– ونەر ادامدارىنىڭ تاعدىرى بولەك بولادى دەگەندى ءجيى ايتامىز. ءسىز تاعدىر دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز, ونى قالاي قابىلدايسىز؟
– مەن كوپبالالى وتباسىندا ءوستىم. ساعىنتاي دەگەن اعام بولدى. سودان كەيىن شەشەمىز حاديشا ءتورت قىز تۋعان. ءتورت قىزدان كەيىن ۇل بولسىن دەپ ىرىمداپ ءتورتىنشى قىزدىڭ اتىن ۇلجان دەپ قويىپتى. مەن دۇنيەگە كەلگەندە انامىز قاراتاۋدىڭ اۋرۋحاناسىندا ازداپ سىرقاتتانىپ قالادى. سوندا اجەم قۇندىزاي تۇندەلەتىپ تامدى اۋىلىنان قاراتاۋعا دەيىن جاياۋ بارىپتى. اراسى 15 شاقىرىم. سودان مەنى ەتەگىنە وراپ الىپ, اۋىلعا الىپ كەلىپتى. اجەم تۇندە مەنى بەسىككە بولەگەندە, بىرەۋ اكەتىپ قالماسىن دەپ بەلتارتپانى قولىنا قوسىپ بايلايدى ەكەن. ءسويتىپ اجەمىزدىڭ باۋىرىندا وستىك. اكەمدى اجەم تۇلكىباستىڭ بالالار ۇيىنەن اسىراپ العان. كۇيەۋى سوعىسقا كەتىپ, كەلمەي قالعان اجەمىز تۇلكىباستىڭ ستانتسياسىندا نان ساتىپ تۇرىپ, ەشەلونعا ىلىنە الماي قالعان 6-7 جاسار بالانى كورەدى. سودان بالانىڭ ەشكىمى جوق ەكەنىن بىلگەن اجەم بالاعا نان بەرىپ, ۇيىنە الىپ كەلەدى. بىراق اعايىندارى «ەرتەڭ تۇرمىسقا شىعاسىڭ. اياعىڭا تۇساۋ بولادى عوي» دەپ قارسى بولادى. اجەم جارىقتىق سول كەزدە 24 جاستا ەكەن. بىراق اجەمىز ەندى كۇيەۋگە شىقپاۋعا انت بەرىپ, سول بالانى باۋىرىنا باسادى. بالا ەرجەتكەن سوڭ اجەمىز ءوزىنىڭ نەمەرە اعايىنىنىڭ قىزىن الىپ بەرەدى. ەكەۋىنەن ءتورت-بەس بالا دۇنيەگە كەلەدى. كەيىن قىساتاي اكەمىز جارىقتىق ءوزىنىڭ ەلىن ىزدەپ, باسىلىمدارعا ماقالا جازادى. كەيىن اكەمدى بالالار ۇيىنە وتكىزگەن اعايىندارى الىپ كەتەدى. كەيىن تامدى اۋىلىنا كەلىپ, ءۇي سالۋعا كومەكتەسەدى. ءسويتىپ 1962 جىلى اجەمىزدى دە الىپ كەلىپ, تامدى اۋىلىنا قونىستانادى. بۇل شىندىق. بۇل تاعدىر. وسى جونىندە مەن بولاشاقتا كولەمدى دۇنيە جازعىم كەلىپ ءجۇر. بۇل جاعداي ءار قازاق بالاسىنا ۇلگى بولۋى كەرەك.
– ءسىزدى قانداي ورتا قالىپتاستىردى؟ قانداي ورتادا تاربيە الدىڭىز؟
– اكەنىڭ قانىمەن, انانىڭ الديىمەن كەلگەن ونەر عوي بۇل. قازاقتا «ەكەيدە ەلۋ باقسى, سەكسەن اقىن, جاراتىپ مىنەدى ەكەن ەرتتەپ اتىن. قوبىزى, دومبىراسىن قولىنا الىپ, گۋلەيدى جىن قاققانداي كەشكە جاقىن» دەگەن ءسوز بار. مەنىڭ ناعاشىلارىم شاپىراشتى رۋىنىڭ ىشىندەگى ەكەي ەلىنەن. ءتۇپ ناعاشىم اسىل. اجەم قۇندىزاي دا, شەشەم حاديشا دا شاپىراشتى رۋىنان شىققان ادامدار. كىشكەنتاي كۇنىمىزدە تۇلكىباس اۋدانىنىڭ ازاتتىق اۋىلىنا كوپ باراتىنبىز. اجەمنىڭ دە, انامنىڭ دا توركىنى سول اۋىلدان. ناعاشىلارىمنىڭ ءبارى دە اۋىلدى جەردە جەرگە كيىز, كورپەلەر توسەپ قويىپ ءان ايتىپ جاتاتىن. اسىرەسە «قۇرالاي» دەگەن حالىق ءانىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداعاندارى ەسىمدە قالىپ قويىپتى. وتكەن كۇندە بەلگى بار دەگەن وسى عوي. اجەم دە, انام دا ءان سالاتىن. سونداي ءبىر كەرەمەت وتباسى ەدى. سوندىقتان دا ءبىز ءتۇپ ناعاشىمىز نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ءوزى دەپ ماقتاناتىنبىز. جالپى, ەكەي رۋىنان اتاقتى اقىندار ءسۇيىنباي, جامبىل, قارا قوبىزدىڭ يەسى اتانعان تۇكتىباي, ايگىلى دومبىراشى نۇرعيسا تىلەنديەۆ شىققان. مەنىڭ بويىمداعى ونەر دە وسىنداي تەكتى ازاماتتاردان دارىعان دەپ ويلايمىن.
نەگىزى مەن تۋمىسىمنان سولاقاي بولىپ تۋعانمىن. ءالى ەسىمدە, اجەم سولاقاي بولعانىم ءۇشىن قولىمنان قاسىقپەن ۇراتىن. كەيىن ويلايمىن, ادامنىڭ جاراتىلىسى قانداي, سولاي بولىپ قالۋى كەرەك ەكەن. ەگەر مەن سولاقاي بولسام نۇرعيسا اتامىز سياقتى كۇيشى دە بولىپ كەتەر مە ەدىم. بىراق, جاستايىمنان انشىلىك جولعا ءتۇستىم. ودان جامان بولعان جوقپىن. ومىردە ماعان جاقسى ادامدار كوپ كەزدەستى. 1992 جىلى تالاس اۋدانىنا دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىز كەلگەندە مەن ول كىسىنىڭ الدىنان «قارا باۋىر قاسقالداق» ءانىن دومبىرامەن ايتىپ شىقتىم. سوندا ماعان باتا بەرگەن. تاۋ تۇلعالى ازامات مەنى قاپسىرا قۇشاقتاعاندا مەن باۋىرىنا كىرىپ كەتتىم. سول كىسىنىڭ باتاسى قابىل بولدى دەپ ويلايمىن. كەزىندە جامبىل قالاسىندا مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسى بولعان. ولار ۇمىتكەردى توعىز جىلدىق بىلىممەن قابىلدايدى ەكەن. مەن ون جىلدىق بىلىممەن سول جەرگە بارعانىمدا, مەنى قابىلدامادى. سودان كەيىن جەزقازعان وبلىسىنداعى قانىش ساتباەۆ قالاسىنداعى مادەني-اعارتۋ ۋچيليششەسىنە بارىپ وقۋعا ءتۇستىم. بىراق مەن ونى دا بىتىرە الماي, تۋعان جەرىم تالاس اۋدانى, تامدى اۋىلىنا كەلىپ, مادەنيەت ۇيىنە ورنالاستىم. كەيىننەن سىرناي تارتۋدى ۇيرەندىم. سول سىرنايمەن ءالى ءان شىرقاپ جۇرگەن جايىمىز بار.
– ء سىز ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ, ونەر كورسەتكەن ەكەنسىز. ەلباسىن العاش رەت قاشان, قاي جەردە كوردىڭىز؟
– 1998 جىلى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاراز قالاسىنا كەلىپ, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىستى. سول جەردە مەن ەلباسىنىڭ الدىندا ونەر كورسەتتىم. تۇڭعىش رەت كەزدەسكەنىم سول.
– نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن بۇدان كەيىن كەزدەستىڭىز با؟ ول كىسى ونەرىڭىزگە قانداي باعا بەردى؟
– 2001 جىلى اۋليەاتا وڭىرىنە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇمىس ساپارىمەن كەلدى. سوندا تۇنىمەن رەزيدەنتسيادا سول كىسىنىڭ جانىندا بولىپ, ءان سالدىم. ونەرىمە ريزا بولعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى مەنەن «ماعان قانداي ءوتىنىشىڭ بار؟» دەپ سۇرادى. سوندا مەن «ماعان 1992 جىلى دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىز باتا بەرىپ ەدى. سول كىسىنىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, ءسىزدىڭ الدىڭىزعا كەلىپ تۇرمىن. ماعان باتا بەرىڭىز» دەدىم. ول كىسى ورنىنان تۇرىپ, اق باتاسىن بەردى. «حالىقتان الىستاما. حالىق ىزدەسە, باقىتتى ءانشى بولاسىڭ», دەدى ەلباسى. مەن ول كىسىنىڭ ويىن ءتۇسىندىم. سەبەبى, ونەر ادامى ءوزىن تاربيەلەي ءبىلۋى كەرەك. مەن ءوزىم دە ىشكىلىككە, باسقا دا تەرىس ادەتتەرگە اۋەس بولعان جوقپىن. اكەم قىساتاي اۋىلدا يمام بولعان كىسى. ءبىر ساندىق ءدىني كىتاپتار جيناعان ادام. سول كىسى «حالىقتىڭ ادال تاماعىن جەپ ءجۇرىپ, ارام تىرلىك جاساۋعا بولمايدى. بۇل ەرتەڭ ونەرىڭە كەسىرىن تيگىزەدى» دەپ ايتىپ وتىراتىن. سوندىقتان اكەمىزدىڭ تاربيەسىمەن ءجۇردىم. بۇدان بولەك, نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن ۇزىناعاشتا قاراساي باتىردىڭ 400 جىلدىعىندا تاعى كەزدەستىم. مەن ول تويعا شەتەلدىك مارتەبەلى مەيماندارعا ونەر كورسەتۋ ءۇشىن شاقىرىلعان ەدىم. سول كەزدەگى سەنات توراعاسى ومىربەك بايگەلدى مەنىڭ ونەرىمدى تاماشالاپ, كەيىننەن قاي جاقتان ەكەنىمدى سۇرادى. سونىمەن نە كەرەك, ەلباسى وتىرعان ورداعا الىپ باردى. اۋەلى ەلباسىنىڭ سوزىنە جازىلعان «ەلىم مەنىڭ» ءانىن ورىنداپ بەردىم. ول كىسى ريزاشىلىقپەن قابىلدادى.
– ونەر جولى – كۇردەلى جول. ونەردە ءار ونەرپازدىڭ وزىندىك ۇستانىمى بولۋى كەرەك. ءسىزدىڭ ۇستانىمىڭىز قانداي؟
– ءوز باسىم ونەردەگى جاساندىلىقتى جاقتىرمايمىن. حالىقتىڭ اراسىنا وتىرىك ك ۇلىپ كىرىپ, جالعان ارالاسۋدى جانىم قالامايدى. مەنىڭ ۇستانىمىم – كىسىدەن كورگەن جاقسىلىقتى ۇمىتپاۋ. دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىزدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولعاندا مەن ەلىمىزدەگى 100 اۋىلدى ارالاپ ءجۇرىپ, تەگىن كونتسەرت قويدىم. 2006 جىلى سول كەزدەگى الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ شاقىرتۋىمەن وبلىستىق فيلارمونياعا جۇمىسقا بارعان ەدىم. الماتى وبلىسىنىڭ بالقاش اۋدانىندا جەلتوراڭعى دەگەن اۋىل بار. سول اۋىلدا دىنمۇحامەد قوناەۆ اتامىزدىڭ بابالارىنىڭ قىستاعى بار. ول جەر «قونايدىڭ قىستاعى» دەپ اتالادى. كونتسەرتتىك باعدارلامانى سول اۋىلدان باستادىم. زىليحا تامشىباەۆا, ءماريام اياباەۆا, كۇلاش ايتجانوۆا سياقتى اتاقتى اپالارىمىز مەنى كۇتىپ الىپ, مەنەن بۇيىمتاي سۇرايتىن. سوندا مەن ء ار اۋىلدىڭ اۋىزى دۋالى قاريالارىنان باتا سۇرايتىنمىن. ءسويتىپ, سول كىسىلەرگە ءوزىمنىڭ سىي-سياپاتىمدى جاساپ كەتەتىنمىن. ول كىسىلەر تاڭ قالاتىن ماعان. مەن ەندى بيلەت ساتپايمىن, اقشا سۇرامايمىن عوي. ونداي ساياسات مەندە جوق. سونداي-اق, پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قۇرمەتىنە 54 اۋىلدى ارالاپ, تەگىن كونتسەرت ۇيىمداستىردىم. كەيىننەن ونى تالاس اۋدانىنىڭ اۋىلدارىندا جالعاستىردىم. سىرنايىمدى ارقالاپ, بارلىق اۋىلدى قوعامدىق كولىكپەن ارالادىم. تالاپتى اۋىلىنان مەنى سول كەزدەگى اۋدان اكىمى باتىربەك قۇلەكەەۆ اعامىز كورىپ قالدى. ول كىسى دە سوندا جۇمىس ساپارىمەن بارعان ەكەن. نە ىستەپ جۇرگەنىمدى سۇرادى. ايتتىم. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ قۇرمەتىنە ەلدەگى جۇرتقا ءان سالىپ, ولەڭ وقىپ قايتاتىنمىن. مەنىڭ ونەردەگى ۇستانىمىم وسى. قازىرگى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ اعامىزعا دا تەك اللادان جاقسىلىق تىلەيمىن. ءبىز سول كىسىگە دەمەۋ بولۋىمىز كەرەك. اقىن جارىلقاسىن امانوۆ اعامىز «بارىڭ بولسا قوناقتان اياماعىن, جالعىز جەگەن اس بولماس جايا-جالىڭ. ادام كۇنى اداممەن, كوپتى كورىپ, كوپ كورگەننەن كوگەرەر ساياباعىڭ. پەيىلدە عوي ءبارى دە بەرەكەنىڭ, كول ەتەمىن دەسەڭ دە ءشول ەتەمىن. «مالىمدى الساڭ ال قۇداي, پەيىلىمدى الما», دەگەن قازاق ۇمىتپا ەل ەكەنىن» دەيدى اقىن. ەلباسى ءبىر سوزىندە ء«بىزدىڭ اۋزىمىزدان ء«بىز ازبىز» دەگەن ارتىق ءسوز شىقپاۋى كەرەك. اللا تاعالا ءار ۇلتتىڭ پەيىلىنە قاراي جەر بەرگەن. وسى ەلىمىزدى, جەرىمىزدى اللا ءتىل-كوزدەن, عايبات سوزدەن ساقتاسىن» دەگەن بولاتىن. بۇگىندە ءار قازاق رۋحىن كوتەرىپ جۇرسە جاراسادى. نارشا قاشاعانوۆ اعامىز «قۋ دۇنيەنى قۋىپ بىرەۋ جار باسقان, مانساپ جالىن تارتىپ بىرەۋ جارماسقان. بايلىقتا دا, بيلىكتە دە بايان جوق, جومارتتىعىڭ جوعالماسىن مارعاسقام», دەيتىن ەدى عوي. ءبىز قازاقتىڭ قانىنا سىڭگەن وسىنداي قاسيەتتى جوعالتاۋىمىز كەرەك. ەڭ باستىسى پەيىل دۇرىس بولسىن.
– ونەرىڭىزدى قولداپ, قامقور بولعان ازاماتتار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز...
– 2001 جىلى ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ اعامىز شاقىردى. استانادا بەس جىلعا جۋىق قىزمەت اتقاردىم. بارعان سوڭ تۇراتىن جاتاقحانا بەردى. رىمعالي نۇرعاليەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەك, قويشىعارا سالعارا ۇلى, حانگەلدى ءابجانوۆ, قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, نەسىپبەك ايت ۇلى سياقتى ءىرى تۇلعالى اعالارىمىزدىڭ جانىندا ءجۇردىم. كلارا تولەنباەۆا, گۇلزيرا بوكەيحانقىزى سياقتى ونەر ادامدارىمەن بىرگە قىزمەت اتقاردىم. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ, ومىربەك بايگەلدى سياقتى اعالارىمىز دا ونەر ادامدارىنا كوپ قولداۋ كورسەتتى. دوسىمجان تاڭاتاروۆ, ايگۇل قوسانوۆا سىندى انشىلەردى ۇنەمى قولداپ جۇرەتىنىن ءوزىم تالاي كوردىم. اۋەلدە سەرىك ۇمبەتوۆ الماتى وبلىسىنا جۇمىسقا شاقىردى دەدىم عوي. كەيىننەن, 2014 جىلى جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ تۋعان جەرگە كەلىپ قىزمەت ەتۋگە ۇسىنىس ءبىلدىردى. پاتەر الىپ بەردى. ول كىسىنىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ, تارازعا كەلدىم. قازىر كەنەن ازىرباەۆ اتىنداعى وبلىستىق فيلارمونيادا قىزمەت اتقارىپ كەلەمىن. ماعان وسىنداي جاقسى ادامداردىڭ شاراپاتى كوپ ءتيدى. ال, جۋىردا عانا پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن ماعان بەرىلگەن «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى» اتاعىن ونەرگە كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ ويلايمىن. بۇل اتاققا مەنى جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ۇسىنعان. جاقىندا عانا اقوردادا بولىپ, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ قولىنان مارتەبەلى اتاقتى الىپ قايتتىم. مەنىڭ اتى-ءجونىم الدىنا بارعاندا قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى مەنى تانىپ, ونەرىمدى باعالاپتى. جاقسى ادامداردىڭ جاقسىلىعىن ءاردايىم ايتۋ كەرەك.
سۇحباتتاسقان حاميت ەسامان,
«Egemen Qazaqstan»
جامبىل وبلىسى
