الماتى تەلەستۋدياسىنىڭ قۇرامىنداعى تەلەوپەراتورلار مەن تەلەرەجيسسەرلەر الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا-اق وزدەرىنە بەيتانىس دەرەكتى فيلم جاساۋ ءىسىن تاباندىلىقپەن قولعا الدى. 1958 جىلى رەسپۋبليكادا كينوتۇسىرىلىم نەبارى 1,3 ساعات بولسا, ول 1968 ج. 356 ساعاتقا دەيىن ءوستى. سول كەزەڭدە حرونيكالىق سيۋجەتتەر 16-مم كينوۇلدىرىكتەرگە تۇسىرىلەتىن. تەلەحرونيكا تۇسىرەتىن تەحنيكا قولعا 1967 جىلى عانا تيدi. ەندi نەگاتيۆتi ۇلدىرىك ارقىلى ءتۇسiرiپ كەلگەن كورiنiستەردi اسىقپاي كورسەتۋگە قول جەتتi. سول ارقىلى تولىققاندى تەلەفيلمدەر تۇسiرiلە باستادى. قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ جىلدىق قۋاتى ەكi ءجۇز تولىق مەتراجدى تەلەفيلم تۇسiرۋگە جەتتi. بۇل رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىن قامتىپ, ەڭبەك ادامدارى مەن ونەر قايراتكەرلەرiنiڭ جارقىن iستەرiن كورسەتۋ جولى ەدi.
العاشىندا دەرەكتى فيلم جاساۋ جۇمىسىن تەلەستۋديانىڭ ادەبي-درامالىق حابارلار رەداكتسياسى جانىنان تەلەفيلم جاسايتىن ءبولىم اتقارسا, كەيىن بۇل جۇمىستى 1967 جىلى قازسسر مەملەكەتتىك تەلەۆيدەنيە جانە راديوحابارلارىن تاراتۋ كوميتەتىنە باعىنىشتاعى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى اتقاردى. 1968 جىلى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ قۇرىلىمىندا ەكى شىعارماشىلىق بىرلەستىك قۇرىلدى. «حرونيكا» شىعارماشىلىق بىرلەستىگى تەلەۆيزيانىڭ بارلىق رەداكتسيالارىنا 16 مم كينوۇلدىرىككە كۇندەلىكتى تۇسىرىلىمدەر جاساۋمەن اينالىستى. ال «شىعارماشى» بىرلەستىگى كينو مەن كونتسەرتتىك باعدارلامالار ءتۇسىرۋ ىسىمەن شۇعىلداندى. ول ءتورت شىعارماشىلىق سالا بويىنشا كينوتۋىندىلار جاسادى: دەرەكتى تەلەفيلم, كوركەم جانە مۋلتفيلمدەر, تەاتردى ەكرانداۋ; كينوكونتسەرتتىك باعدارلامالار جاساۋ. 1967 جىلى «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ ت.ماتكارىموۆ, ءبولىم رەداكتورى ب.عابيتوۆ-جانسۇگىروۆ, فيلم جاساۋداعى جەتەكشى ماماندار و.دۇيىمباەۆ, ب.تەتكين,ت.يبراەۆ, ق.احمەتوۆ, كينووپەراتورلار گ.سميرنوۆ, ا.فەدۋلوۆ, يۋ.دۋبروۆين بەكىتىلدى. رەداكتسيالىق ءبولىم ءوز جۇمىسىن الدىمەن دەرەكتى تۋىندىلار جاساۋدان باستادى. ب.عابيتوۆ-جانسۇگىروۆتىڭ اۆتورلىعىمەن «مەن – قازاقستان» دەپ اتالاتىن دەرەكتى ەكى سەريالى تۇڭعىش ءفيلمدى رەجيسسەر ب.تەتكين ءتۇسىردى. مۇنان كەيىن كوركەم فيلمدەر مەن كونتسەرتتىك كينوتۋىندىلار جاساۋ جۇمىستارى ستۋديادا جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلدى.
1969 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا قازسسر مەملەكەتتىك تەلەۆيدەنيە جانە راديوحابارلارىن تاراتۋ كوميتەتىنىڭ ارنايى بۇيرىعىمەن «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى ءوز الدىنا جەكە شاڭىراق كوتەردى. وعان جىلىنا 327 ساعاتتىق ءونiم شىعاراتىن تەحنيكالىق جابدىق الىندى. ول شاقتا نەگاتيۆ لەنتا وتە قات جانە قىمبات بولاتىن. ونى ورتالىقتان الىپ كەلۋگە سول كەزەڭدەگى كوميتەت توراعاسى, مەدياوندىرىستىڭ كورەگەن ءارى باتىل ۇيىمداستىرۋشىسى كەنجەبولات شالاباەۆ بار بەدەلiن سالاتىن. سول كەزەڭدە ستۋديا ماماندارى دايارلاعان كەنەن ازiرباەۆ تۋرالى تەلەفيلم كورەرمەننىڭ ەسiندە قالدى. فيلمدە 80 جاسقا تولعان قارت جىراۋدىڭ اۋىلداعى ءومiرi كەڭiنەن قامتىلدى. تەلەفيلمنiڭ ستسەناريiن بەلگiلi ادەبيەتتانۋشى م.قاراتاەۆ جازدى. «مىڭ جولدار تۇيiسكەن تۇبەك» اتتى دەرەكتi تەلەفيلم ماڭعىستاۋداعى مول مۇناي كوزدەرiن يگەرۋگە ارنالدى.
1970 جىلدارى «قازاقتەلەفيلم» قۇرامىندا 300-دەي قابىلەتتى, تالانتتى تەلەستسەناريستەر, تەلەرەجيسسەرلەر, تەلەوپەراتورلار, مونتاجداۋشىلار قىزمەت ىستەدى. ستۋديا شيرەك عاسىر مەرزىم ىشىندە 3 000-عا تارتا ءتۇرلى باعىتتاعى فيلمدەردى شىعاردى. «قازاقتەلەفيلم» شىعارعان كينوتاسپالار تەلەۆيزيالىق فيلمدەردىڭ بۇكىلوداقتىق فەستيۆالدارىندا الدەنەشە رەت جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدى. «سىناق» ءفيلمىنىڭ اۆتورلارىنا (ستسەناريىن جازعان ع.شالاحمەتوۆ, رەج. م.گولدوۆسكايا) بۇكىلوداقتىق كومسومول سىيلىعى بەرىلدى. ءوندىرىستى بىلگىرلىكپەن ۇيىمداستىرۋ, مامانداردىڭ ءاربىرىنىڭ تەحنيكالىق جانە شىعارماشىلىق باعىتتاعى قابىلەت-قارىمىنىڭ مولدىعى, ناتيجەسىندە «قازاقتەلەفيلم» وداقتاس ستۋديالار اراسىندا رسفسر مەن ۋكراينادان كەيىنگى ۇشتىككە مىقتاپ تابان تىرەدى.
كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ قارىشتاپ ءوسۋ جولىن باياندايتىن «قازاقتەلەفيلم» جاساعان «مەنىڭ – قازاقستانىم» اتتى 10 سەريالى دەرەكتى فيلم 1969 جىلى لەنينگرادتا وتكەن تەلەفيلمدەردىڭ بۇكىلوداقتىق ءىىى فەستيۆالىندە ديپلوم العانى فيلم جاساۋشىلار شەبەرلىكتەرىنىڭ وسكەندىگىن پاش ەتتى. «مەنىڭ قازاقستانىم» – «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ كوپسەريالى العاشقى ۇلتتىق دەرەكتى تەلەفيلمى. مۇندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارى قامتىلىپ, ماتەريال ەڭ الدىڭعى سالالاردان جيناقتالدى. جاز ايىندا بىرنەشە كينوتوپ بەلگىلەنگەن نىساندارعا اتتاندى. قۇرامىندا رەجيسسەر ب.عابيتوۆ-جانسۇگىروۆ, وپەراتورلار يۋ.كۋليك پەن ا.كوپتەۆ الماتى – تالدىقورعان – وسكەمەن – سەمەي – پاۆلودار – ومبى باعىتىنا ساپارعا شىقسا, باتىس ايماق ماڭعىشلاق – گۋرەۆ – ورال – قىزىلوردا باعىتىنا ستسەناريست ا.بوتپاەۆ باستاعان توپ, رەجيسسەر ءا.دۇيىمباەۆ, وپەراتور يۋ.موناشەۆ اتتاندى. وڭتۇستىك ايماق الماتى – جامبىل – شىمكەنت باعىتىنا رەجيسسەر ق.احمەتوۆ پەن وپەراتور يۋ.دۋبروۆين ساپارعا شىقتى. رەجيسسەر ت.ىبىراەۆ پەن وپەراتور ۆ.پوكلادوۆ باستاعان توپ ورتالىق قازاقتان ءوڭىرى – جەزقازعان – قاراعاندى – تسەلينوگراد – كوكشەتاۋ باعىتىنا بەت الدى. اسا اۋقىمدى مەملەكەت جىلناماسى ەسەبىندەگى ءىرى جوبا ك.شالاباەۆتىڭ باتىلدىعى ارقاسىندا جۇزەگە استى. «قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسىنىڭ دەرەكتى لەنتالارى «ەرتىس بويىمەن», «تاس-تاۋلار قۇيىلىسىندا», «كىرىسپە», «گۇلدەر مەن مۇناي», «مەنىڭ سىر-داريام», «وڭتۇستىك جۇلدىزدارى», «ەسكى كەرۋەن جولىمەن» كارتينالارى سىنشىلار نازارىنا ءىلىنىپ, كورەرمەندەر تاراپىنان جىلى قابىلداندى. بۇل قازاقستان تەلەدوكۋمەنتاليستيكاسىنىڭ بيىك شىڭى بولاتىن. ءارى ول قازاق تەلەستۋدياسى ءۇشىن وداقتىق جانە حالىقارالىق ەكرانعا تىڭنان جول سالدى.
«قازاقتەلەفيلم» ستۋدياسى – رەسپۋبليكا ءومىرىنىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, ونداعى جاڭارعان ولكەنى, تاماشا ادامدارىن, ءوندىرىس وشاقتارىن كورەرمەندەرگە تانىستىرۋدا اسا اۋقىمدى جۇمىستار اتقاردى. كينوتاسپامەن جۇمىس ىستەگەن ستۋديا ءونىمىنىڭ دەنى دەرەكتى فيلمدەر بولعانىمەن, ستۋديادا كوركەمسۋرەتتى جانە مۋلتيپليكاتسيالىق كينوتاسپا دا ءتۇسىرىلدى. «قازاقتەلەفيلم» حرونيكالىق-دوكۋمەنتتىك, عىلىمي-كوپشىلىك, كوركەم-ساۋىقتىق, مۋلتيپليكاتسيالىق فيلمدەر ءتۇسىرىپ, مۋزىكالىق كينوكونتسەرتتەر جاسادى. سونداي-اق ورتالىق جانە رەسپۋبليكالىق تەلەۆيزيا باعدارلامالارىندا كورسەتۋ ءۇشىن حرونيكالىق-دەرەكتىك سيۋجەتتەر مەن ءارتۇرلى حابارلاردى كينوۇلدىرىككە ءتۇسىرىپ, ازىرلەدى. جىل سايىن 30 شاقتى فيلم ءتۇسىرىلدى. «قازاقتەلەفيلم» كينولەنتالارى تەلەۆيزيالىق فيلمدەردىڭ بۇكىلوداقتىق فەستيۆالدارىندا بىرنەشە رەت جۇلدەگە («ەڭ قۋانىشتى كۇن», ستسەناريىن جازعان س.موروزوۆ, رەج. ا.لاپتەۆ, 1979; «رەكلاماتسيا», ستسەناريىن جازعان س.مۋلين, رەج. يۋ.دۋبروۆين, 1979; «مۇعالىم», ستسەناريىن جازعان پ.بورتنيك, رەج. ن.الپيەۆ, 1982; «دومبىرا شەگى», ستسەناريىن جازعان س.موروزوۆ, 1983) يە بولدى.
سول ءبىر العاشقى كەزەڭنىڭ ستۋدياداعى كۇندەلىكتى قاربالاسقا تولى ءومىر كارتينالارى دا ءدال بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. ستۋديا بوي كوتەرگەن ورىندا بۇرىن اۆتوبازا كاسىپورنى بولعان. جاڭا, جاس ۇجىم جىلدار سىلەمىندە موتور مايلارى سىڭگەن جانە توزىعى جەتكەن تەحنيكالاردىڭ قوقىسىن تازارتىپ العان سوڭ, بىلەكتى ءتۇرىنىپ, ەسكى عيماراتتى قايتا بۇزىپ, كەيبىر جەرلەرىن قايتا جوندەپ, سىرتتان كومەك كۇتپەي-اق از ۋاقىتتىڭ ىشىندە, ءبىر قاباتتى عيمارات تۇرعىزدى. ءبىر توپ كۇن-ءتۇن, قىس-جاز دەمەي كينو-تەلەحرونيكا تۇسىرسە, وزگەلەرى بولاشاق ستۋديانىڭ عيماراتىن تۇرعىزىپ جاتتى. قۇرىلىس جۇمىسىن تاسپالاعان كادرلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن ستۋديا وپەراتورى ۆ.زادارنوۆسكي مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. نە دەگەن ەنتۋزيازم, ومىرگە, ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىق. از مەرزىمدە الۋان ۇلتتىڭ وكىلدەرى ء«بىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ» سالعان, تالاي باعا جەتكىسىز دۇنيەلەردى ومىرگە اكەلىپ, بولاشاققا مۇرا ەتىپ قالدىرعان قىمبات وردا 90-جىلداردىڭ ورتا تۇسىندا الدەكىمدەردىڭ جەمساۋىنا جۇتىلدى. ول جەرگە كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىزىلدى. ەل مەن جەردىڭ تاريحى مەن شەجىرەسىنەن دە مىقتىلاردىڭ توقپاعى سالماقتى بولىپ شىقتى.
1993 جىلى ستۋديانى مەملەكەتتىك قارجىلاندىرۋ توقتاتىلعاننان كەيىن, فيلم ءتۇسىرۋ جۇمىسى دا توقتادى. الايدا, ستۋديا كينوتاسپاسىندا رەسپۋبليكاعا تانىمال حالىق ارتىستەرى ر.جامانوۆا, ش.بەيسەكوۆا, ك.كەنجەتاەۆ, ع.قۇرمانعاليەۆ ت.ب. فيلم-كونتسەرتتەرى جاس ۇجىمنىڭ العاشقى قارلىعاشتارى بولىپ ومىرگە قانات قاقتى. بۇگىندە مەمتەلەراديوكوميتەتتىڭ مۇراعاتىندا 14 جاسىندا «انا تۋرالى» ءاندى شىرقاعان ر.رىمباەۆانىڭ قايتالانبايتىن كادرلارى ساقتاۋلى. 1970 جىلدان باستاپ ويىن تۇرىندەگى كارتينالاردى ءتۇسىرۋ باستالدى. العاش رەت ەكرانعا شىققان تولىق مەتراجدى «سەنىم» ءفيلمىنىڭ ءىزىن الا «كەشكى كوكجيەك», «قۇرمانعازى», «كەزدەسۋ», «ونىڭ دومبىراسىنىڭ ءۇنى اشىق» فيلمدەرى دە كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقتى. قىسقا مەتراجدى لەنتالار دا ەكرانعا جول تارتتى. رەجيسسەر ا.لاپتەۆ جاستار دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا ۆەتنامدا بولعان ساپارىندا ءوزىنىڭ «قارلار كەتكەن شاقتاردا» اتتى كوركەم ءفيلمىن ەكراننان كورگەندىگىن ايتادى. وعان سەبەپ, ول كەزدە ەكرانعا جولداما العان ستۋديا ءونىمى ماسكەۋدە كوبەيتىلىپ, كەيىن سوتسياليستىك ەلدەرگە جىبەرىلەتىن. رەجيسسەر سون-ي-سون, وپەراتور س.ءتاجىمۇراتوۆ ەكەۋى 30-دان استام مۋلتفيلم – «بۇلاق باسىنداعى وقيعا», ء«ۇش دوس», «ناشاقور مىسىق», «كۇمپيگەن ماقتانشاق», «ساتىلعان كولەڭكە» جانە «الدار كوسەنى» ەكرانعا شىعاردى.
تەلەستۋديانىڭ ءتۇرلى جانرلار مەن تاقىرىپتارداعى دەرەكتى لەنتالارى – بۇگىندە ەلدىڭ تاريحىنا اينالعان كەزەڭ تىنىسىن, ۋاقىت ءۇنىن بۇگىنگە جەتكىزدى.
كەزەڭ تۇلعالارى اتانعان ونەر ادامدارىنىڭ تولىققاندى گالەرەيا فيلم-پورترەتتەرى ومىرگە كەلدى. ولاردىڭ اراسىندا «قاليبەك قۋانىشباەۆ», سەركە قوجامقۇلوۆ تۋرالى «سەر-اعا», ەلۋباي ومىرزاقوۆ جايلى «ساحنادا جارتى عاسىر», قاپان بادىروۆ تۋرالى ء«بارى وزىمدىكى», ءسابيرا مايقانوۆا ومىرىنەن «تالانت سىيى», كامال قارمىسوۆ حاقىندا «ونىڭ ماماندىعى – اكتەر», ءازىربايجان مامبەتوۆ تۋرالى «رەجيسسەر», ءامينا ومىرزاقوۆا جايلى ء«امينا» ت.ب. وشپەس تۋىندىلار بار. «قازاقتەلەفيلم» الاڭىندا تانىمال رەجيسسەرلەر مەن وپەراتورلار س.قوجىقوۆ, گ.ەمەليانوۆ, ا.نۇعىمانوۆ, م.ايمانوۆ, ە.بولىسباەۆ, ا.نيلوۆ, ر.سابيروۆ ت.ب. ىزدەرى كۇنى بۇگىن دە سايراپ جاتىر. 80-جىلداردىڭ سوڭىندا ستۋدياعا ءبىر توپ تالانتتى جاستار ت.احمەتوۆ, ب.يمانباەۆ, ا.قاراباەۆ, ق.وماروۆ ت.ب. كەزەڭ تىنىسىمەن ۇندەس كارتينالاردى ومىرگە اكەلدى.
جارتى عاسىر. ستۋديانىڭ ىرگەتاسىن قالاپ, شاڭىراعىن كوتەرىپ, ۋىعىن قالاعان اعا توپتىڭ كوپشىلىگى, ونىڭ ىشىندە باسشىلىق قۇرامداعى تۇلعالار – ت.ماتكارىموۆ, ق.احمەتوۆ, ك.تاناەۆ, م.راحمانبەرديەۆ, ءا.جاقسىبەكوۆ ومىردەن ەرتە ءوتتى. ۇلتى بولەك, كاسىبي ماماندار شەتەل استى. ال بيىل وتاندىق دەرەكتى فيلم باستاۋىندا تۇرعان ەسكەندىر تىنىشپاەۆقا 110 جىل تولسا, رەجيسسۋرا الىپتارى ءاسمان دۇيىمباەۆ, تۇراش يبراەۆ 90, كارىم تاناەۆ, نيكولاي ۆەليتچەنكو سىندى تارلاندار ءتىرى بولعاندا 80 جىلدىعىن اتاپ وتەر ەدى...
«كوزدەن كەتسە, كوڭىلدەن كەتەدى» دەمەكشى, سوڭىندا ىزدەۋشىسى جوق, ۇمىت بولا باستاعان ۇجىم جايلى ارداگەرلەر سۇلتان ءورازالى, عادىلبەك شالاحمەتوۆ ءىس-شارانى ءوز دەڭگەيىندە وتكىزۋگە اتسالىستى. بۇل ومىرلەرىندە ورنەكتى ءىز قالدىرعان تۇلعالارعا دەگەن تاعزىم, يگىلىكتى ءىس بولدى. قاشاندا وتكەندى ەسكە الىپ, تىرىلەرىن تىرشىلىكتەرىندە ارداقتاپ, قۇرمەت كورسەتكەنگە نە جەتسىن...
قۇدايبەرگەن تۇرسىن,
تەلەتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
