اعاش كوركى – جاپىراق» دەگەندەيىن «گازەت كوركى – ەل حابارى» دەۋگە بولادى. ول از. گازەت قالىڭ بۇقارانىكى بولۋ ءۇشىن ەلمەن قويان-قولتىق ايقاسۋ كەرەك. قايتكەندە گازەت ەلمەن ايقاسادى؟ ارينە, ەلدىڭ ءوز تۇرمىسىن وزىنە, ايناعا تۇسىرگەندەي اشىق كورسەتكەندە.
ىشكى-سىرتقى حابار, ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى, بۇيرىق-جارلىعى, سەزدىڭ پروتوكولى ەلدىڭ وقۋىنا ونشا قىزىقتى كورىنبەيدى. جوعارىدان شىققان دەرەكسىز تەرەڭ ءسوز, تەرەڭ ساياسات, قاراپايىم ەل قازاعىنا جات نارسەدەي كورىنىپ, ءارى ۇعىمسىز, ءارى جالىقتىرعىش بولۋىندا ءسوز جوق. گازەتكە ەلدىڭ سەلقوس قاراۋىنىڭ ءبىر سەبەبى: ءوز مۇددەسىن سويلەيتىن, قىشىعان جەرىنە ءدوپ كەلەتىن سوزدەردىڭ از باسىلۋىنان دەپ جورۋعا بولادى.
بۇعان كىم جازالى؟ گازەتشى مە, حابارشى ما؟ ارينە, ەكى جاقتا دا بار: «اپاما جەڭگەم ساي». بۇل بارىمىزدەگى جالپى ءمىن, جالپى سالاقتىق, جالپى دەرت, نە دەسەڭ سول.
ەلگە ارنالىپ شىعاتىن گازەتتى ەل وقىماسا, ويتكەنى جانىنا جاعىمدى, ءتىسى باتارلىق سوزدەر باسىلماسا, ونداي گازەت باعاسىن جويماق. كىم كورىنگەنگە قولجاۋلىق, مايلىق, شىلىم وراۋىش تاعى بىردەڭە بولماق. بىراق گازەتشىگە كىنا قوياتىن دا, قويمايتىن دا ورىن بار. جۇرت جازباسا, ىشىندەگىسىن تاۋىپ جازاتىن گازەتشى ءتاۋىپ تە, پايعامبار دا ەمەس («عايىپتى پايعامبار دا بولجاماعان» دەگەن قازاق ناقىلى پايعامبار دا وزىمىزدەي ادام دەپ بىلگەنى). ەل مۇڭ-مۇددەسىن ايتىپ, جەتپەگەنىنە جەتكىسى كەلسە, «الما ءپىس, اۋزىما ءتۇس» دەپ قاراپ جاتپاي, گازەتشىنىڭ قۇلاعىن بۇراي بەرۋ كەرەك.
تۇرمىس – تىربانعاندىكى, زامان – ەڭبەكشىنىكى. ىرىس – ەڭبەكتە. تۇرمىس ىرىسى ەڭبەككە تىرەلگەن زاماندا نەندەي يگىلىكتى بولسا دا ەڭبەكشى جۇرت ءوز تالابىمەن, ءوز كۇشىمەن تابۋ كەرەك. الەۋمەت ءىسى كوپپەن, كومەكپەن, ناۋقانمەن ىستەلەدى. سول ناۋقان سالاتىن الەۋمەت ءىسىنىڭ ءبىرى – گازەت.
ەل: «جازباسام – ماعان سەرت, باسپاساڭ – ساعات سەرت!» دەگەن جولعا تۇسسە, سوندا گازەت ەلدىكى بولادى. سوندا جۇرت گازەتتى قىزىعىپ وقيتىن بولادى. گازەتتەن پايدالانادى.
راس, گازەتكە نە بولسا, سونى باسا بەرۋگە بولمايدى. گازەت ەلدىڭ كەلەسىنە, جالپىسىنا كەرەكتى ءسوزدى باسادى. سارسەمبايدىڭ اتتان جىعىلعانى, بەيسەمبايدىڭ ۇيقىسىراعانى, جۇمابايدىڭ اراق ىشكەنى ءتارىزدى قارا سۋ ۇرتتاعان قۇرلى جۇرتقا پايداسى جوق سوزدەردى گازەت باسا المايدى. گازەت شاماسى كەلگەنشە كوپكە ونەگەلى بولعان ۋاقيعانى, شىن ءسوزدى باسۋعا تىرىسادى. بىراق قايعى سول: بىرەۋدىڭ بىرەۋ ەرتوقىمىن ۇناتپاسا دا الەۋمەت جۇمىسىمەن شاتاستىرىپ, «وتىرىكتى شىنداي, اقساقتى تىڭداي» مولدىرەتىپ, گازەتتى اداستىرادى. سويتەدى دە گازەتشىگە وكپەلەيدى. وتىرىك ايتسا, جالا جابىلسا جاۋاپتى بولارمىن دەپ جۇرت ويلامايدى. قيىنشىلىقتىڭ ءبىر ۇلكەنى – وسى.
ەل گازەتكە نە جازۋ كەرەك؟ ەندى سوعان كەلەيىك.
تىرشىلىكتىڭ تۇتقاسى – شارۋا. شارۋاسىز كۇنەلتۋگە بولمايدى. ونى ءبارىڭىز بىلەسىز. ونەر, عىلىم, ساياسات, ادەبيەت, ادامگەرشىلىك... – ءبارىنىڭ شىعاتىن جەرى دە, قوياتىن جەرى دە شارۋا. شارۋا وڭالماي, باسقا يگىلىك تە ورنامايدى.
ەندەشە, جۇرت الدىمەن شارۋا جۇزىندەگى مۇددەسىن جازۋ كەرەك.
قازاق شارۋاسىنىڭ ۇلتاندىسى – مال ءوسىرۋ. ولاي بولسا, مال شارۋاسى جايىنان جازىلۋعا ءتيىس. «مالدىڭ نەسىن جازامىز» دەپ ابدىراۋ جارامايدى. ەڭ بولماسا, مىنا سۇراۋلارعا جاۋاپ جازىلىپ وتىرسا دا شارۋا جايى كورىنەدى:
قىس قالاي ءوتتى؟ كۇيزەۋشىلىككە, جۇتقا شالدىققان ەل بار ما؟ جاۋىن-شاشىن قالاي؟ ءشوپ شىعىمدى ما؟ جۇعا ما؟ مالدىڭ اۋرۋى, ىندەتى جوق پا؟ بولسا, قاي ەلدە؟ اۋرۋعا, ىندەتكە قانداي شارا, نەندەي ەم ىستەلىپ جاتىر؟ الدە ىستەلمەي مە؟ دارىگەر كومەگى تيە مە؟ ۇرى, قاسقىر تاعى دا سونداي توتەننەن جولىعاتىن شىعىندار قالاي بولىپ تۇر؟ ولارعا قارسى قانداي قام ىستەلەدى؟ ايتپەسە, قام ىستەۋگە ۇكىمەتتەن كومەك سۇراۋعا ويلانۋشى بولدى ما؟ مالدىڭ نارقى نەمەنە؟ ەل مالىن ساۋداگەرگە ساتا ما؟ ۇيىمدار, كووپەراتسيالارعا وتكىزە مە؟ ولاردا قايسىسى ءتيىمدى؟ ماسەلەن, بويداق قويعا نەشە كەز كيەرمەندىك شىت بەرىپ ءجۇر؟ مال تۇقىمىن اسىلداۋعا, ەلدىڭ كەرەك-جاراعىن جەتىستىرۋگە اشىلعان ۇيىم, ارتەل, كووپەراتسيالار بار ما؟ جوق بولسا نەلىكتەن؟ الدە ەلدى الىپساتارلار قاناپ ءجۇر مە؟
ەگىن سالۋشىلاردىڭ مۇددەسى نە؟ تۇقىم, سايمان, جەرى جوقتىقتان ەگىن سالا الماي قالعان ەلدەر كىمدەر؟ قارىزعا اقشا بەرەتىن سەرىكتىك دۇكەندەرىنەن اقشا الىپ پايدالانعاندار بار ما؟ التىن قارىزى, استىق قارىزى دەگەن سوزدەردى جۇرت ۇعىنىپ, پايداسىنا كوزى جەتتى مە ەكەن؟ الۋشىلار شىعىمى قالاي بولاتىن؟ شەگىرتكە, سارشۇناق دەگەن زيانگەرلەر جوق پا؟ بار بولسا, جەر بولىمدەرىنە ايان با؟ ءبىلدىرىلدى مە؟
قونىس العان, جەرسىز قالعان, وتىرىقشى بولعان, بولا الماي جۇرگەن ەلدەردىڭ جايى قالاي؟ قولىنان كەلمەي, ءجونىن بىلمەي وتىرعان قانداي مۇڭ-مۇددەسى بار؟ جەر ساتۋشى, جەر جالداۋشىلار جوق پا؟ جەر داۋى قالاي تىنىشتالىپ بىتەدى؟ بىتىرۋشىلەر بار ما؟ كورشى ۇلتتارمەن جەر جايىندا شەكىسۋ جوق پا؟
ودان كەيىنگى گازەتكە جازىلاتىن ءسوز: ەل باسقارۋ – اكىمشىلىك, بيلىك جايىنان بولۋعا ءتيىس.
ەل ىشىندەگى كەڭەس قىزمەتكەرلەرى: اۋىلدىق سابەت, بولىستىق يسپولكوم, ميليتسيا, ينسترۋكتور, حالىق بيلەرى, تەرگەۋشىلەرى. وسىلاردىڭ قىزمەتى, تۇتىنعان باعىتى, كەدەي تابىنا اپەرىپ وتىرعان تەڭدىگى, قىزمەتىنە جارامدى-جارامسىزدىعى, ەرەسەن جاقسى, وراسان ۇيات ىستەرى, كەڭسە قاعازدارى قازاقشاعا اينالۋى, قىزمەتكەر تابىلۋى, ونىڭ كەمشىلىكتەرى, پايداسى, قازاق تىلىمەن جۇرگىزۋگە كەدەرگىلەر, بولىستاردى بىرىكتىرۋدىڭ-اۋدانداۋدىڭ سالدارى, ەل پارتياسى, كەدەيلەر ويانۋى, ەلدەگى كوممۋنيست ۇيالارى, مۇشەلەرى, ولاردىڭ قىزمەتى, بولىستىق يسپولكومدارعا كومەگى, شەكىسۋى, جاستار ۇيىمى, ولاردىڭ ماڭىزى, قىزمەتى, جيىلىسى, قاۋلىسى; ايەل تەڭدىگى: قالىڭ مال الۋ, وعان تىيىم سالىنۋ, جەسىر داۋى, قۇن, بارىمتا; سوتتاردىڭ داۋ ءبىتىرۋى, ەلدىڭ تىنىشتالۋى, بولماسا جولسىز ىستەر, لاۋ ءمىنۋ, سالىق جيۋ جۇمىستارى قالاي وتەدى – مىنە, وسىنىڭ ءبارى گازەتكە باسىلاتىن ەلدىڭ كۇيىندى, كەرەكتى ماسەلەلەرى.
جازىلۋعا ءتيىستى حابار: وقۋ-وقىتۋ, مەكتەپ, مۇعالىم جايى.
مەكتەپ جابدىعى, مەكتەپ شىعىنى ەل موينىنا ارتىلعاننان بەرى مەكتەپتەر شاعىندالىپ, مۇعالىمدەر ىرىكتەلە باستاعانى ءمالىم. بىراق سول شاعىن مەكتەپتىڭ ءوزىن ەل قامتاماسىز ەتىپ, بالاسىن وقىتىپ وتىر ما, جوق پا؟ وقىتپاسا, مەكتەپكە سالقىندىقتىڭ سەبەبى نە؟ قاي ەلدە قانشا مەكتەپ, مۇعالىم بار؟ وقۋىنا قۇنتاقتى ما؟ وسىلار جايىنان جوعارعى مەكەمەلەر تولىق ماعلۇماتى بار دەپ ايتۋعا بولمايدى. ويتكەنى مۇنداعىلار جەر-جەردىڭ بايانداماسىنان عانا بىلەدى. جەرىندەگى وقۋ مەكەمەلەرىنىڭ ءوزى دە «پالەن ەلدە پالەن مەكتەپ بار, پالەندەي بالا وقيدى...» دەگەن سياقتى ۇزىنىرعا ەسەپ بولماسا, ەل مەكتەپتىڭ ىشكى جايى-كۇيىمەن, ىشكى سىرىمەن تانىس بولا المايدى. ويتكەنى جىلىندا ءبىرلى-جارىم كەلىپ كەتكەن ينسترۋكتورلار مەكتەپ جايىمەن تولىق تانىسۋ مۇمكىن ەمەس. «قىستاي پالەن بالا وقىپ شىقتى» دەپ وتىرعان مەكتەپتە ءبىر-ەكى-اق اي وندى-بەستى بالا وقىپ, انىعىندا مۇعالىم «قاراقشى» بولىپ قالاتىنى مۇمكىن نارسە. ۇلى سەزدە, بولماسا مەكەمەدە قاشىپ وتىرىپ وقىعان, تىڭداعان باياندامالار ەستە قالمايدى. سوندىقتان ەلدەگى وقۋ جايىن ەل كىسىلەرى جازباي, دۇرىس ماعلۇمات الۋ مۇمكىن ەمەس. ەلدىڭ وقۋعا كوزقاراسى, قاتىناسى, ىستەگەن قامى, سالدىرعان مەكتەبى بار ما – بۇل دا جازىلۋعا ءتيىس.
الدىمىزدا ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كەلە جاتىر. ادامنىڭ جۇزدەن 96-سى حات تانىمايتىن قازاققا بۇل قالپىندا, اسپاننان شۇعا جاۋسا دا ۇلتاراق تيمەيدى. بوستاندىق, تەڭدىك, ادىلدىك, تىنىشتىق, بەرەكە, ونەر, ءبىلىم, ساياسات, قىسقاسى, قانداي جاقسى نيەت, تازا ماقسات بولسا دا نادان ادامعا قونبايدى. الدىمىزداعى قاۋىرت جۇمىس سول ناداندىقتىڭ ۇياسىن بۇزۋ. ول ءۇشىن الدىمەن ءالىپبي وقىتىپ, حات تانىتۋ كەرەك. انا جىلعىداي ساۋاتسىزدىقتى جويۋعا شارتىق مۇعالىمدەر شىعىپ, لاۋ ءمىنىپ, قىز-قاتىندى جيناپ, ەلدى ابىگەر قىلادى دەپ ويلاماۋ كەرەك. بۇل جولى جۇمىس تارتىپپەن ىستەلەتىن سيقى بار. مىنە, ەل وسى تۋرالى جازعانى دا ءجون.
تاعى ءبىر جازىلاتىن حابار – جۇمىسشىلار تۇرمىسىنان بولۋ كەرەك.
قازاقستاندا ءتۇرلى كاسىپتە جۇمىسشىلار بار: بالىقشى, تۇزشى, كومىر, مىس, التىن كەندەرىن قازۋشى, بىلعارى, تەرى زاۋىتىندا, جۇندە, وتىن كەسۋدە, سال اعىزۋدا, پاروحود – بارجىدا, شويىن جولدا جۇمىس ىستەۋشىلەر بار. مىنە, سولاردىڭ تۇرمىسى, ۇيىمى, العان تەڭدىگى, بولماسا كورگەن كەمدىگى قانداي ەكەنى گازەت بەتىندە كورىنىپ وتىرۋ كەرەك.
ادامنىڭ سالت-ساناسىنا وزگەرىس كىرگىزەتىن تۇرمىس – كاسىپ. جۇمىسشىلار تۇرمىسى ەل كەدەيىنىڭ تۇرمىسىنان اناعۇرلىم ايىرماسى بار. ەڭبەكشىلەر, كەدەيلەر تابى دەگەندە بەتكە ۇستايتىنىمىز سول جۇمىسشىلار بولماق. تاپ سەزىمى الدىمەن سولاردا ويانباق. ولاي بولسا, جۇمىسشىلار تۇرمىسىنان جازۋ – كەرەكتىڭ كەرەگى.
قىسقاشا ايتقاندا, ەلدىڭ گازەتكە جازاتىن حابارلارى مىناۋ:
شارۋا جايى;
اكىمشىلىك, سوت جايى;
ايەل تەڭدىگى, جاستار تۇرمىسى;
وقۋ جايى;
جۇمىسشىلار تۇرمىسى.
گازەتكە نە جازۋ كەرەكتىگى بۇرىن دا تالاي ايتىلعان, قاقسالعان اڭگىمە. سويتسە دە, ء«باسپاسوز كۇنىندە» تاعى ايتامىز. ويتكەنى اندا-ساندا ەسىنە سالىپ وتىرماسا, ەل ۇمىتىپ, سالاقسىپ كەتۋ قاۋپى بار.
ەندىگى تىلەك: ءسوزدى ۇزارتپاي, شۇباتپاي, قىسقا, ءتيىمدى قىلىپ جازۋلارىڭىزدى باسقارما سۇرايدى. ارينە, ول مۇمكىن بولعانشا.
ج. ا.
