن عيبرات پەن ءتالىم-تاربيە مول.
عالىمقايىر مۇتانوۆ,
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ رەكتورى, اكادەميك
